ارزیابی فناوری

ارزیابی فناوری (به انگلیسی: Technology assessment؛ به‌اختصار TA، (به آلمانی: Technikfolgenabschätzung)، (به فرانسوی: Évaluation des choix scientifiques et technologiques)) فرایندی عملی برای تعیین ارزش یک فناوری نوین یا نوظهور به‌خودی‌خود یا در مقایسه با فناوری‌های موجود است.[۱] این فرایند ابزاری برای ارزیابی و رتبه‌بندی فناوری جدید از زمان توسعه اولیه تا زمانی است که بالقوه برای استفاده بیشتر از سوی عموم و نهادهای رسمی پذیرفته می‌شود. در اصل، ارزیابی فناوری را می‌توان به‌عنوان «گونه‌ای پژوهش سیاستی تعریف کرد که پیامدهای کوتاه‌مدت و بلندمدت (برای نمونه اجتماعی، اقتصادی، اخلاقی و حقوقی) کاربرد فناوری را بررسی می‌کند.»[۲]

توصیف کلی

نمونه‌ای از نقشه ذهنی پیرامون ارزیابی فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) در سنجش آموزشی

ارزیابی فناوری مطالعه و سنجش فناوری‌های جدید است. این روش راهکاری برای پیش‌بینی و آمادگی در برابر پیشرفت‌های فناورانه پیش‌رو و پیامدهای آن‌ها برای جامعه، و سپس تصمیم‌گیری بر پایه این قضاوت‌ها به‌شمار می‌رود. این حوزه بر این باور استوار است که پیشرفت‌های جدید در جامعه علمی و کشفیات آن، به‌جای اینکه تنها به کار متخصصان علمی بیاید، به کل جهان مربوط می‌شود و پیشرفت‌های فناورانه هرگز نمی‌تواند فارغ از پیامدهای اخلاقی باشد. ارزیابی فناوری نخستین بار در دهه ۱۹۶۰ در ایالات متحده انجام شد؛ جایی که تمرکز آن بر تحلیل اهمیت «حمل‌ونقل مافوق صوت، آلودگی محیط زیست و اخلاق غربالگری ژنتیکی» قرار داشت.[۳]

افزون بر این، ارزیابی فناوری این واقعیت را به‌رسمیت می‌شناسد که دانشمندان معمولاً خود متخصص آموزش‌دیده اخلاق نیستند و بنابراین باید هنگام داوری اخلاقی دربارهٔ یافته‌های جدید، پروژه‌ها یا پژوهش‌های در حال انجام خود یا همکارانشان بسیار محتاط باشند. ارزیابی فناوری پدیده‌ای بسیار گسترده است که جنبه‌هایی چون «انتشار فناوری (و انتقال فناوری)، عوامل مؤثر بر پذیرش سریع فناوری جدید، و نقش فناوری و جامعه» را نیز در بر می‌گیرد.[۳]

ارزیابی فناوری دیدگاهی جهانی دارد و آینده‌نگر است، نه ضد فناوری. ارزیابی فناوری رسالت خود را رویکردی بین‌رشته‌ای برای حل مسائل موجود و پیشگیری از آسیب‌های احتمالی ناشی از کاربرد نسنجیده و تجاری‌سازی فناوری‌های نوین می‌داند.

از این رو، هرگونه نتیجه حاصل از مطالعات ارزیابی فناوری باید منتشر شود و توجه ویژه‌ای به ارتباط با تصمیم‌گیرندگان سیاسی صورت گیرد.

