اشکبوس

اشکبوس

نگاره اشکبوس در شاهنامه تهماسبی
از پهلوانان شاهنامه
نام	اشک‌بوس
نام کامل	اشک‌بوس کشانی
نبردها	نبرد کاموس کشانی
مرگ	به دست رستم

اَشکْبوس قهرمان کوشانی در شاهنامه است که در نبرد کاموس کوشانی با ایرانیان به افراسیاب کمک می‌کند و می‌جنگد.^{[الف][۴][۵]} در ترجمه شاهنامه بوندری به عربی، نام او اسکبوس آمده است. در داستان کاموس کوشانی (جنگ کاموس) افراسیاب او را به کمک پیران ویسه فرستاد. در داستان کاموس، اشکبوس ابتدا با رهام می‌جنگد و او را شکست می‌دهد، سپس رستم پیاده با او که سواره بود رزم کرد و در نهایت او را با تیری کشت و سینه و پهلویش را با چاقو پاره کرد. نبرد رستم و اشکبوس در مینیاتور ایرانی انتخابی رایج بود.^[۶] گفته شده که کشانیان مربوط به امپراتوری کوشانی هستند.^{[۷][۸][۹][۱۰]}

متن مربوطه در ویکی‌نبشته: شاهنامه/داستان کاموس کشانی ۵

قطعه‌ای از رزم سهراب و اشکبوس در شاهنامه فردوسی در زیر آورده شده است:^[۴][۵]

سخن بر سر پیکار میان ایرانیان و تورانیان است. هنگامی که کیخسرو در ایران بر تخت نشست، افراسیاب در سرزمین توران بر تخت پادشاهی نشسته بود. سپاه توران به یاری سردارانی از سرزمین‌های دیگر به ایران می‌تازد. کیخسرو، رستم را به یاری می‌خواند. اشکبوس، پهلوان سپاه توران به میدان می‌آید و مبارز می‌جوید. یکی دو تن از سپاه ایران پای به میدان می‌نهند، اما سرانجام، رستم پیاده به میدان می‌رود. نبرد رستم با اشکبوس از عالی ترین صحنه‌های نبرد تن به تن است که در آن طنزگویی و چالاکی و دلاوری و زبان آوری با هم آمیخته است.^[۱۱]

پس از مرگ فرود و شکستهای پی در پی سپاه ایران از سپاه توران که در پایان منجر به محاصرهٔ ایرانیان در کوه هماون گردید، ناچار شدند رستم را به یاری در میدان نبرد فرابخوانند. با ورود رستم به میدان نبرد و گفته‌های امیدوار کنندهٔ او با نیروهای خودی و حرکتهای روانی او با اشکبوس و کاموس و چنگش، در نبردهای تن به تن، نوار پیروزیهای تورانیان در دامان کوه هماون پاره شد و سرآغاز پیروزیهایی برای ایرانیان گردید و پایانش شکست و نابودی دشمن بود که منجر به کشته شدن افراسیاب فرمانروای مقتدر توران زمین گردید.^[۸]

گودرز و دیگر سران ایران به پیشواز رستم رفتند و با غم و اشک برای کشتگان شهید مانند بهرام در میدان نبرد، با امید به فردا سپاه دشمن را برای رستم اینگونه بیان کردند:

رستم ایرانیان را دلداری می‌دهد و مانند همیشه آنها را به یاری خداوند یکتا امیدوار می‌کند و برای آنها از خستگی خود و اسبش رخش نامور سخن می‌گوید. سپس رستم و همراهانش جهت رفع خستگی، شب را به استراحت می‌پردازند تا فردا چه پیش آید. با طلوع خورشید رستم به بالای کوه می‌رود تا دشمن را ارزیابی کند و راه مبارزه با آنها و آرایش نیروهای خودی را آماده نماید. رستم از دیدن انبوه دشمن بی شمار شگفت زده می‌شود و باخود می‌گوید. او مانند همیشه به راز و نیاز با خدا پرداخت و خدا را به یاری طلبید. سپاه ایران و توران (با هم پیمانانش) آرایش نظامی گرفته و سپاه توران با فرماندهی خاقان چین با سروصدای فراوان طبل و کوس و کرنای گوش فلک را کر کردند.^[۸]

