وجه (اختربینی)
وَجه (جمع: وُجوه)، همچنین سه‌بهر یا دهک، در اختربینی هر یک از سه بخش ده‌درجه‌ای یک برج است. از آنجا که هر برج ۳۰ درجه دارد، دوازده برج در مجموع به ۳۶ وجه تقسیم می‌شوند. هر وجه در اختربینی سنتی به یکی از هفت اختر نسبت داده می‌شود که «خداوند وجه» خوانده می‌شود.
واژهٔ «وجه» در متون احکام نجوم هم برابر (انگلیسی: Decan) و هم برابر face به کار رفته است.[۱] ابوریحان بیرونی در التفهیم برای سه بخش هر برج از اصطلاح‌های «وجه» و «سه‌بهر» استفاده کرده است.[۲]
وجه در اختربینی دورهٔ اسلامی و اختربینی اروپای سده‌های میانه یکی از مراتب استیلا یا همان توانمندی ذاتی اختران به شمار می‌رفت. بر پایهٔ این باور، اختری که در وجه خود قرار داشته باشد، از اندازه‌ای توانمندی برخوردار است؛ هرچند وجه معمولاً ضعیف‌ترین مرتبه در میان خداوندی برج، شرف، خداوندی مثلثه، حد و وجه شمرده می‌شد.[۳]
نام و تعریف
منطقه‌البروج دایره‌ای ۳۶۰ درجه‌ای است که به دوازده برج ۳۰ درجه‌ای تقسیم می‌شود. هر برج نیز سه وجه دارد:
- وجه نخست: از درجهٔ صفر تا پیش از درجهٔ ۱۰؛
- وجه دوم: از درجهٔ ۱۰ تا پیش از درجهٔ ۲۰؛
- وجه سوم: از درجهٔ ۲۰ تا پایان درجهٔ ۲۹.
بنابراین وجه برخلاف حد، همواره بخشی ده‌درجه‌ای و برابر است. حدود هر برج پنج بخش نابرابرند، اما وجوه آن سه بخش برابرند. همچنین وجه با اثناعشریه تفاوت دارد؛ اثناعشریه یک‌دوازدهم برج، برابر با دو درجه و نیم، است.
هر وجه خداوندی جداگانه دارد که ممکن است با خداوند خود برج یکسان یا متفاوت باشد. برای نمونه، خداوند برج بره بهرام است؛ اما خداوندان سه وجه بره به‌ترتیب بهرام، خورشید و ناهیدند. ازاین‌رو اختری می‌تواند بدون قرارداشتن در برج خود، در وجه خود قرار گرفته باشد.
خاستگاه تاریخی
وجه‌های اختربینی از سنت کهن‌تر «دهک‌های مصری» پدید آمده‌اند. دهک‌های مصر باستان در آغاز ۳۶ گروه ستاره‌ای بودند که طلوع پیاپی آنها برای تعیین ساعت‌های شب و بخش‌های ده‌روزهٔ سال به کار می‌رفت. این گروه‌های ستاره‌ای با تقسیم ده‌درجه‌ای برج‌ها کاملاً یکسان نبودند؛ اما در دورهٔ هلنیستی، پس از تثبیت منطقه‌البروج دوازده‌برجی، نظام ۳۶ دهک با دوازده برج ترکیب شد و هر برج به سه بخش ده‌درجه‌ای تقسیم گردید.[۴]
این تقسیم‌بندی سپس وارد اختربینی یونانی، ایرانی، هندی و دورهٔ اسلامی شد. در منابع عربی و فارسی دورهٔ اسلامی، این بخش‌ها بیشتر «وجوه» نامیده شده‌اند. در التفهیم، هر وجه یک‌سوم یا «سه‌بهر» یک برج دانسته شده و به یکی از هفت اختر منسوب شده است.[۲] در پژوهش‌های جدید دربارهٔ اصطلاحات نجومی دورهٔ اسلامی نیز «وجه» با دو اصطلاح دکان و فیس برابر نهاده شده است.[۵] دانشنامهٔ اسلام نیز از تقسیم هر برج به سه بخش ده‌درجه‌ای با عنوان «دکان‌ها یا وجوه» یاد می‌کند.[۶]
در اختربینی هندی
نظام وجه‌ها به هند نیز راه یافت و در آنجا با نام‌هایی چون «درکانه» شناخته شد. صورت‌ها و کاربردهای هندی آن بعدها ویژگی‌های مستقلی پیدا کردند.[۷] در اختربینی هندی، تقسیم هر برج به سه بخش مساویِ ده‌درجه‌ای وجود دارد که در متون فارسی «دریکان» نامیده می‌شود. صورت‌های «دریگان» و «دریجان» نیز در منابع فارسی و عربی ثبت شده‌اند.
خداوندان سنتی وجوه
در نظام سنتی، خداوندی وجوه از ترتیب هفت اختر پیروی می‌کند. این ترتیب بر پایهٔ دستگاه زمین‌مرکزی و از کندروترین اختر به تندروترین آنها چنین است:
- کیوان، هرمزد، بهرام، خورشید، ناهید، تیر و ماه.
