سر آن ندارد امشب که برآید آفتابی

سر آن ندارد امشب که برآید آفتابی
نسخهٔ دستنویس از مجموعهٔ کتابخانهٔ دولتیِ برلین، به خطِّ فخر بناکتی به تاریخِ محرّمِ ۷۰۶ هجریِ قمری
زبانفارسی
شاعرسعدی
شمار ابیات۹
بحربحر رمل (فَعِلاتُ فاعلاتن فَعِلاتُ فاعلن - رمل مثمن مشکول)[۱]
متن

سر آن ندارد امشب که برآید آفتابی
چه خیالها گذر کرد و گذر نکرد خوابی
بچه دیر ماندی ایصبح که جان من برآمد؟
بزه کردی و نکردند مؤذّنان صوابی
نفس خروس بگرفت که نوبتی بخواند
همه بلبلان بمردند و نماند جز غرابی
نفحات صبح دانی ز چه روی دوست دارم؟
که بروی دوست ماند که برافکند نقابی
سرم از خدای خواهد که بپایش اندر افتد
که در آب مرده بهتر که در آرزوی آبی
دل من نه مرد آنست که با غمش برآید
مگسی کجا تواند که بیفکند عقابی؟
نه چنان گناهکارم که بدشمنم سپاری
تو بدست خویش فرمای اگرم کنی عذابی
دل همچو سنگت ایدوست بآب چشم سعدی
عجبست اگر نگردد که بگردد آسیابی
برو ای گدای مسکین و دری دگر طلب کن
که هزار بار گفتی و نیامدت جوابی




۲



۴



۶



۸


نسخهٔ مبنا: کلیات سعدی (تصحیح فروغی)

غزل با مطلعِ «سر آن ندارد امشب که برآید آفتابی» غزلی است از سعدی در بحر رمل.[۲]

متن

در تصحیحِ محمّدعلی فروغی این غزل نه بیت دارد و شمارهٔ ۵۱۹ است.[۳]

توضیحات متن

در بیت اول، سر مجازی است به پیوند «جای و جایگیر» و منظور از سر (جای)، اندیشه (جایگیر) است.[۴] در بیت سوم، کلمهٔ نوبتی به معنای کسی است که در نقارخانه کوس یا دهل می‌زند.[۵]

استقبال

اقبال لاهوری در پاسخ به مطلع این غزل («سر آن ندارد امشب که برآید آفتابی/چه خیالها گذر کرد و گذر نکرد خوابی») در زبور عجم چنین سروده است:

شب من سحر نمودی که به طلعت آفتابیتو به طلعت آفتابی سزد اینکه بی‌حجابی

شهریار نیز به مقطع این غزل («برو ای گدای مسکین و دری دگر طلب کن/که هزار بار گفتی و نیامدت جوابی») در غزل خود در مدح علی ابن ابی‌طالب پاسخ داده است:[۶]

برو ای گدای مسکین در خانه علی زنکه نگین پادشاهی دهد از کرم گدا را

اجرا

محمّدرضا شجریان در آلبومِ در خیال و تحت عنوان «تصنیف» این غزل را اجرا کرده است.[۷] محسن نامجو، امین‌الله رشیدی، و علی رستمیان نیز این شعر را به آواز خوانده‌اند.

منابع

  1. ارانی، تقی (۱۳۰۴). بدایع افصح المتکلمین شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی. امیر کبیر. صص. ۲۱۶.
  2. ارانی، تقی (۱۳۰۴). بدایع افصح المتکلمین شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی. امیر کبیر. صص. ۲۱۶.
  3. کلّیات سعدی. تهران: بروخیم. بخش غزلیات: صفحهٔ ۲۸۹.
  4. کزازی، میرجلال‌الدین (۱۳۶۸). زیباشناسی سخن پارسی:۱- بیان. زیباشناسی سخن پارسی. نشر مرکز. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۲-۰۲.
  5. نائینی، اسدالله بقایی. کجاوه سخن: گزیده نظم و نثر پارسی. Soore Mehr. ص. ۲۳۳. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۱۷۵-۰۲۵-۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۲-۰۲.
  6. «استاد شهریار، سنت گرایی نوپرداز». روزنامه اعتماد. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۲-۰۲.
  7. «Dar Khiyal». پایگاه اینترنتی شرکت دل‌آواز. ۲۰۲۲-۰۱-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۲-۰۲.

پیوند به بیرون