لری بویراحمدی

لُری بویراحمدی (به لری: لِرٚی بیرٱحمیی) یکی از گویش‌های زبان لری جنوبی ( لری دومِنی) است که اکثریت مردم شهرستان‌های بویراحمد، دنا و مارگون بدان گفتگو می‌کنند. گویش بویر احمدی به طور گسترده در میان ایل بویر احمدی صحبت میشود و سایر ایلات استان کهگیلویه و بویر احمد نظیر طیبی، بهمئی، باوی، آغاجاری، دشمن زیاری و نوئی هر کدام گویش لری مخصوص به خود را دارند که با یکدیگر هم خانواده هستند. لری بویراحمدی یکی از گویش‌های لری جنوبی و هم خانواده با گویش‌های لری بختیاری می‌باشد که هردو ذیل زبان لری قرار می‌گیرند.^[۲]

لری جنوبی در پنج استان عمده تکلم می‌شود:

1. کهگیلویه و بویراحمد: تعدادی از شهرستانها
2. خوزستان: شهرستان‌های جنوب شرقی استان؛ از جمله شهرستانهای: شهرستان هندیجان، شهرستان ماهشهر، شهرستان امیدیه، شهرستان بهبهان، شهرستان رامهرمز، شهرستان باغملک، شهرستان صیدون، شهرستان آغاجاری، شهرستان هفتکل و بخش‌هایی از شهرستان رامشیر
3. فارس: شهرستانهای: ممسنی، رستم، کازرون، مهر، لامرد، بخشی از شهرستان داراب، مرودشت، سپیدان، اردکان، شهرستان اقلید، فیروزآباد
4. بوشهر: شهرستانهای: دیلم، گناوه، دشتستان^[۳][۴]

بعضی از واژه‌ها با فارسی و سایر زبان‌های ایرانی ریشه مشترکی دارند از این رو از نظر ظاهری شباهت‌هایی دارند. برای مثال:

• زونی: زانو
• نون: (نان)
• واری: وارو
• دس: دست
• چو: چوب
• رَه: راه
• کُه: کوه
• می: مو
• رووَه: روباه
• حونه: خونه
• نخون: ناخن
• او: آب
• سوز: سبز
• دو: دوغ
• کلا: کلاغ

پاره ای از کلمات به شکلی شکسته شده‌اند که به نظر می‌آید ارتباطی با فارسی ندارند؛ مثلاً کلمه (تیه) که همان دیده یعنی چشم می‌باشد.

• وخوگرتن:به خودگرفتن:اعتراف کردن vakho geroftan
• آمخته وابین:عادت کردن، آموخته شدن Amokhta vabiyan
• بونگ کردن:صدازدن bong
• ورفراهسن:یهو از خواب پریدن varfrahesan
• چاکسن: چاک خوردن chakesan
• ترزسن: سوختن terzesan
• بُل کردن: بال کردن، پریدن bol
• دک زدن: درنگ کردن dok
• تک کردن: چکیدن tok kerdan
• پق کردن: اخم کردن pogh
• سیل کردن: نگاه کردن seyl
• شی کردن: شوی کردن، شوهر کردن shi
• بسی کردن: فرستادن bsi
• بهر کردن:تقسیم کردن bahr
• رو کردن:حرکت کردن (رو کن:حرکت کن)row
• تنگسن :tengesan پرتاب شدن
• ور کردن: به تن کردن- پوشیدن var kerdan
• ور داین: انداختن ver dayan
• تر دادن: غلتاندن ter
• وتاسه رفتن: به تاسه رفتن: از نفس افتادن در اثر گریه یا خنده زیادtaasah
• واداشتن: نگه داشتن vadashtan
• جر کردن: دعوا کردنjar
• رمسن/رمبسن:فرو ریختن rombesan/remesan
• نشسن سرکرپا:نشستن روی دوپاsar krapaa
• سک زین: سیخونک زدن sok zayan
• لک زین: چرت زدن lek zayan
• داسون گرتن: بدی کسی را پشت سرش گفتن و دادخواهی از او نزد دیگران (داسون در اصل دادستاندن است)daasoon
• رنجه رنجه کردن:ریزریز کردن renja renja
• شفت دادن: سخن را به درازا کشاندن Sheft
• غمه زدن: غمبه زدن-غرولند کردن ghoma
• غل زدن: غل غل کردن- جوشیدن ghel
• کمخزه کردن: خزیدن بچه نوزاد روی شکم komkheza
• چنگ پل کردن:راه رفتن نوزاد روی دو دست و دو زانو Changa pol
• لت و لو خوردن: تلوتلو خوردن lat low
• خنج زین: چنگ زدن khenj
• بنا کردن: آغاز کردن bena kerdan
• مله کردن: شنا کردن mala kerdan
• بندیر بیین:منتظر بودن bandir biyan
• آخون کردن: خرمن کردن Akhoon
• تش پرکردن: آتش برکردن tash bor kerdan
• تنگ کردن: محکم بستن چیزی مانند بار خر Teng
• پشک داین (پشک دادن): ریختن و پخش کردن چیزی مانند آب Peshk dayan
• یه پاره: بعضی
• او خوردن: آب خوردن