پهلوان دلیری از همراهان خاقان چین با تاخت و تاز اسب روبروی سپاه ایران آمد و از مردان ایران هماورد خواست تا با او سوار بر اسب به نبرد تن به تن بپردازد و برای پایین آوردن روحیهٔ ایرانیان به رجزخوانی پرداخت. رهام پسر گودرز سپهسالار ایران به میدان نبرد شتافت و با اشکبوس با تیروکمان به جنگ پرداخت که تیر رهام بر زره اشکبوس کارگر نیفتاد و ناچار دست در گرز برد و بر سر اشکبوس زد که بر کلاهخودش کارگر نیامد. اشکبوس نیز دست بر گرز گران برد و بر کلاهخود رهام زخمی زد که کلاهخود او خرد گردید و سرش زخمی برداشت و رهام همین که در خود یارای پایداری را در برابر اشکبوس ندید از برابر او فرار کرد و به سوی کوه هماون رفت. توس سپهبد از فرار رهام ناراحت شد و اسبش را به حرکت درآورد تا به مبارزه با اشکبوس رود. رستم ناراحت و خشمگین شد که چرا پس از فرار رهام دیگری به مبارزه با دشمن نمی‌رود تا سپهبد پیر ایران به میدان نرود.^[۸]

کمان بزه کرده آمادهٔ تیراندازی، کمان را بر بازو افکند و چند تیر را بر بند کمر زد و با تیر قهوه ای رنگی از چوب خدنگ که بسیار راست و محکم می‌باشد خرامان به سوی اشکبوس تاخت که در حال جولان با اسب بود و فریادی ناشی از پیروزی سر می‌داد. او را به سوی خود برای نبرد تن به تن فراخواند. از این زمان جنگ روانی رستم و اشکبوس آغاز می‌شود. اشکبوس هرچند که با دیدن پهلوانی پیاده و بدون اسب و تجهیزات نظامی به حیرت و اندیشه فرومی‌رود، لگام اسب را محکم می‌کند و او را به سوی خود می‌خواند. رستم با اینگونه رفتار و کردار خونسردانه و گفتار استوار، متین و خردورزانه و همچنین با تیراندازی دقیق و کشتن اسب اشکبوس و نیز سخنان طنز آمیز و ملامت گرانه، بند دل اشکبوس را پاره کرد و ترس را بر سراسر وجودش چیره گردانید تا اینکه:

رستم پس از این گفتگو تیری دیگر بر سینهٔ اشکبوس می‌زند که در دم می‌میرد. پس از مردن اشکبوس، رستم آرام و استوار بدون شادی و نازیدن به خود به سوی جایگاه خود حرکت کرد و سران تورانیان را به اندیشه و حیرت همراه با ترس فرو برد و کاموس و خاقان را از خواب خودخواهی و غرور مستی بیدار کرد.^[۸]

• 
  رستم با اشکبوس می‌جنگد / برگی از شاهنامه / سده ۱۵ام میلادی - هنر اسلامی
• 
  رستم بر اشکبوس هدف می‌گیرد / برگی از شاهنامه سده ۱۴ میلادی همراه با ابیات شعر / نقاشی با چسب‌رنگ و جوهر بر کاغذ
• 
  رزم "رستم و اشکبوس" / برگی از شاهنامه / سده ۱۳ میلادی / هنر اسلامی با جوهر، آب‌رنگ، طلا و نقره بر کاغذ
• 
  "رزم سهراب و اشکبوس" / برگی از شاهنامه شاه تهماسپ / سده ۱۵ میلادی اثری از میرزا محمد قباحت و عبدالعزیز بن عبدالوهاب
• 
  رستم بر قهرمان تورانی "اشکبوس" تیری پرتاب می‌کند / برگی از شاهنامه واقع در لاهیجان / سده ۱۴ میلادی / موزهٔ آقا خان، تورنتو، کانادا
• 
  برگی از شاهنامه / دورهٔ صفویان / شیراز، ایران / موزهٔ هنری کلولند در اوهایو، ایالت متحده آمریکا
• 
  "رزم رستم و اشکبوس" / شاهنامهٔ فردوسی شاه تهماسپ / سده ۱۵ام میلادی

• فهرست شخصیت‌های شاهنامه
• فهرست تورانیان در شاهنامه
• رده:پهلوانان شاهنامه
• رستم دستان