یکی از مسائل مهم در زمینه ارزیابی فناوری، مسئله‌ای موسوم به «معمای کالینگریج» (Collingridge dilemma) است: از یک سو، پیامدهای فناوری‌های جدید را نمی‌توان تا زمانی که فناوری به‌طور گسترده توسعه نیافته و فراگیر نشده است به‌آسانی پیش‌بینی کرد؛ از سوی دیگر، کنترل یا تغییر یک فناوری به‌محض اینکه کاربرد گسترده پیدا کند، دشوار خواهد بود. این معما بر این نکته تأکید می‌کند که پیامدهای فناوری‌ها در مراحل اولیه غیرقابل پیش‌بینی است و پس از پذیرش گسترده در جامعه نیز تنظیم‌گری یا نظارت بر آن بسیار دشوار می‌شود. در این برهه زمانی، جهت‌دهی یا هدایت این فناوری در مسیر مطلوب برای متولیان امر سخت می‌گردد. چندین رویکرد برای رویارویی با این معما در پیش گرفته شده است که یکی از رویکردهای رایج «پیش‌بینی» (anticipation) است. در این شیوه، مسئولان و ارزیابان «پیامدهای اخلاقی یک فناوری را پیش‌بینی می‌کنند ("سناریوهای فناورانه-اخلاقی") که بسیار گمانه‌زنانه بوده و چندان قابل اتکا نیست، یا به تنظیم‌گری اخلاقی توسعه‌های فناورانه می‌پردازند ("آزمایش‌های اجتماعی-فنی") و از پیش‌بینی پیامدهای آینده چشم‌پوشی می‌کنند.»[۴]

مقایسه هزینه‌ها و فواید هر تصمیم
نشان دفتر ارزیابی فناوری ایالات متحده

ارزیابی‌های فناوری، که گونه‌ای از تحلیل هزینه-فایده هستند، بستری برای تصمیم‌گیرندگان به‌منظور ارزیابی و تحلیل راهکارها در ارتباط با ارزیابی مشخص فناوری فراهم می‌آورند تا بهترین گزینه ممکن را که مقرون‌به‌صرفه‌بوده و با الزامات قانونی و بودجه‌ای همخوانی دارد، برگزینند. با این همه، اجرای عینی این ارزیابی‌ها اگر ناممکن نباشد، بسیار دشوار است؛ چراکه تصمیم‌گیری‌های ذهنی و قضاوت‌های ارزشی باید در مورد شماری از موضوعات پیچیده اتخاذ شود، از جمله: (الف) مرزهای تحلیل (یعنی کدام هزینه‌ها درونی‌سازی و کدام برون‌سپاری می‌شوند)، (ب) گزینش شاخص‌های مناسب برای پیامدهای مثبت و منفی بالقوه فناوری جدید، (ج) ارزش‌گذاری مالی بر متغیرهای غیربازاری، و (د) طیف گسترده‌ای از دیدگاه‌های اخلاقی.[۵] در نتیجه، بیشتر ارزیابی‌های فناوری نه‌تنها بی‌طرفانه یا خنثی از نظر ارزشی نیستند، بلکه شدیداً تحت تأثیر و سوگیری ارزش‌های قدرتمندترین ذی‌نفعان قرار دارند؛ ذی‌نفعانی که در بیشتر موارد همان توسعه‌دهندگان و حامیان (یعنی شرکت‌ها و دولت‌ها) فناوری‌های جدید تحت بررسی هستند. در افراطی‌ترین دیدگاه، همان‌طور که ایان باربور در کتاب فناوری، محیط زیست و ارزش‌های انسانی بیان کرده است، ارزیابی فناوری «یک توجیه‌گری یک‌سویه برای فناوری معاصر توسط افرادی است که در تداوم آن ذی‌نفع هستند.»[۶]

به‌طور کلی، ارزیابی فناوری حوزه‌ای بسیار وسیع است که فراتر از صِرف فناوری و پدیده‌های صنعتی می‌رود. این حوزه نه‌تنها به سنجش اثرات، پیامدها و خطرات یک فناوری می‌پردازد، بلکه نقشی آینده‌نگارانه نیز دارد که بررسی چشم‌انداز فرصت‌ها و توسعه مهارت‌ها را به‌عنوان ورودی برنامه‌ریزی راهبردی مورد توجه قرار می‌دهد.[۷] برخی از زمینه‌های عمده ارزیابی فناوری عبارتند از: فناوری اطلاعات، فناوری‌های هیدروژن، فناوری هسته‌ای، نانوفناوری مولکولی، داروشناسی، پیوند عضو، فناوری ژنتیک، هوش مصنوعی، اینترنت و موارد متعدد دیگر.

