ستوتره

نسخه‌ای از «شری ماروتی ستوتره»

ستوتره (به انگلیسی: Stotra؛ به سانسکریت: स्तोत्र، stotra) گونه‌ای از سروده‌های ستایشی و نیایشی در سنت‌های دینی هند است که به‌طور معمول برای خواندن آهنگین، هم‌سرایی یا تلاوت موزون ساخته می‌شود. این قالب در هندوئیسم بیش از همه برای ستایش ایزدان هندوئیسم، به‌ویژه شیوا، ویشنو و دوی، به‌کار رفته‌است، اما به شخصیت‌های دینی، آموزگاران، جایگاه‌های زیارتی و حتی درونمایه‌های فلسفی نیز پرداخته‌است.

ستوترةها در مرز میان نیایش، شعر دینی و آموزش الهیاتی جای می‌گیرند. برخی از آن‌ها سروده‌هایی کوتاه و شخصی‌اند و برخی دیگر فهرست‌های بلندی از نام‌ها و صفت‌های الاهی را دربرمی‌گیرند. در سنت هندو، این آثار هم در آیین‌های معبدی و هم در دینداری روزانه و خانگی جایگاهی برجسته دارند و از شناخته‌شده‌ترین قالب‌های ادبِ دینیِ عامه‌پسند به‌شمار می‌آیند.

ریشه‌شناسی و بازنامه

واژهٔ «ستوترة» از ریشهٔ سانسکریتِ stu به‌معنای «ستودن» و «نیوشیدنِ ستایش» ساخته شده‌است و در معنای لفظی به «سرودهٔ ستایش» دلالت دارد.[۱][۲][۳] در کاربرد دینی، ستوتره به سروده‌ای گفته می‌شود که ساختاری شاعرانه دارد و در آن ستایش، نیایش، توصیف یا گفت‌وگو با مخاطبی الاهی یا قدسی در قالب نظم بیان می‌شود.[۴]

از دید ادبی، گسترهٔ ستوتره از شعرهای شخصی و پرداخته تا فهرست‌های غیرشخصیِ نام‌های خدا را دربرمی‌گیرد. در بسیاری از نمونه‌ها، مخاطبِ شعر یک ایزد معین است، اما ستوتره می‌تواند به‌جای یک شخصِ الاهی، یک آموزگار، یک مفهوم متافیزیکی یا یک مکان مقدس را نیز بستاید.[۵]

پیشینه

کهن‌ترین ردهای این قالب در سنت ودایی، به‌ویژه در ساماودا، دیده می‌شود و از همین‌رو پیوندی دیرینه میان ستوتره و سرودهای ودایی برقرار است.[۳][۶] در بافتِ ودایی، «ستوترة» می‌توانست معنایی فنی‌تر نیز داشته باشد و به «سرود» ی اطلاق شود که در آیین اجرا می‌شد، در برابرِ «شاستره» که به‌صورتِ تلاوت خوانده می‌شد.[۷][۸]

با این همه، ستوتره‌های پس از ودایی را نمی‌توان همانندِ سرودهای ودایی دانست. هرچند هر دو گروه بر ستایش، خطاب مستقیم، برشمردنِ اوصاف و یادآوریِ کنش‌های ایزدان تکیه دارند، ستوتره‌های متأخر با الهیاتِ عبادی، پرستشِ معبدی، پیوند با مورتی‌ها و نزدیکی به شعرِ سانسکریتِ پسین شناخته می‌شوند.[۹]

ویژگی‌های ادبی

ستوترةها عموماً در شمارِ شعرِ عبادی جای می‌گیرند و از ابزارهای ادبی‌ای چون وزن، واج‌آرایی، قافیه و بندِ بازگشتی بهره می‌برند.[۱۰] در بسیاری از آن‌ها هر بند با مصراعی تکراری پایان می‌یابد و همین ویژگی به اجرای گروهی یا آهنگینِ متن یاری می‌رساند.[۱۰] این قالب از یک‌سو به سنتِ نیایش و از سوی دیگر به شعرِ هنریِ سانسکریت نزدیک است و به همین سبب، هم در متن‌های آیینی و هم در آثار ادبیِ بلند جای گرفته‌است.[۵][۱۱]

