گویش تویسرکانی

گویش تویسرکانی، گویشی از زبان لری^[۱] یا فارسی است که مردم تویسرکان به آن سخن می‌گویند.^[۲] این گویش آمیزه ای از زبان فارسی نو و لری شمالی است که توسط مردم بومی شهر تویسرکان به کار می‌رود^[۳]؛ البته گویش مردم شهر با گویش مناطقی مثل: سرابی، سرکان، محلات حاشیه تویسرکان (که اکثریت ساکنین مهاجر هستند)، آرتیمان و ... اندکی متفاوت است.^[۴] این گویش، تاثیر بسیار زیادی از گویش همدانی در ادای کلمات، آکسان ها و مفردات کلمات گرفته است؛ همچنین به دلیل همجواری این شهرستان با استان کرمانشاه و شهرستان های شرقی آن، تاثیراتی از لهجه کردی و کرمانشاهی نیز در برخی کلمات این گویش (نظیر: گذاشتم= هَشتَم و بلند شد/برخاست= وخیزاد و...) مشهود است.^[۵]

اسکندر امان‌الهی بهاروند زبان لری را به دو دسته باختری و خاوری تقسیم کرده و گویش مردم تویسرکان را در کنار گویش نهاوندی و گویش بروجردی و گویش ملایری در دسته گویش‌های باختری زبان لری قرار داده‌است.^[۶] زبان لُری خود از سه شاخه ی زبانی تشکیل شده است: ۱- لُرستانی ۲- بختیاری ۳- لُری جنوبی در میان این سه شاخه ی زبان لُری گویش بروجردی به شاخه ی لُرستانی تعلق دارد. در بین گویشهای شاخه ی لُرستانی، گویش بروجردی، نهاوندی، ملایری و تویسرکانی به یکدیگر بسیار نزدیک هستند و در برخی تقسیم بندیها آنها را زیرشاخه ای از لُرستانی، به نام ثلاثی قرار می دهند. ^[۷]

از ویژگی‌های تویسرکانی مختصر کردن کلمات و جمله‌هاست. صامت‌ها اغلب از وسط کلمه حذف می‌شوند. صامت‌های تویسرکانی همانند فارسی است. مصوت‌های آن عبارت‌اند از: مصوت‌های مرکب /ay/ و /ey/. برخی از تغییر و تبدیلات آوایی: تبدیل /ab/ به /o/ در xo «خواب»، lo «لب». تبدیل /b/ به /v/ در vexeyr «بِخیر»، xever «خبر»؛ تبدیل /a/ به /e/ در men «مَن»، zevun. صفت مانند فارسی بعد از موصوف می‌آید، امّا بدون علامت کسره، مضاف و مضاف‌الیه هم مثل فارسی است یعنی مضاف‌الیه آخر می‌آید، کلمات و عبارات مختصر می‌شوند. نشانۀ مصدری -an است: rextan «ریختن»، jomidan «جنبیدن/تکان خوردن».^[۸]

اختصار: یکی از خصوصیات گویش محلی تویسرکان آن است که در بسیاری موارد کلمات و جملات به صورت اختصار تلفظ می‌شوند و هنگام تکلم حروفی از وسط کلمه یا کلماتی از وسط جمله حذف می‌شوند و تلفظ جمله یا کلمه به صورتی در می‌آید که درک آن را برای افراد غیر بومی مشکل می‌سازد. مثلاً محمد صادق را (مَصاق)، جمله چه می‌گویی را (شیمی) و جمله من چه می‌دانم را (مَچُم) تلفظ می‌کنند.^[۹]

۲. تبدیل الف به اُ کشیده: غالباً در این گویش، حرف الف در وسط کلمات محذوف و با اُ کشیده جایگزین می‌گردد به مانند: نُن (نان)، خُنه (خانه)، آسموُ (آسمان)، اِسُندن (ستاندن)، توسرکوُ (تویسرکان) و …^[۹]

۳. الف اطلاق (اشباع): در تعریف الف اطلاق گفته‌اند: «الف اطلاق (الف اشباع در زبان فارسی) الف زائدی است که در آخر اسم و فعل و حرف آورده‌اند. در آثار دورهی سامانی به فراوانی دیده می‌شود اما در دوره غزنوی کمتر می‌شود. در برخی از قسمتهای شاهنامه نیز دیده می‌شود. در دورهی عراقی کم دیده می‌شود و فقط در فعل گفتا به کار می‌رود. در دورهٔ بازگشت به تقلید از زبان قدیم مرسوم شد».