شکل‌ها و مفاهیم ارزیابی فناوری

نشان‌واره ارزیابی فناوری پارلمانی اروپا

انواع مفاهیم ارزیابی فناوری که در ادامه می‌آیند، برجسته‌ترین و رایج‌ترین آن‌ها هستند. با این وجود، شماری دیگر از اشکال ارزیابی فناوری وجود دارند که صرفاً به‌صورت مفاهیم نظری در ادبیات علمی مطرح شده‌اند یا عناوینی هستند که توسط نهادی خاص در حوزه ارزیابی فناوری به‌کار می‌روند.[۸]

  • ارزیابی فناوری پارلمانی (PTA): فعالیت‌های ارزیابی فناوری از انواع گوناگون که مخاطب آن‌ها یک پارلمان است. ارزیابی فناوری پارلمانی ممکن است مستقیماً توسط نمایندگان آن پارلمان‌ها (برای مثال در فرانسه و فنلاند) یا از طرف آن‌ها توسط موسسات مرتبط با ارزیابی فناوری (مانند بریتانیا، آلمان و دانمارک) یا توسط سازمان‌هایی که مستقیماً به یک پارلمان وابسته نیستند (مانند هلند و سوئیس) انجام شود.[۹]
  • ارزیابی فناوری تخصصی (که اغلب با عنوان مفهوم ارزیابی فناوری کلاسیک یا ارزیابی فناوری سنتی نیز شناخته می‌شود): فعالیت‌های ارزیابی فناوری که توسط (تیمی از) متخصصان ارزیابی فناوری و کارشناسان فنی انجام می‌شود. ورودی‌های حاصل از ذی‌نفعان و سایر کنشگران تنها از طریق اظهارنامه‌های کتبی، اسناد و مصاحبه‌ها گنجانده می‌شود، نه به شیوه‌ای که در ارزیابی فناوری مشارکتی وجود دارد.
  • ارزیابی فناوری مشارکتی (pTA): فعالیت‌های ارزیابی فناوری که به‌طور فعال، نظام‌مند و روش‌شناختی، انواع گوناگونی از کنشگران اجتماعی را به عنوان ارزیاب و بحث‌کننده درگیر می‌کند؛ مانند انواع مختلف سازمان‌های جامعه مدنی، نمایندگان نظام‌های دولتی، و به‌طور مشخص ذی‌نفعان فردی و شهروندان (افراد غیرمتخصص)، دانشمندان فنی و کارشناسان فنی. روش‌های استاندارد ارزیابی فناوری مشارکتی شامل کنفرانس‌های اجماع، گروه‌های کانونی، کارگاه‌های سناریو و غیره است.[۱۰] گاهی اوقات ارزیابی فناوری مشارکتی به دو دسته ارزیابی فناوری مشارکتی متخصص-ذی‌نفع و ارزیابی فناوری مشارکتی عمومی (شامل افراد غیرمتخصص) تقسیم می‌شود.[۱۱] ارزیابی مشارکتی، فضایی را برای گنجاندن افراد غیرمتخصص فراهم می‌کند و ارزش دیدگاه‌ها، علایق و دانش‌های گوناگون را تثبیت می‌نماید. این امر اهمیت نیاز تصمیم‌گیران و کنشگران به داشتن مجموعه‌ای متنوع از طرز فکرها و دیدگاه‌ها را برای اتخاذ یک تصمیم ترکیبی، آگاهانه و عقلانی نشان می‌دهد.
  • ارزیابی فناوری سازنده (CTA): این مفهوم از ارزیابی فناوری که در هلند توسعه یافته، اما در جاهای دیگر نیز به کار گرفته شده[۱۲] و مورد بحث قرار گرفته است،[۱۳] تلاش می‌کند تا طراحی فناوری جدید را از طریق بازخورد فعالیت‌های ارزیابی فناوری به ساخت واقعی فناوری گسترش دهد. برخلاف سایر اشکال ارزیابی فناوری، ارزیابی فناوری سازنده با هدف تأثیرگذاری بر شیوه‌های نظارتی از طریق ارزیابی اثرات فناوری انجام نمی‌شود. در عوض، این نوع ارزیابی می‌خواهد با تأثیرگذاری بر شیوه‌های طراحی، به مسائل اجتماعی پیرامون فناوری بپردازد. هدف آن «بسیج بینش‌ها در مورد پویایی‌های هم‌تکاملی علم، فناوری و جامعه برای پیش‌بینی و ارزیابی فناوری‌ها است، به جای اینکه عمدتاً نگران ارزیابی اثرات اجتماعی یک فناوریِ تقریباً مفروض باشد.»[۱۴] این ارزیابی، ارزش درگیر کردن کاربران در فرایند توسعه و نوآوری را تثبیت کرد و توسعه و انطباق فناوری جدید در زندگی روزمره آن‌ها را تشویق نمود.
  • ارزیابی فناوری گفتمانی یا ارزیابی فناوری استدلالی: این نوع ارزیابی فناوری به دنبال تعمیق بحث‌های سیاسی و هنجاری دربارهٔ علم، فناوری و جامعه است. این رویکرد از فلسفه اخلاق، تحلیل گفتمان خط‌مشی و جامعه‌شناسی انتظارات در علم و فناوری الهام گرفته است. هدف این شیوه از ارزیابی فناوری، شفاف‌سازی و قرار دادن مفروضات و چشم‌اندازهای هنجاری است که کنشگرانِ شکل‌دهنده به علم و فناوری را هدایت می‌کنند، در معرض بررسی عمومی و سیاسی. این ارزیابی می‌تواند به عنوان ابزاری برای تحلیل و ارزیابی پیش‌زمینه هر واکنش یا ادراکی که برای هر فناوری رخ می‌دهد، استفاده شود؛ اغلب برخی از واکنش‌هایی که این ارزیابان دریافت می‌کنند، مربوط به علم یا فناوری نیست. برخی از روش‌های تحلیل کنشگران و واکنش آن‌ها، «مطالعه شیوه‌های زندگی روزمره کاربران آینده در جایگاه خود و در محیط‌های طبیعی» است.[۱۵] بر این اساس، ارزیابی فناوری استدلالی نه تنها به اثرات جانبی توسعه فناوری می‌پردازد، بلکه با اثرات گسترده‌تر علم و فناوری و پرسش هنجاری بنیادین مبنی بر اینکه چرا توسعه یک فناوری خاص مشروع و مطلوب است، سروکار دارد.[۱۶]