• دِر کِردن: برگشتن - در کو:برگرد der kerdan
• وَریساین (وریستادن): پا شدن-برایست: پاشو varisayan
• مِزنایَن: مکیدن - بِمِزْن: بمک meznayan
• کُهتن: گاز گرفتن-فقط برای ساخت‌های ماضی_ کهت: گاز گرفت coht-کوزییَن (کوزیدن) - بکوز:گاز بگیر coziyan برای ساخت‌های مضارع
• هلییدن (هلیدن): گذاشتن، اجازه دادن-بهل: اجازه بده heliyan فقط برای ساخت‌های مضارع
• لِشتن: اجازه دادن، لشتم:اجازه دادم leshtan فقط برای ساخت‌های ماضی
• جکسن (جیکستن):دویدن:جیکسم-جیکسی-جیکس-جیکسیم-جیکسیت-جیکسن jekesan
• واداشتن: نگهداشتن (وادار:نگه دار)vadashtan
• خُوسین: خسبیدن، خوابیدن khowsiyan
• اِسَیَن (استدن): گرفتن (بسون:بگیر)Esayan
• وابین (وابیدن): شدن- وابید-> وابود-> (شد) Vabiyan
• ورچردن: بالا رفتن از چیزی مانند صخره با چنگ و پا varchardan
• ورموتسن: پلاسیده شدن varmootesan
• پروسن (پروستن): پرورش یافتن (به منظور بیان اینکه چیزی مانند ترشی خوب جا افتاده و به عمل آمده به کار می‌رود)parvestan
• وریچسن (وریچستن): از هم باز شدن و پخش وپلا شدن یک مجموعه (ورریچنادن تلویزیون: باز کردن و جداکردن قطعات تلویزیون)varichesan
• دلسن (دلستن): نشت کردن و بیرون رفتن شیره یا آب چیزی Dalesan
• واپلادن (واپلاییدن): آب چیزی را گرفتن Vapladan
• وراشکنادن: یک باره از جا پریدن و فرار کردن Varoshkanadan
• پشکسن (پشکستن): پخش و پلا شدن Peshkesan

پیشوند‌های استمراری ساز به صورت زیر میباشد:

• می‌رم: ایرَم (میروَم:ایرَوُم)
• می‌رفتم: ایرَتُم
• می‌پزم: ایپَزُم
• می‌پختم: ایپختُم
• می‌رفتند:ایرَتِن

بعضی کلمات مانند توانست و دانست به این صورت نبوده و با اضافه شدن (ست) به قسمت اصلی فعل مضارع ساخته می‌شوند. در لری بیشتر افعال گذشته با اضافه شدن این یکی (ست) ساخته می‌شوند مانند:

• کندس: کندست، کنده شد
• پَرس: پَرست، پرید
• بُرس: بُرست، برید (از نفس افتاد)
• خندس: خندید
• درس: دریده شد
• گریوس: گریه کرد
• جِکِس: دوس، دوید
• چسپس: چسبید
• خارس: خارید
• جمبس: جمبید

ماضی نقلی در این گویش با اضافه شدن (اِ) به ماضی ساده ساخته می‌شود که در نوشتن به (ه) تبدیل می‌شود مانند:

• رَتِمِه: رفته‌ام
• گُتیِی: گفته‌ای
• بردیمه: برده‌ایم
• گُتیتِه: گفته‌اید
• ورگشتمه: برگشته ام
• اِشنُفتِمِه: شنفته ام، شنیده‌ام

• در بویراحمدی علامت جمع در این زبان «اَل» یا «یَل» می‌باشد. مثال:

کتابَل (کتابها)، ماشینَل (ماشینها)، کُرَل (پسرها)

• برای ضمایر اول شخص و دوم شخض به صورت «نَل» به کار می‌رود. مثال:

ایمانل (ماها)، ایشانل (شماها)

• برای ضمایر سوم شخص به صورت «گَل» به کار می‌رود. مثال:

اینگل (اینها)، اونگل (اونها)

• برای کلماتی که آخر آن‌ها صدا دار باشد «یَل» به کار می‌رود. مثال:

شاخَیَل (شاخه‌ها)، بچیل (بچه‌ها)

حروف اضافه ای که در لری به کار می‌روند با معادل فارسی خود تفاوت دارند. در زیر چند نمونه از این حروف اضافه را می‌بینیم:

• وه(va): به، از

مثال: ایخی بری وه کۊچو؟ (می‌خواهی بری به کجا؟). وه کۊچو اومِی؟ (از کجا آمدی؟)

• نه(na) / اَ(a): را

نکته: «نه» بعد از کلماتی که آخرشان صدا دار باشد استفاده می‌شود

مثال: تنَه دوس داروم (تورا دوس دارم). کتابَه بیِه (کتاب را بده). جیجَه نه غذا وَش بیِه (جوجه را بهش غذا بده)

• سی(si): برای، واسه

مثال: بیو سی مو کار کو (بیا برای من کار کن). سی چه ایگریوی؟ (برای چه گریه می‌کنی؟)

این پسوند به آخر برخی کلمات اضافه می‌شود و نشان دهنده زیاد بودن آن در فرد یا چیزیست که به آن نسبت داده شده است. مثال:

• لونجین (لونج + ین): کسی که لب‌های بزرگ و برآمده داشته باشد. لونج به معنی لب می‌باشد.
• پقین (پق + ین): اخمو، کسی که زیاد اخم می‌کند. پُق به معنی اخم می‌باشد. پُق کردن: اخم کردن
• کمین (کم + ین): شکمو، کسی که زیاد غذا می‌خورد. کُم: شکم
• مُل ملین (مُل مل + ین): پر مو. مُل: مو

• اُم-اِت -اِش- موݩ- توݩ- شوݩ نمونه: کتابُم- کتابِت- کتابِش- کتابموݩ- کتابتوݩ- کتابشوݩ

البته «ن» آخر ضمایر اکثراً خوانده نمی‌شود

• مو- تو- وو- ایما- ایشا- اونگل (اونُو)

مثال:

• «ایما رتیم وه حونه»: ما رفتیم خونه
• «ای حونه این مویه»: این خانه مال منه

• لری بیراحمئی یکی وه شاخه یَل زؤن لریه: لری بویراحمدی یکی از شاخه‌های زبان لریه
• وَریس بِرَه درستَه بخو: پاشو برو درستو بخون
• ینه سی ایشا اِسَمِه: این رو برای شما خریدم.
• بره او سیم بیا؛ برو و آب برام، بیار
• بره بخواوس؛ برو و بخواب

• داری که خَل وابی دَ راس وانیبۊ (درختی که خم شد دیگه راست نمیشه) در مورد آدمی که رذایل اخلاقی نهادینه شده‌ای دارد به کار می‌رود
• گلۊ دسش وه پِه نیرسه ایگه ترشه (گربه دستش به پی نمی‌رسه میگه ترشه) موقعی گفته می‌شود که فردی توانایی انجام کاری را نداشته باشد و با بهانه‌هایی سعی در انکار آن داشته باشد.
• خر همۊ خره جلش عوض وابیه (خر همون خره پالونش عوض شده) موقعی گفته می‌شود که فردی در ظاهری جدید فخر فروشی کند
• آردشه بخته آربیزشه آوِخته (آردشو بیخته و الکشو آویخته) در مورد کسی که از کاری برای همیشه دست می‌کشد و دیگر مسئولیتی را نمی‌پذیرد گفته می‌شود
• ایخِمِت نه بهزه خوم (دوستت دارم نه بهتر از خودم) زمانی گفته می‌شود که یکی از دو دوست بخواهد چیزی را با دوستش تقسیم کند و تمایل دارد قسمت بهتر برای خودش باشد.