این توالی پیوسته تکرار می‌شود؛ اما وجه نخست برج بره با بهرام آغاز می‌شود. ویلیام لیلی در اختربینی مسیحی این جدول را با عنوان «وجوه اختران» آورده است.[۳]
| برج | وجه نخست از ۰° تا پیش از ۱۰° |
وجه دوم از ۱۰° تا پیش از ۲۰° |
وجه سوم از ۲۰° تا ۳۰° |
|---|---|---|---|
| بره | بهرام | خورشید | ناهید |
| گاو | تیر | ماه | کیوان |
| دوپیکر | هرمزد | بهرام | خورشید |
| خرچنگ | ناهید | تیر | ماه |
| شیر | کیوان | هرمزد | بهرام |
| خوشه | خورشید | ناهید | تیر |
| ترازو | ماه | کیوان | هرمزد |
| کژدم | بهرام | خورشید | ناهید |
| کماندار | تیر | ماه | کیوان |
| بز | هرمزد | بهرام | خورشید |
| آب‌ریز | ناهید | تیر | ماه |
| ماهی | کیوان | هرمزد | بهرام |
وجه در دستگاه توانمندی ذاتی
در اختربینی سده‌های میانه و آغاز دورهٔ جدید اروپا، وجه یکی از پنج گونهٔ اصلی توانمندی ذاتی بود:
- خداوندی برج؛
- شرف؛
- خداوندی مثلثه؛
- حد؛
- وجه.
در شیوهٔ امتیازدهی ویلیام لیلی، اختری که در برج خود قرار داشت پنج امتیاز، در شرف خود چهار امتیاز، در مثلثهٔ خود سه امتیاز، در حد خود دو امتیاز و در وجه خود یک امتیاز دریافت می‌کرد. بنابراین وجه ضعیف‌ترینِ این پنج توانمندی بود. بااین‌حال قرارگرفتن اختر در وجه خود می‌توانست از «غریب» یا بی‌بهره‌بودن کامل آن اختر از توانمندی ذاتی جلوگیری کند.[۳]
برای نمونه، در ده درجهٔ نخست برج بره، بهرام هم خداوند برج و هم خداوند وجه است. در ده درجهٔ دوم همان برج، خورشید خداوند وجه است؛ هرچند بهرام همچنان خداوند سراسر برج به شمار می‌رود. در ده درجهٔ سوم نیز ناهید خداوند وجه است.
دستگاه‌های دیگر
در کنار ترتیب سنتی هفت‌اختر، شیوه‌های دیگری نیز برای تعیین خداوندان وجوه وجود داشته است. یکی از آنها وجه‌ها را بر پایهٔ مثلثه‌ها و برج‌های هم‌عنصر تعیین می‌کند. در این شیوه، سه وجه هر برج به خداوندان سه برجِ متعلق به همان عنصر منسوب می‌شوند. بیرونی این روش را در گزارش خود از اختربینی هندی نیز شرح داده است.[۲]
برخی جریان‌های اختربینی جدید، خداوندی وجوه را با واردکردن اورانوس، نپتون و پلوتون تغییر داده‌اند. این نسبت‌های جدید میان مکاتب گوناگون یکسان نیستند و برخلاف ترتیب سنتی هفت‌اختر، از نظام تاریخی واحدی پیروی نمی‌کنند.
تمایز وجه و دهک مصری
اصطلاح «دهک» دو کاربرد مرتبط اما متمایز دارد:
- در اخترشناسی مصر باستان، دهک یکی از ۳۶ گروه ستاره‌ای بود که برای گاه‌شماری و سنجش ساعت‌های شب به کار می‌رفت؛
- در اختربینی برج‌بنیاد، وجه یا سه‌بهر یک بخش ثابت ده‌درجه‌ای از یک برج است.
ازاین‌رو مقالهٔ حاضر دربارهٔ تقسیم ده‌درجه‌ای برج‌هاست و نباید با دهک‌های ستاره‌ای مصر باستان یکسان دانسته شود.
جستارهای وابسته
منابع
- ↑ باقری، محمد؛ زمانی، مریم؛ کریمیان، زینب (۱۴۰۰). واژگان کهن نجوم و احکام نجوم. مرکز پژوهشی میراث مکتوب. ص. ۳۵.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد (۱۳۶۷). التفهیم لأوائل صناعة التنجیم. تهران: انجمن آثار ملی. صص. ۴۰۳–۴۰۴.
{{cite book}}: از پارامتر ناشناخته|ویرایشگر=صرف‌نظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 Lilly, William (1999) [1647]. Christian Astrology (in انگلیسی). London: Ascella Publications. pp. 104–105.
{{cite book}}: از پارامتر ناشناخته|ویرایشگر=صرف‌نظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - ↑ Neugebauer, Otto; Parker, Richard A. (1960–1969). Egyptian Astronomical Texts (in انگلیسی). Providence: Brown University Press.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - ↑ باقری، محمد؛ زمانی، مریم؛ کریمیان، زینب (۱۴۰۰). واژگان کهن نجوم و احکام نجوم. مرکز پژوهشی میراث مکتوب. ص. ۳۵.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ "Astrology". Encyclopaedia of Islam, THREE (in انگلیسی). Brill.
{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - ↑ Pingree, David (1963). "The Indian Iconography of the Decans and Horas". Journal of the Warburg and Courtauld Institutes (in انگلیسی). 26: 223–254.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده)
برای مطالعهٔ بیشتر
- بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد (۱۳۶۷). التفهیم لأوائل صناعة التنجیم. تهران: انجمن آثار ملی.
{{cite book}}: از پارامتر ناشناخته|ویرایشگر=صرف‌نظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - Wright, Robert Ramsay (1934). The Book of Instruction in the Elements of the Art of Astrology by Abū Rayḥān al-Bīrūnī (in انگلیسی). London: Luzac.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - Lilly, William (1999) [1647]. Christian Astrology (in انگلیسی). London: Ascella Publications.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - بطلمیوس (1940). چهارکتاب (in انگلیسی). Translated by Frank Egleston Robbins. Cambridge, Massachusetts: Loeb Classical Library.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده)
پیوند به بیرون
جستارهای وابسته
منابع
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Decan (astrology)». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۷ اوت ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
- عوامل فنی اختربینی غربی