موسسات ارزیابی فناوری در سراسر جهان

بسیاری از موسسات ارزیابی فناوری عضو شبکه ارزیابی فناوری پارلمانی اروپا (EPTA) هستند، برخی برای پنل STOA در پارلمان اروپا کار می‌کنند و گروه ارزیابی فناوری اروپا (ETAG) را تشکیل داده‌اند.

  • مرکز ارزیابی فناوری (TA-SWISS)، برن، سوئیس.
  • گروه مطالعات علم، فناوری و سیاست، دانشگاه توئنته
  • موسسه ارزیابی فناوری (ITA) آکادمی علوم اتریش، وین
  • موسسه ارزیابی فناوری و تحلیل سامانه‌ها، مؤسسه فناوری کارلسروهه، آلمان
  • (سابق) دفتر ارزیابی فناوری (OTA)
  • بنیاد هیئت فناوری دانمارک، کپنهاگ
  • هیئت فناوری نروژ، اسلو
  • دفتر علم و فناوری کنگره (OficinaC)، اسپانیا
  • دفتر پارلمانی ارزیابی گزینه‌های علمی و فناوری (OPECST)، پاریس
  • دفتر پارلمانی علم و فناوری (POST)، لندن
  • مؤسسه راتناو، لاهه
  • پنل ارزیابی گزینه‌های علم و فناوری (STOA) پارلمان اروپا، بروکسل
  • پژوهش سیاست علم و فناوری (SPRU)، ساسکس
  • مرکز فناوری CAS (TC CAS)، پراگ، جمهوری چک