این الف هنوز هم در گویش سرابی تویسرکان معمول می‌باشد. مثال: رفتا، گفتا، حسنا، حسینا.^[۱۰][۱۱]

۴. واو معدوله: در کلمه خواهد، واوی وجود دارد که در اصطلاح دستور واو معدوله نامیده می‌شود. در فرهنگ معین واو معدوله چنین تعریف شده‌است: «واوی که نوشته شود و تلفظ نگردد مثلاً در خواب، خوان، این نوع وا و در قدیم تا حدی به تلفظ درمی‌آمد». این واو در گویش تویسرکان هنوز زنده است و به صورت اشباع شده تلفظ می‌شود:

Xou خُو=خواب و Xouar خوُار=خواهر^[۱۰][۱۱]

برخی از واژه‌های تویسرکانی: venedik «شیشه/جام پنجره»، bayi «بدی»، xole «خرخاکی»، isil «استخر»، pet «بینی»، toje «سبد»، kapu «مرغ حق»، seqerq «کنه»، meyaz «زنبور»، dufe «دیزی»، qozon «لوس».^[۱۲]

آلِنگ[Aleng]: پوست سبز گردو

آوو [Ǎw]: آب

بایده [Bǎyde]: کاسه کوچک، پیاله

تاسه/تلواسه/تالواسه [Tǎse/Talvǎse/Tǎlvǎse]: انتظار همراه با بی‌قراری، اندوه، ملالت

تَرَنگ/تُرَنگ [Tarang/Torang]: اسم صوت، صدای باد معده

چَفت [Čaft]: کج، خمیده

خان و خانی [Xǎn-O-Xǎni]: چاه کوچک، چشمه

خُسوُره/خُسوُر [Xosoure/Xosour]: پدر زن، مادر زن، پدر شوهر، مادر شوهر

دَلو [Dalv]: ظرف چرمی یا فلزی برای بیرون کشیدن آب از چاه

دَمه [Dame]: باد سخت همراه با برف و کولاک

راست [Rǎst] + کردن: درست کردن، ساختن

زِق [Zeq] + زدن: تراوش کردن آب از درز و لای چیزی

غُر [Qor]: مخنث

غوُ [Qow]: داد و فریاد، جار زدن

کَندوله [Kandule]: خُم گلی که در آن غله را جای دهند

لُغُز [Loqoz]: چیستان، حرف نامفهوم

مِرک [Merk]: آرنج

ناُوِ [Nowe]: دره، بستر رود

ناخا/ناوه [Nǎxǎ/Nǎve]: چوب میان تهی که در بنایی کاربرد دارد

وِنِدیک [Venedik]: شیشه

وور [Vur]: پرتاب

وار [Vǎr]: مرغ تخم‌گذار

هِرِنگ [Hereng]: نیرو و زور

هشتن [Haštan]: گذاشتن

هِوَنگ [Hevang]: هاون

شعر «نِنه جوُ» از حسین بیات:^[۱۳]

نِنِه جُو آی نِنِه جُو قُرونِ بَنِ جِیِرِت

بیا پا تِه بِنِه رُو جُفتِ گُلارا پِسِرت

پِسِرت نه مُ غُلامِ تو مَ دَس بَسهِ تونَم

مَ اَسیر تو مَ بیمارِ تو مَ خَسه توُنَم

نِنِه مَ قدرِ تُونِه تازه خِوَردار شُوَم

مُونی اَکِی از وَختی که بچه دار شُوَم

همه اوُ خونه دِلایی که اَ قدیم خوردی برام

همه اوُ زجر و عذابا که قدیم بردی برام

همهٔ اوُ نصمه شُوا بیار بیَنِت

همه اوُ فِکرِ خیالایِ بچه خُو بیَنِت

همه اوُ اِشگَسدنه چِلّورا چِلّه زِمِسّوُ

که مِشوُسی کونامه خوش می‌کردی وِ شِوِ صوُ

همه ناخوش داریا خونِ دلا درد و غما

هَمه او دردسرا کش واکشا برو بیا

...

