مثلثه

منطقه البروج با تثلیث‌ها

در اختربینی، مُثَلًثه (انگلیسی: Triplicity) گروهی از سه برج است که به یک عنصر تعلق دارند.

تثلیث‌ها

در اختربینی فرض بر این است که هر یک از برج‌های یک مثلثه (سه‌گانه)، ۱۲۰ درجه از یکدیگر فاصله دارند و میان آنها نظری به نام تثلیث (سه‌گانگی) تشکیل می‌شود؛ زاویه‌ای که برابر با یک‌سوم ۳۶۰ درجهٔ دایره است. تثلیث‌ها از جنبه‌های بسیار نیرومند و در عین حال هماهنگ و روان به شمار می‌روند. بر این اساس، برج‌های وابسته به یک عنصر با یکدیگر سازگار دانسته می‌شوند و بسیاری از ویژگی‌های مشترک را دارا هستند.

شیوهٔ دسته‌بندی

در اختربینی سنتی، مفهوم مثلثه چند عامل مرتبط با عناصر چهارگانه را در بر می‌گرفت و از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود. افزون بر چهار عنصر کلاسیک، مثلثه‌ها را می‌شد بر پایهٔ نوع خداوندی و نیز بر پایهٔ فصل دسته‌بندی کرد. این دو شیوه در میان اختربینان امروزی اهمیت کمتری دارند. با این حال، دسته‌بندی بر پایهٔ فصل به‌ویژه در میان برخی پیروان نئوپاگانیسم، دروئیدیسم و ویکا به کار گرفته شده است.

چهار عنصر

چهار عنصر (آخشیج‌ها)؛ در این نمودار سنتی دو مربع روی یکدیگر قرار گرفته‌اند که گوشه‌های یکی نشان‌دهندهٔ عناصر و گوشه‌های دیگری نشان‌دهندهٔ کیفیات آنهاست.

در اختربینی غربی سنتی، چهار سه‌گانه بر پایهٔ عناصر سنتی وجود دارد. با آغاز از نخستین برج، یعنی حمل که برج آتش است، برج بعدی ثور به خاک، سپس جوزا به هوا و سرطان به آب تعلق دارد. در اختربینی غربی، این توالی همواره به صورت آتش، خاک، هوا و آب تکرار می‌شود. این چرخه دو بار دیگر ادامه می‌یابد و با دوازدهمین و آخرین برج، یعنی حوت، پایان می‌گیرد.

خداوندی عنصری دوازده برج منطقةالبروج، بر پایهٔ نظام منسوب به مارکوس مانیلیوس، چنین است:

• آتش — حمل، اسد، قوس — گرم و خشک
• خاک — ثور، سنبله، جدی — سرد و خشک
• هوا — جوزا، میزان، دلو — گرم و تر
• آب — سرطان، عقرب، حوت — سرد و تر

خداوندان مثلثه

در اختربینی سنتی، هر مثلثه چند خداوند از میان اختران دارد که با توجه به روزانه یا شبانه بودن زایچه تغییر می‌کنند.

خداوندیِ مثلثه یکی از توانمندی‌های ذاتی مهم است و یکی از عواملی به شمار می‌رود که اختربینان سنتی برای سنجش نیرو، کارایی و وضعیت هر اختر در زایچه به کار می‌بردند. بسیاری از اختربینان هلنیستی، از جمله دوروتئوس صیدایی، خداوندیِ مثلثه را از نیرومندترین و آشکارترین گونه‌های توانمندی ذاتی اختر می‌دانستند.

جدول زیر سرشت چهار مثلثه و برج‌ها و خداوندان وابسته به آن‌ها را نشان می‌دهد.