در پایانِ بسیاری از ستوتره‌ها بخشی موسوم به «فَلَشروتی» می‌آید که در آن سودِ خواندنِ سرود، شمارِ دفعاتِ تلاوت یا شیوهٔ درستِ اجرای آن بیان می‌شود. همین ویژگی نشان می‌دهد که ستوتره، افزون بر ارزشِ ادبی، کارکردی آیینی و عمل‌گرایانه نیز داشته‌است.[۱۰]

گونه‌ها

نام‌ستوترة

یکی از مهم‌ترین گونه‌های این قالب، «نام‌ستوترة» است؛ یعنی سروده‌ای که از برشمردنِ نام‌ها، صفت‌ها و لقب‌های یک ایزد ساخته می‌شود.[۱۲][۱۳] شناخته‌شده‌ترین نمونهٔ این‌گونه، هزارنام است که در آن معمولاً ۱۰۰۰ نامِ یک ایزد برشمرده می‌شود؛ مانندِ ویشنو‌هزارنام.[۱۲][۱۳]

نام‌ستوترةها در سنت هندو با مفاهیمی چون رهایی، پاسداری، طلبِ برکت و یادسپاریِ نام‌های الاهی پیوند یافته‌اند. نمونه‌های کهنِ این شیوه در سنت ودایی نیز دیده می‌شود؛ از جمله متنی خطاب به رودره/شیوا که در آن نام‌ها و اوصافِ بسیارِ ایزد برشمرده می‌شود.[۱۳]

ستوتره‌های پاسدارانه و آیینی

بخش بزرگی از ستوتره‌ها برای خواستنِ پاسداری، تندرستی، آمرزش، توانگری یا کامیابی در کارهای این‌جهانی خوانده می‌شوند.[۱۰] در این میان، متن‌هایی با عنوان‌هایی چون kavaca و raksha جایگاه ویژه دارند و گاه با مانترا، یانتره و دیگر کنش‌های آیینی همراه می‌شوند.[۱۴] یکی از نمونه‌های نامدار این گروه، «رامه‌رَکشا ستوتره» است که در آن از راما خواسته می‌شود اندام‌های گوناگونِ خواننده را پاس بدارد.[۱۴]

گروهی دیگر از ستوتره‌ها به‌طور مستقیم برای همراهیِ عبادت ساخته شده‌اند؛ مانندِ سرودهای بیدارکردنِ بامدادیِ ایزدِ معبد، سرودهای ویژهٔ پوجا و سروده‌هایی که برای آمرزشِ گناه یا زدودنِ رنج خوانده می‌شوند.[۱۰]

جایگاه در متون هندو

ستوترةها در متن‌های بزرگی چون رامایانا، مهابارته، پوراناها و متن‌های تنتری حضوری گسترده دارند و گاه در دلِ روایت جای می‌گیرند و گاه به‌صورتِ متن‌هایی مستقل گردش می‌کنند.[۵][۱۵] در رامایانا، «آدیتیهِردیه» از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌هاست؛ سرودی که در روایتِ نبردِ راما با راوانه به خورشید خطاب می‌شود.[۱۵]

در مهابارته نیز ستوتره‌های پرآوازه‌ای مانندِ «دورگاستوه»، «دورگاستوتره» و ویشنو‌هزارنام آمده‌است. برخی از این سرودها برای پژوهشِ تاریخِ پرستشِ دوی اهمیت دارند، زیرا لایه‌هایی از سنتِ پیش از تدوینِ متن‌های متأخرتر را بازمی‌نمایانند.[۱۵] در پوراناها و متن‌های تنتری نیز نام‌ستوترةها و ستوتره‌های پاسدارانه فراوان‌اند و بسیاری از آن‌ها بعدها به‌شکلِ مستقل نیز منتشر شده‌اند.[۱۶]

