فیودور سوم

فیودور سوم
تزار
پرتره‌ای از فیودور سوم در اواخر سدهٔ هفدهم میلادی
تزار تمام روسیه
سلطنت	۸ فوریهٔ [سبک قدیمی: ۲۹ ژانویهٔ] ۱۶۷۶ – ۷ مهٔ [سبک قدیمی: ۲۷ آوریل] ۱۶۸۲
تاج‌گذاری	۲۸ ژوئن [سبک قدیمی: ۱۸ ژوئن] ۱۶۷۶
پیشین	آلکسی میخائیلوویچ
جانشین	ایوان پنجم و پتر یکم (مشترک)
زاده	۹ مه [سبک قدیمی: ۳۰ ژوئن] ۱۶۶۱ مسکو، روسیه تزاری
درگذشته	۷ مهٔ [سبک قدیمی: ۲۷ آوریل] ۱۶۸۲ (۲۰ سال) مسکو، روسیه تزاری
آرامگاه	کلیسای جامع فرشته مقرب، مسکو
همسر(ان)	آگافیا گروشتسکایا (۱۶۸۰ و ۱۶۸۱) مارفا آپراکسینا (۱۶۸۲)
فرزند(ان)	ایلیا فیودوروویچ
نام کامل به روسی: Фёдор Алексеевич Рома́нов به فارسی: فیودور آلکسیِویچ رومانوف
دودمان	رومانوف
پدر	آلکسی میخائیلوویچ
مادر	ماریا میلوسلاوسکایا

فیودور سوم (به روسی: Фёдор III) (۹ ژوئن ۱۶۶۱ – ۷ مهٔ ۱۶۸۲) نهمین تزار تمام روسیه از سال ۱۶۷۶ تا زمان مرگش در سال ۱۶۸۲ میلادی بود. او به‌طور مادرزادی بیمار و معلول بود؛ ولی با این وجود، موفق به انجام اصلاحاتی در زمینهٔ بهبود ادارهٔ دولتی، مدنی و نظامی در روسیه شد. فیودور سوم بزرگ‌ترین پسر زنده‌ماندهٔ تزار آلکسی میخائیلوویچ و برادر بزرگ‌تر دو تزار پسین روسیه ایوان پنجم و پتر کبیر بود.

فیودور در ۹ مهٔ [سبک قدیمی: ۳۰ ژوئن] ۱۶۶۱ در مسکو به دنیا آمد. او بزرگ‌ترین پسر زنده‌ماندهٔ تزار آلکسی میخائیلوویچ از نخستین همسرش ماریا میلوسلاوسکایا بود. تزارویچ فیودور تحصیلات خود را زیر نظر سیمئون پولوتسکی که دانشمندترین راهب اسلاوی زمان خودش بود، فرا گرفت. او زبان لهستانی می‌دانست و حتی مهارتی غیرمعمول در زبان لاتین داشت. فیودور هوش و ذکاوت بالایی داشت؛ ولی از قضا، از بدو تولد به دلیل بیماری مرموزی که گمان می‌رود اسکوربوت بوده باشد، به‌طرز وحشتناکی «از ریخت افتاده» (disfigured)، نیمه فلج و تا آخر عمر، علیل و درمانده بود.^[۱]

پس از مرگ تزار آلکسی در سال ۱۶۷۶، فیودور از آن‌رو که بزرگ‌ترین تزارویچ زنده بود، با وجود ناتوانی‌هایش، در سن ۱۵ سالگی جانشین پدرش و تزار تمام روسیه شد.^[۱] به نوشتهٔ رابرت بین: «اگرچه او به‌طور مادرزادی معلول بود، اما انرژی ذاتی وی با ناتوانی‌های وحشتناکش از میان نرفت و خیلی زود نشان داد که حاکمی مصلح و فداکار است؛ البته حاکمی که از رهبری شخصی امور ناتوان و مجبور است فرمان‌هایش را فقط بر روی تخت سلطنت یا حتی گاهی، بر روی تخت‌خوابش صادر کند. فضای دربار دیگر سرکوبگرانه نبود. نور آزادیِ تازه در بالاترین سازمان‌ها می‌درخشید و از شدت قوانین جزایی به میزان قابل توجهی کاسته شد.»^[۱] فیودور سوم دارای عقلی سالم و خلقی نجیب بود؛ اما معلولیتش موجب شد تا در تمام دورهٔ زمام‌داری‌اش تحت نفوذ یا وابسته به اطرافیان، ازجمله خواهر بزرگ‌ترش سوفیا آلکسیونا باشد.