سرشت مثلثه‌ها و خداوندان روز و شب

مثلثه‌ها و برج‌های آن‌ها				خداوندان روز و شب
سرشت	برج نخست	برج دوم	برج سوم	خداوند	خداوند	خداوند	خداوند	خداوند
آتشی	بره	شیر	کماندار	هرمزد	کیوان	هرمزد	خورشید	کیوان
خاکی	گاو	خوشه	بز	ماه	بهرام	ماه	ناهید	بهرام
بادی	دوپیکر	ترازو	آب‌ریز	تیر	هرمزد	تیر	کیوان	هرمزد
آبی	خرچنگ	کژدم	ماهی	بهرام	ماه	بهرام	ناهید	ماه

خداوندان مثلثه بر پایهٔ «نظام دوروتئوسی» چنین‌اند:

مثلثه	خداوند روز	خداوند شب	خداوند شریک
آتش (حمل، اسد، قوس)	خورشید	مشتری	زحل
خاک (ثور، سنبله، جدی)	زهره	ماه	مریخ
هوا (جوزا، میزان، دلو)	زحل	عطارد	مشتری
آب (سرطان، عقرب، حوت)	زهره	مریخ	ماه

* بطلمیوس بعدها خداوندی مثلثهٔ آب را تغییر داد و مریخ را در زایچه‌های روزانه و شبانه خداوند این مثلثه دانست؛ ویلیام لیلی نیز همین شیوه را پذیرفت.

یکی از شیوه‌های کاربرد خداوندان مثلثه در میان اختربینان قدیم، تقسیم زندگی فرد به سه دورهٔ آغازین، میانی و پایانی بود. برای بررسی کیفیت دورهٔ نخست زندگی، وضعیت خداوند مثلثه‌ای که با روزانه یا شبانه بودن زایچه هم‌خوان بود بررسی می‌شد؛ برای دورهٔ میانی، خداوند مقابل آن، و برای یک‌سوم پایانی زندگی، وضعیت خداوند شریک مورد توجه قرار می‌گرفت. استفاده از «خداوند شریک» پس از دورهٔ هلنیستی رواج خود را از دست داد.

در نظام‌های اختربینی قرون وسطی، برای هر یک از توانمندی‌های ذاتی وزن متفاوتی تعیین می‌شد. خداوند بیت ۵ امتیاز، خداوند شرف ۴ امتیاز و خداوند مثلثه ۳ امتیاز دریافت می‌کرد. این امتیازها نشان می‌دهد که اختربینان قرون وسطی برای هر یک از انواع توانمندی ذاتی چه میزان اهمیت قائل بودند.

فصل‌های واقعی

در اختربینی سنتی، برج‌ها همچنین بر پایهٔ فصلی که در آن قرار می‌گرفتند به گروه‌های سه‌گانه تقسیم می‌شدند. برای نمونه، حمل، ثور و جوزا با فصل بهار مرتبط دانسته می‌شدند.

گروه‌های سه‌گانهٔ فصلی در اختربینی باستان چنین بودند:

• بهار — حمل، ثور، جوزا — از ۲۱ مارس تا ۲۱ ژوئن
• تابستان — سرطان، اسد، سنبله — از ۲۲ ژوئن تا ۲۲ سپتامبر
• پاییز — میزان، عقرب، قوس — از ۲۳ سپتامبر تا ۲۱ دسامبر
• زمستان — جدی، دلو، حوت — از ۲۲ دسامبر تا ۲۰ مارس

در نیم‌کره جنوبی این ترتیب وارونه است:

• بهار — میزان، عقرب، قوس — از ۲۳ سپتامبر تا ۲۱ دسامبر
• تابستان — جدی، دلو، حوت — از ۲۲ دسامبر تا ۲۰ مارس
• پاییز — حمل، ثور، جوزا — از ۲۱ مارس تا ۲۱ ژوئن
• زمستان — سرطان، اسد، سنبله — از ۲۲ ژوئن تا ۲۲ سپتامبر

توصیفات بیشتر

در لغتنامه دهخدا در مدخل مثلثه توضیحاتی آمده با اصطلاحات عربی که به فارسی چنین است:

در نزد اخترشناسان، هر سه برج از دوازده برج که سرشت یکسانی داشته باشند، یک «سه‌گانه» به شمار می‌آیند. از این رو، بره، شیر و کماندار سه‌گانهٔ آتشی‌اند، زیرا هر سه سرشتی آتشین دارند؛ گاو، خوشه و بزغاله سه‌گانهٔ خاکی‌اند؛ دوپیکر، ترازو و آبریز سه‌گانهٔ بادی‌اند؛ و خرچنگ، کژدم و ماهی سه‌گانهٔ آبی به شمار می‌روند. هر سه‌گانه نیز به اختری وابسته است که «خداوند سه‌گانه» خوانده می‌شود. در دسته‌بندی کهن، خداوندان دو سه‌گانهٔ آتشی و بادی از اختران نرینه و خداوندان دو سه‌گانهٔ خاکی و آبی از اختران مادینه دانسته شده‌اند.

برج‌هایی که از هر دو ویژگی سرشتی یکسان‌اند، بر سپهر چنان جای گرفته‌اند که میان آنها گوشه‌هایی هم‌ارز با گوشه‌های یک سه‌گوش هم‌پهلو پدید می‌آید. از همین رو، هر سه برج یک سه‌گانه را، با آنکه سه برج جداگانه‌اند، از دید سرشت و داوری اختربینی نزدیک به یکدیگر می‌دانستند و برای آنها ویژگی‌هایی همسان یا نزدیک به هم در نظر می‌گرفتند.

سه‌گانهٔ نخست، دربرگیرندهٔ بره، شیر و کماندار، آتشی است. در التفهیم، آتشِ بره به آتش‌های افروخته و به‌کارگرفته‌شده، آتشِ شیر به آتشی که در سنگ و چوب نهفته است، و آتشِ کماندار به گرمای سرشتی جانداران که از دل در تن پراکنده می‌شود همانند شده است.

سه‌گانهٔ دوم، دربرگیرندهٔ گاو، خوشه و بزغاله، خاکی است و با رویش و توانگری پیوند داده شده است. گاو به گیاهان بی‌دانه، خوشه به گیاهان دانه‌دار و کوتاه‌بالا، و بزغاله به گیاهان بلند و بزرگ‌شونده وابسته دانسته شده است.

سه‌گانهٔ سوم، دربرگیرندهٔ دوپیکر، ترازو و آبریز، بادی است. برای دوپیکر هوای میانه و زندگی‌بخش، برای ترازو هوایی که درختان را می‌رویاند و به بار می‌نشاند، و برای آبریز هوای آشفته و زیان‌رسان در نظر گرفته شده است.

سه‌گانهٔ چهارم، دربرگیرندهٔ خرچنگ، کژدم و ماهی، آبی است. خرچنگ به آب شیرین و پاک، کژدم به آب آمیخته و تندرو، و ماهی به آب شور، بدبو و ناخوش وابسته دانسته شده است.

در اختربینی کهن، هر سه‌گانه سه خداوند دارد: یکی خداوند روز، دیگری خداوند شب، و سومی خداوند هم‌بهره که هم در روز و هم در شب نقش دارد. بر این پایه:

سه‌گانهٔ آتشی، یعنی بره، شیر و کماندار، گرم و خشک دانسته می‌شود. خداوند آن در روز خورشید، در شب هرمزد و خداوند هم‌بهرهٔ آن کیوان است.

سه‌گانهٔ خاکی، یعنی گاو، خوشه و بزغاله، سرد و خشک دانسته می‌شود. خداوند آن در روز ناهید، در شب ماه و خداوند هم‌بهرهٔ آن بهرام است.

سه‌گانهٔ بادی، یعنی دوپیکر، ترازو و آبریز، گرم و تر دانسته می‌شود. خداوند آن در روز کیوان، در شب تیر و خداوند هم‌بهرهٔ آن هرمزد است.

سه‌گانهٔ آبی، یعنی خرچنگ، کژدم و ماهی، سرد و تر دانسته می‌شود. خداوند آن در روز ناهید، در شب بهرام و خداوند هم‌بهرهٔ آن ماه است.

منابع

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Triplicity». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۶ اوت ۲۰۲۶.