ستوتره در شعر و الهیات

نسخه‌ای مصور از دست‌نویسِ «ویشنو هزارنام»، حدود ۱۶۹۰ میلادی

ستوترة تنها قالبی آیینی نیست، بلکه در شعرِ بلندِ سانسکریت نیز جایگاهی برجسته دارد. در مهاکاویاها و دیگر آثار بزرگ، گاه سروده‌های ستایشی در دلِ روایت گنجانده شده‌اند و گاه آثاری مستقل پدید آمده‌اند که از نظرِ ادبی در شمارِ نمونه‌های برجستهٔ شعرِ دینیِ سانسکریت‌اند.[۱۱] آثاری مانندِ Candishataka, Suryashataka, Narayaniya, Mukundamala و Mahimnastava در شکل‌گیریِ دریافتِ ادبی از ستوتره نقشی مهم داشته‌اند.[۱۱]

در سده‌های میانه، الاهی‌دانان و فیلسوفانِ هندو نیز از این قالب برای بیانِ آموزه‌های خود بهره گرفتند. در سنتِ ویشنوپرستیِ شری‌ویشنویی، ستوتره ابزارِ مهمی برای پیوند دادنِ عبادتِ معبدی با الهیاتِ ودانته شد و نویسندگانی چون شاگردانِ رامانوجا و سپس ودانته دشیکه از این راه اندیشه‌های خود را گسترش دادند.[۴][۱۷] در سنتِ شیواییِ کشمیر نیز چهره‌هایی چون اوتپَلَدِوه و ابینهَوگوپته ستوتره‌هایی سرودند که در آن‌ها تجربهٔ شخصیِ devotion با الهیاتِ نادوگانه درهم آمیخته‌است.[۱۷]

بخشی از ستوتره‌ها را نیز به شارحان و آموزگارانِ ودانته، از جمله شنکره، نسبت داده‌اند. هرچند در بابِ انتسابِ دقیقِ بسیاری از این متون میان پژوهشگران هم‌داستانیِ کامل وجود ندارد، این گروه از سروده‌ها در تاریخِ تفسیرِ نسبتِ میان یگانه‌گرایی، آتمن، برهمن و عبادتِ شخصی نقش داشته‌اند.[۱۸][۴]

نمونه

اردهناریشورهٔ نشسته با هر دو واهنه

نمونهٔ زیر، ترجمهٔ انگلیسیِ پیترسن از ستوتره‌ای از اَپّر، شاعرِ تامیلی، دربارهٔ اردهناریشوره است؛ تصویری از ایزدی که نیمهٔ مردانه و نیمهٔ زنانه را در کالبدی یگانه به‌هم می‌پیوندد.[۱۹]

در یک گوش، گوشواره‌ای از زرِ تازه می‌درخشد،
و در گوشِ دیگر، صدفی پیچان تاب می‌خورد.
در یک سو، نغمه‌های ودایی را می‌خواند،
و در سوی دیگر، به نرمی لبخند می‌زند.
در نیمی از سرش، موی ژولیده با شکوفه‌های فلوس آراسته‌است،
و در نیمهٔ دیگر، گیسوانِ زنی دیده می‌شود.
یک‌نیمه، سرشتِ او را می‌نمایاند و نیمهٔ دیگر، سرشتِ او را؛
و هر دو، جان‌مایهٔ زیباییِ اویند.

— اَپّر، ستوترهٔ اردهناریشوره

در دیگر سنت‌ها

گسترهٔ ستوتره به هندوئیسم محدود نمانده و این گونهٔ سرایش در سنت‌های دیگری چون بودیسم و جین (دین) نیز به‌کار رفته‌است.[۵] افزون بر این، واژه‌ای برگرفته از همین ریشه در زبان تامیلیِ مسیحیان نیز به‌معنای «ستایش» رواج یافته و در گفتار، سرود و کاربردهای دینی دیده می‌شود.[۲۰]