متن زیر بریده‌ای از کتاب شازده کوچولو میباشد:

نقاشی مو وه جهۊنی خوش وانبی؛ ٱلبت تخصیر نَیاشتوم؛ اۊسو که شش سالوم بی، آیم‌‌گپۊؤل سر نقاشی زیه بین من ذئنوم ۉ غیر ئه مار بۊئِی که من کومش دیاری بۊ یا نبۊ دَئـ هیچ سروم وانیبی. بِی تیه‌لی که پولقسه بی وه‌در، وِیسایه بیوم وه سیلش. سی‌توݩ گتوم که هزارۊن مایل وه شئر ۉ آبایی دیر بیوم ک یه‌وِلا یه آیم کوشکلۊیی دم ریم سۉز وابیه بی؛ دیار بی که وَلا وانبیه ۉ نه زمند ۉ تشنه‌یه زئله‌ش هم نرهته که بخو بمیره. وه‌ته تئر بچه‌ئؽ که من دل بیابۊن وَلا وابیه بۊئه هم نبی.

آخور زئله کردوم که گپ دوم، گتوم: «ٱما... تو وه ایچو چه ایکنی؟!»

خاترجم خاترجم، تئریه‌که بخو یه گپ مهمی دیه، گوت: «جۊنخوت یه میشی سیم بکش»!

ترجمه:

نقاشی من به قشنگی خود او نشد؛ البته تقصیری هم ندارم؛ وقتی شش سالم بود، آدم بزرگ‌ها ذوق نقاشی‌ام را کور کرده بودند و بلد نبودم فیر از ما بوآی باز و مار بوآی بسته چیز دیگری بکشم. با چشم هایی که از شدت تعجب داشت از حدقه بیرون میزد، به او خیره شدم. حتما یادتان نرفته است که من هزاران مایل دور تر از هر آبادی  و بنی‌بشری بودم و یک دفعه یک آدم کوچولو، همین‌طوری جلویم ظاهر شده بود؛ اما به نظر نمی‌رسید این موجود عجیب و غریب گم شده باشد، یا از خستگی، گرسنگی، تشنگی یا از ترس در حال مردن باشد. او اصلا شبیه بچه‌ای که وسط بیابان، هزاران مایل دورتر از هر آبادی گم شده باشد نبود.

وقتی بالاخره به خودم جرات دادم که حرف بزنم، گفتم: «اما.. تو اینجا چه کار میکنی»؟!

و در مقابل این سوال، خیلی خیلی آهسته و آرام، انگار که بخواهد راجع به مسالۀ بسیاری مهمی صحبت کند. گفت: «خواهش میکنم برای من یک گوسفند بکش»!

• اسفندیار طاهری. گویش لری بویر احمدی
• افضل مقیمی. بررسی گویش لری بویراحمدی و…
• دانشنامهٔ جهان اسلام. بویراحمدی ایل و گویش
• غلامرضا مهرآموز. ڤانومنیایٛن نیسنن ۉ هنن ڤه لٛۏرٛی، چاپ دوم
• حسین عیسوند اسدی، مجله زبانشاسی لرستان (کهگیلویه و بویراحمد)، خود آموز پاپریک
• کرم علیرضایی. ساخت آوایی و دستور زبان لری
• علی ایوتوندی. دستور زبان لری
• سیمین طاهری‌بویراحمدی. فرهنگ عامیانه مردم منطقه کهگیلویه و بویراحمد
• زینت صالح‌پور، اردشیر صالح‌پور. فرهنگ زبانزدهای مشترک قوم لر (بختیاری، کهگیلویه و بویراحمدی، لری و لکی)
• جلیل نظری، محمدهادی خالق‌زاده، جبار مقیمی، افضل مقیمی. فرهنگ واژه‌های لری بویراحمدی
• حمید ایزدپناه. فرهنگ لری