جستارهای وابسته

پانویس

  1. ↑ Bruley, Mark E.; Coates, Vivian H. (2004). "Medical Device Regulatory and Technology Assessment Agencies". Clinical Engineering Handbook. pp. 559–564. doi:10.1016/B978-012226570-9/50130-7. ISBN 978-0-12-226570-9. Technology assessment is the practical process of determining the value of a new or emerging technology in and of itself or against existing or competing technologies, using safety, efficacy, effectiveness, outcome, risk management, strategic, financial, and competitive criteria. Technology assessment also considers ethics and law as well as health priorities and cost-effectiveness compared to competing technologies.
  2. ↑ Banta, David (2009-07-25). "What is technology assessment?". International Journal of Technology Assessment in Health Care. 25 Suppl 1: 7–9. doi:10.1017/S0266462309090333. PMID 19519979.
  3. 1 2 Banta, David (2009-07). "What is technology assessment?". International Journal of Technology Assessment in Health Care. 25 (S1): 7–9. doi:10.1017/S0266462309090333. PMID 19519979. {{cite journal}}: تاریخ وارد شده در |date= را بررسی کنید (کمک)
  4. ↑ Kudina and Verbeek, Olya and Peter-Paul (2019). "Ethics from Within: Google Glass, the Collingridge Dilemma and the Mediated Value of Privacy". Science, Technology, & Human Values. 44 (2): 291–314. doi:10.1177/0162243918793711.
  5. ↑ Huesemann, Michael; Huesemann, Joyce (2011). "The Positive Biases of Technology Assessments and Cost Benefit Analyses". Techno-Fix: Why Technology Won't Save Us or the Environment. New Society Publishers. pp. 173–206. ISBN 978-1-55092-494-7.
  6. ↑ Barbour, I.A. (1980). Technology, environment, and human values, Praeger, p. 202.
  7. ↑ UN Branch for Science and Technology for Development. United Nations Workshop on Technology Assessment for Developing Countries. Hosted by the Office of Technology Assessment. Washington, DC: 1991
  8. ↑ در میان این مفاهیم، برای نمونه می‌توان به ارزیابی فناوری تعاملی (Interactive TA) ITAS.fzk.de، ارزیابی فناوری عقلانی (Rational TA) EA-AW.com بایگانی‌شده در ۲۰۱۰-۰۹-۱۸ توسط Wayback Machine، ارزیابی فناوری بی‌درنگ (Real-time TA) (Guston/Sarewitz (2002) Real-time technology assessment, in: Technology in Society 24, 93–109) و ارزیابی فناوری نوآوری‌محور (Innovation-oriented TA) Innovationsanalysen اشاره کرد.
  9. ↑ آن دسته از مؤسسات ارزیابی فناوری که ارزیابی فناوری پارلمانی را انجام می‌دهند، در شبکه ارزیابی فناوری پارلمانی اروپا (EPTA) سازمان‌دهی شده‌اند؛ ببینید EPTAnetwork.org.
  10. ↑ مقایسه کنید با گزارش پروژه EUROpTA (ارزیابی فناوری مشارکتی اروپا – روش‌های مشارکتی در ارزیابی فناوری و تصمیم‌گیری فناوری) در سال ۲۰۰۰ .
  11. ↑ Van Eijndhoven, Josée C.M. (1997-02). "Technology assessment: Product or process?". Technological Forecasting and Social Change. 54 (2–3): 269–286. doi:10.1016/S0040-1625(96)00210-7. {{cite journal}}: تاریخ وارد شده در |date= را بررسی کنید (کمک)
  12. ↑ Baumann, Manuel Johann (2017). Battery storage systems as balancing option in intermittent renewable energy systems - A transdisciplinary approach under the frame of Constructive Technology Assessment. PhD Thesis (Thesis). Lisbon: Universidade Nova de Lisboa. p. 187.
  13. ↑ Schot/Rip (1997), The Past and Future of Constructive Technology Assessment in: Technological Forecasting & Social Change 54, 251–268.
  14. ↑ Konrad, Kornelia; Rip, Arie; Greiving, Verena Schulze (2017-11). "Constructive Technology Assessment - STS for and with Technology Actors". EASST Review. 36 (3). {{cite journal}}: تاریخ وارد شده در |date= را بررسی کنید (کمک)
  15. ↑ M. Veen; B. Gremmen; H. te Molder; C. van Woerkum (2010-04-13). "Emergent technologies against the background of everyday life: Discursive psychology as a technology assessment tool". Public Understanding of Science. 20 (6): 810–825. doi:10.1177/0963662510364202. PMID 22397087. S2CID 12306256.
  16. ↑ van Est/Brom (2010) Technology assessment as an analytic and democratic practice, in: Encyclopedia of Applied Ethics.

پیوند به بیرون

This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.