• اَ پی بِرِه رُو دُمّه، تا دُمّه خُو بِجُمّه: از پیه برود روی دنبه، تا دنبه خوب بجنبد: اعتراض به تصاحب مال فقیر از سوی توانگر.
• اَ جِوُنی تا پیری، اَ پیری تا بمیری؟ : از جوانی تا پیری از پیری تا بمیری؟: غفلت و کج روی تا کی؟ به فکر اصلاح خود باش.
• اَ چَرچی می شه کُنِه بِخِری؟!: از پیله ور می‌شود کهنه (اجناس دست دوم) خرید؟ !: دشواری معامله با افراد کم گذشت و زیاده طلب.
• اَ دِرِ باغ وَریَردی، بهتِرِ تا بِری مینِ باغِ: از در باغ برگردی، بهتر است تا داخل باغ بشوی: هر گاه دیدی که تصمیم نادرستی گرفته‌ای، تا دیر نشده‌است، از تصمیم خود برگرد.
• اَ کاسه پُشت پُرسییَن شی اَزِت می یا، گُ ّجِلِو داری. گفتن اَو پِرِ پاچینی که تو داری ـ گفتن اَو دِسِ چِلِنگی که تو داری ـ !: از لاک پشت پرسیدند چه کاری از تو بر می‌آید؟ گفت: جلوداری سپاه. گفتند: با آن دست و پایی که تو داری!: تمسخر شخص پرمدعای بی‌دست و پا.
• اَ لا عَلاجی وِ گُروِه مییه خانِم باجی!: از روی ناچاری به گربه می‌گوید: خانم باجی!: از روی ناچاری به هر نالایقی احترام می‌گذارند.
• اَ مییُ خُمُنه سُختُنیم، اَ دَر مردمِ: از داخل خودمان را سوزانده‌ایم، از بیرون مردم را: معادل با سیلی صورت خود را سرخ کردن.
• اِشکِمِ گاو او بَلگ مِو؟ : شکم گاو و برگ مو؟ غذای معمولی شخص پر اشتها را سیر نمی‌کند. (بسیار پر توقع و حریص است و به این چیزها قانع نمی‌شود)^[۱۴][۱۵]

• لهجه همدانی
• لری شمالی
• لری ثلاثی
• لهجه بروجردی
• گویش ملایری
• گویش نهاوندی
• گویش اسدآبادی

• اذکایی، پرویز. فرهنگ مردم همدان. همدان: مادستان، ۱۳۸۵.
• اذکایی، پرویز. همدان نامه. همدان: مادستان، ۱۳۸۰.
• مقدم، پگاه. گفتاری در باب گویش همدانی (۲).
• طاهرزاده، ابراهیم، و مهدی صابونی. شرح و توضیح هزار مثل در گویش تویسرکانی. تهران: شادرنگ، ۱۳۸۸.
• طاهرزاده، ابراهیم، و مهدی صابونی. هزارآوا: دیرین واژگان تویسرکان. تویسرکان: ابراهیم طاهرزاده، ۱۳۸۹.
• رستم بیک تفرشی، آتوسا. اطلس گویشی و اندازه‌گیری فاصله‌های گویشی در استان همدان. ۱۳۹۵.
• ضرب مَثَل‌هایی انحصاری، در گویش تویسرکانی.
• بازیابی ۲۰ واژه ی کهن در گویش تویسرکان.
• شاعر معروف شعر «ننه جو» از خود می‌گوید.