ماشاءالله ابن اثری
ماشاالله بن اثری ماشاءالله ابن اثری | |
|---|---|
 حکاکی و طراحی اثر طراح آلمانی آلبرشت دورر از ماشاءالله ابن اثری ستاره‌شناس فارس ایرانی سده ۸ میلادی و با عنوان صفحه «جهان در جریان» که به سال ۱۵۰۴ میلادی ترسیم شده‌است. این تصویر همانند بسیاری از طراحی‌های قرون وسطی نمایشگر یک پرگار است. پرگار در دنیای دانش، نمادی برای صفت آفرینندگی گیتی به وسیله ایزد بوده‌است. در بالای تصویر نام «ماشاالله» با عنوان آلمانی MESSAHALAH ذکر شده‌است. | |
| زادهٔ | ۷۴۰ (میلادی) |
| درگذشت | ۸۱۵ (میلادی) |
| ملیت | ایرانی |
| پیشه(ها) | ستاره‌شناس، اختربین، ریاضی‌دان |
یزدان‌خواست پارسی یا ماشاءالله ابن اثری (۷۴۰ – ۸۱۵ میلادی)، ستاره‌شناس و ریاضی‌دان پارسی یهودی زادهٔ بصره بود.[۱] او اصالتا اهل خراسان بود و نام ماشاالله برگردان عربی نام اصلی فارسی او، یعنی یزدان‌خواست، است. او در دوران خلافت خلفای عباسی، منصور و مأمون، در بصره (در عراق امروزی) زندگی می‌کرد و از جمله کسانی بود که طالع‌بینی و نجوم را به بغداد معرفی کرد. ابن ندیم، کتاب‌شناس، ماشاءالله را «به عنوان فردی پرهیزگار و در زمان خود، پیشرو در علم فقه، یعنی علم احکام ستارگان» توصیف کرده است. ماشاءالله به عنوان یک ستاره‌شناس درباری برای خلافت عباسی خدمت می‌کرد و آثاری در زمینه طالع‌بینی به زبان عربی نوشت. برخی از ترجمه‌های لاتین او باقی مانده است. وی از اعضای دارالحکمه و از دانشمندان نهضت ترجمه بود. دهانهٔ ماشاالله در ماه به نام اوست.
وی از نخستین کسانی است که رساله‌ای در مورد ساخت و کاربرد اسطرلاب نوشت که منبع جفری چاوسر برای رساله اسطرلاب خودش شد.[۲]
ابن ندیم حدود ۲۱ اثر را به ماشاءالله نسبت می‌دهد و منابع مورد استفادهٔ او شامل سنت‌های فارسی، سریانی و یونانی بوده‌اند. بنابر‌این، ماشاءالله را نمی‌توان صرفاً در چارچوب «اختربینی عربی» یا ادامهٔ مستقیم سنت یونانی خواند؛ او در محیطی فعالیت می‌کرد که دانش اختربینی ایرانیِ ساسانی هنوز حضوری جدی داشت.
یزدان‌خواست و آیانامشای ساسانی
در برخی بازسازی‌های جدید از اختربینی ایرانی، از اصطلاح «آیانامشای ساسانی» برای نوعی مبنای ستاره‌بنیاد منسوب به سنت نجومی ایران ساسانی استفاده شده است. آیانامشا مقدار اختلاف زاویه‌ای میان مبدأ دایرةالبروج فصل‌بنیاد و دایرةالبروج ستاره‌بنیاد است که در نتیجهٔ حرکت تقدیمی اعتدالین پدید می‌آید. در دستگاه فصل‌بنیاد، صفرِ برج حمل همواره با اعتدال بهاری منطبق است، در حالی که در دستگاه ستاره‌بنیاد جای برج‌ها نسبت به ستارگان ثابت تعیین می‌شود.