نگارهٔ «سوزاندن دفاتر رازریاد در سال ۱۶۸۲ زیر نظر فیودور آلکسیویچ» اثر آدولف شارلمان

تزار فیودور یک آکادمی علوم را در صومعه زایکونوسپاسکی تأسیس کرد و در آنجا مقرر نمود که استادان شایسته، می‌باید هر چیزی که صریحاً توسط کلیسای روسیه ممنوع نشده بود، ازجمله زبان‌های اسلاوی، یونانی، لاتین و لهستانی را تدریس کنند. تفاوت اصلی میان اصلاحات فیودور سوم و اصلاحات پتر کبیر در آینده، در این بود که اصلاحات فیودور بیشتر، هرچند نه منحصراً، به نفع کلیسا بود؛ درحالی که اصلاحات پتر عمدتاً به نفع دولت و ضد کلیسا تمام گشت.^[۲] برجسته‌ترین دستاورد اصلاحی فیودور سوم که به پیشنهاد واسیلی گولیتسین انجام شد، لغو سیاست مستنیچستو یا «اولویت نَسَب» در سال ۱۶۸۲ بود که ادارهٔ کل ساختار مدنی و نظامی مسکو را برای نسل‌ها فلج کرده بود. از آن پس، تمام انتصابات در خدمات مدنی و نظامی روسیه بر اساس شایستگی و ارادهٔ حاکم تعیین می‌شد.^[۲] نه مثل سابق، بر اساس «اصالت» نزاع‌برانگیزِ اشراف.

تزار فیودور (در ۲۸ ژوئیهٔ ۱۶۸۰) با یک دختر اشراف‌زاده به نام آگافیا گروشتسکایا ازدواج کرد. آگافیا نظرات مترقی خود را با شوهر تزارش به اشتراک گذاشت و نخستین کسی بود که از رسم تراشیدن ریش در روسیه حمایت کرد.^[۳] در ۲۱ ژوئیهٔ ۱۶۸۱، آگافیا پسرش ایلیا فیودوروویچ را به دنیا آورد که وارث تاج‌وتخت در نظر گرفته می‌شد؛ اما آگافیا سه روز بعد بر اثر تب زایمان درگذشت و هفت روز بعد در ۲۴ ژوئیهٔ، فرزندش ایلیا نیز مرد. هفت ماه بعد در ۲۴ فوریهٔ ۱۶۸۲، تزار فیودور برای بار دوم و این‌بار با مارفا آپراکسینا ازدواج کرد. تا آن زمان، فیودور آنقدر ناتوان شده بود که حتی نمی‌توانست در مراسم عروسی‌اش بایستد.

سرانجام فیودور سوم در ۷ مهٔ [سبک قدیمی: ۲۷ آوریل] ۱۶۸۲ (سه ماه پس از ازدواج دومش) و سن ۲۰ سالگی، بدون اینکه وارثی از خود به جا بگذارد درگذشت.^[۳] پس از مرگ او، اختلافات بر سر جانشینی میان برادر تنی‌اش ایوان و برادر ناتنی‌اش پتر فرزند ناتالیا ناریشکینا که همسر دوم تزار آلکسی میخائیلوویچ بود بالا گرفت. ابتدا بزرگان و مردم تزارویچ پتر را برگزیدند؛ اما با دسیسه‌های خاندان میلوسلاوسکی به رهبری خواهر فیودور سوفیا آلکسیونا، نخستین شورش هنگ‌های استرلتسی به‌پا شد که در جریان آن، سربازان شورشی با حمله به کاخ، خواستار سلطنت ایوان شدند که تزارویچ بزرگ‌تر بود. در نتیجه، رأی قبلی تغییر کرد و ایوان به عنوان «تزار ارشد» و پتر به عنوان «تزار نایب» انتخاب شد و از آنجا که هر دو هنوز کودک بودند، تزارونا سوفیا که خواهر تنی ایوان بود به عنوان نایب‌السلطنه تعیین شد و برای هفت سال قدرت را در کشور قبضه کرد.

• This article incorporates text from a publication now in the public domain: Bain, Robert Nisbet (1911). "Theodore (tsars)" [فئودور: سه تزار روس]. In Chisholm, Hugh (ed.). Encyclopædia Britannica (به انگلیسی). Vol. 26 (11th ed.). Cambridge University Press.{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:تاریخ و سال (link)