منابع

  1. ↑ «Stotra». Sanskrit Lexicon / Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۳-۳۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  2. ↑ Apte، Vaman Shivram (۱۹۶۵). The Practical Sanskrit Dictionary. Motilal Banarsidass. شابک ۸۱-۲۰۸-۰۵۶۷-۴.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  3. 1 2 Nayar، Nancy Ann (۱۹۹۲). Poetry as Theology: The Śrīvaiṣṇava Stotra in the Age of Rāmānuja. Otto Harrassowitz Verlag. ص. ۱۵–۱۶. شابک ۹۷۸-۳۴۴۷۰۳۲۵۵۱.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  4. 1 2 3 Nayar، Nancy Ann (۱۹۹۲). Poetry as Theology: The Śrīvaiṣṇava Stotra in the Age of Rāmānuja. Otto Harrassowitz Verlag. ص. ix–xi. شابک ۹۷۸-۳۴۴۷۰۳۲۵۵۱.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  5. 1 2 3 4 Stainton، Hamsa (۲۰۱۹). Poetry as Prayer in the Sanskrit Hymns of Kashmir. Oxford University Press. ص. ۲–۴. شابک ۹۷۸-۰-۱۹-۰۸۸۹۸۲-۱.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  6. ↑ Gonda، J. (۱۹۷۵). Vedic Literature (Samhitas and Brahmanas). Otto Harrassowitz. ص. ۳۱۵.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  7. ↑ Gonda، J. (۱۹۷۵). Vedic Literature (Samhitas and Brahmanas). Otto Harrassowitz. ص. ۵۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  8. ↑ Keith، A. B. (۱۹۱۲). Vedic Index of Names and Subjects, Vol. II. London. ص. ۴۸۴.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  9. ↑ Jacobsen، Knut A. (۲۰۱۰). Brill's Encyclopedia of Hinduism, Vol. II. Brill. ص. ۱۹۶. شابک ۹۷۸-۹۰-۰۴-۱۷۸۹۳-۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  10. 1 2 3 4 5 Jacobsen، Knut A. (۲۰۱۰). Brill's Encyclopedia of Hinduism, Vol. II. Brill. ص. ۱۹۳–۱۹۵. شابک ۹۷۸-۹۰-۰۴-۱۷۸۹۳-۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  11. 1 2 3 Jacobsen، Knut A. (۲۰۱۰). Brill's Encyclopedia of Hinduism, Vol. II. Brill. ص. ۱۹۸–۲۰۰. شابک ۹۷۸-۹۰-۰۴-۱۷۸۹۳-۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  12. 1 2 Cush، Denise (۲۰۰۸). Encyclopedia of Hinduism. Routledge. ص. ۷۱۲–۷۱۳. شابک ۹۷۸-۰-۷۰۰۷-۱۲۶۷-۰.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  13. 1 2 3 Jacobsen، Knut A. (۲۰۱۰). Brill's Encyclopedia of Hinduism, Vol. II. Brill. ص. ۲۰۱–۲۰۲. شابک ۹۷۸-۹۰-۰۴-۱۷۸۹۳-۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  14. 1 2 Jacobsen، Knut A. (۲۰۱۰). Brill's Encyclopedia of Hinduism, Vol. II. Brill. ص. ۲۰۲. شابک ۹۷۸-۹۰-۰۴-۱۷۸۹۳-۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  15. 1 2 3 Jacobsen، Knut A. (۲۰۱۰). Brill's Encyclopedia of Hinduism, Vol. II. Brill. ص. ۱۹۷–۱۹۸. شابک ۹۷۸-۹۰-۰۴-۱۷۸۹۳-۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  16. ↑ Jacobsen، Knut A. (۲۰۱۰). Brill's Encyclopedia of Hinduism, Vol. II. Brill. ص. ۲۰۰–۲۰۱. شابک ۹۷۸-۹۰-۰۴-۱۷۸۹۳-۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  17. 1 2 Jacobsen، Knut A. (۲۰۱۰). Brill's Encyclopedia of Hinduism, Vol. II. Brill. ص. ۲۰۴–۲۰۵. شابک ۹۷۸-۹۰-۰۴-۱۷۸۹۳-۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  18. ↑ Jacobsen، Knut A. (۲۰۱۰). Brill's Encyclopedia of Hinduism, Vol. II. Brill. ص. ۲۰۲–۲۰۴. شابک ۹۷۸-۹۰-۰۴-۱۷۸۹۳-۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  19. ↑ Goldberg، Ellen (۲۰۱۲). The Lord Who Is Half Woman: Ardhanarisvara in Indian and Feminist Perspective. State University of New York Press. ص. ۹۱–۹۶. شابک ۹۷۸-۰۷۹۱۴۸۸۸۵۰.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  20. ↑ «Stotra». Hindupedia. ۲۰۲۴-۰۶-۳۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۳-۳۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

پیوند به بیرون

This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.