پی. جیمز کلارک در بررسی زایچهٔ مشهور بنیان‌گذاری بغداد استدلال کرده است که معمولاً بدون شاهد قطعی فرض شده که ماشاءالله بن اثری در محاسبهٔ این زایچه از دایرةالبروج فصل‌بنیاد استفاده کرده است. به نوشتهٔ او، ابوریحان بیرونی زمان، مکان و تاریخ بنیان‌گذاری بغداد را نقل کرده، اما دربارهٔ دستگاه خانه‌ها یا آیانامشای مورد استفادهٔ ماشاءالله توضیحی نداده است. کلارک از این رو زایچهٔ بغداد را با یک «آیانامشای ساسانی» و با خانه‌های تمام‌برجی بازسازی کرده و نشان داده است که در این صورت جایگاه شماری از اختران و ستارگان ثابت و، در نتیجه، تعبیر کلی زایچه تغییر می‌کند.[۳]
کلارک این پیشنهاد را فرضیه‌ای قطعی نمی‌داند و خود تأکید می‌کند که نمی‌توان اثبات کرد ماشاءالله واقعاً از این آیانامشا استفاده کرده است. اهمیت این بازسازی بیشتر در نشان دادن این نکته است که سنت اختربینی سده‌های نخستین اسلامی ممکن است علاوه بر منابع یونانی، از روش‌ها و مفاهیم به‌جامانده از اختربینی ساسانی نیز تأثیر پذیرفته باشد.
آثار
- کتاب الموالید الکبیر (نامه بزرگ زایش‌ها)
- الواحد والعشرین فی قرانات والأدیان والملل (بیست و یک، اندر هم‌نشینی اختران و کیش‌ها و مردمان)
- مطرح الشعاع (المعانی) (پرتو‌افکنی‌ها، چم‌ها)
- صنعة الإسطرلابات والعمل بها (ساختن ستاره‌یاب‌ها و کارکرد با آن‌ها)
- ذات الحلق (دارندۀ چنبره‌ها)
- الأمطار والریاح (باران‌ها و بادها)
- السهمین (دو بهره)
- ابتداء الأعمال (آغاز کارها)
- علی دفع التدبیر (درباره بازداشتن چاره‌گری‌ها)
- فی المسائل (اندر پرسش‌ها)
- شهادات الکواکب (گواهی‌های اختران)
- الحدوث (نوپدیدی)
- تسییر النیرین وما یدلان علیه (رهاسازی دو فروزان و آنچه بدان رهنمون می‌شوند)
- السلطان (شهریاری)
- السفر (رهسپاری)
- الأسعار (ارزش‌گذاری‌ها)
- الموالید (زایش‌ها)
- تحویل سنی الموالید (گردش سال‌های زایش)
- الدول والملل (شهریاری‌ها و مردمان)
- الحکم علی الاجتماعات والاستقبالات (داوری برهم‌آمدی‌ها و روبرویی‌های اختران)
- المرضی (بیماران)
- الصور والحکم علیها (پیکرهای آسمانی و داوری بر آن‌ها)
پانویس
- ↑ Islam and Science, by M. H. Syed, p. 212
- ↑ Gunther, R T (۱۹۲۹), "Chaucer and Messahalla on the Astrolabe", Early Science in Oxford, Oxford, ۵.
- ↑ Clark، P. James (۸ دسامبر ۲۰۱۷). «Reading Māshā'allāh: Sassanian Ayanamsa». The Classical Astrologer. دریافت‌شده در ۱۶ اوت ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Dodge, Bayard, ed. (۱۹۷۰), The Fihrist of Al-Nadim, A Tenth Century Survey of Muslim Culture, translated by Dodge, Bayard, New York & London: Columbia University Press, p. ۶۵۰, ۶۵۱, ۶۵۵.
منابع
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Mashallah ibn Athari». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۱ اوت ۲۰۱۴.
- اختربینان سده ۸ (میلادی)
- اختربینان سده ۹ (میلادی)
- اختربینان فارسیزبان قرون وسطی
- اخترشناسان جهان اسلام قرون وسطی
- اخترشناسان فارسیزبان قرون وسطی
- اهالی ایران در سده ۸ (میلادی)
- اهالی ایران در سده ۹ (میلادی)
- اهالی بصره
- اهالی خلافت عباسیان در سده ۸ (میلادی)
- اهالی خلافت عباسیان در سده ۹ (میلادی)
- درگذشتگان دهه ۸۱۰ (میلادی)
- ریاضیدانان اسلام قرون وسطی
- ریاضیدانان اهل ایران در قرون وسطی
- ریاضیدانان سده ۸ (میلادی)
- زادگان سده ۸ (میلادی)
- اخترشناسان سده ۸ (میلادی)
- دانشوران عباسیان
- نویسندگان عربی سده ۸ (میلادی)
- نویسندگان عربی سده ۹ (میلادی)
- یهودیان سده ۸ (میلادی)
- یهودیان سده ۹ (میلادی)
- اخترشناسان دوره خلافت عباسی
- یهودیان ایرانی قرون وسطی