منتخب الکلام فی تفسیر الاحلام
منتخب الکلام فی تفسیر الأحلام (برگزیدهٔ سخنان در گزارش خواب) کتابی به زبان عربی در زمینهٔ خوابگزاری است که به محمد بن سیرین (درگذشتهٔ ۱۱۰ق/۷۲۸م)، فقیه و محدث نامدار بصره، منسوب شده است. این اثر در چاپ‌های گوناگون با عنوان‌های تفسیر الأحلام و تفسیر الأحلام الکبیر نیز انتشار یافته و در تداول عمومی غالباً با نام تعبیر خواب ابن سیرین شناخته می‌شود.[۱][۲]
با وجود شهرت دیرینهٔ ابن سیرین به عنوان خوابگزار، انتساب متن موجودِ منتخب الکلام به خود او پذیرفته‌شده نیست. دانشنامهٔ اسلام یادآور می‌شود که به سبب شهرت ابن سیرین در تعبیر رؤیا، نویسندگان دوره‌های بعد آثاری را در این موضوع به نام او تألیف یا منسوب کردند و منتخب الکلام فی تفسیر الأحلام را نیز در شمار این آثار قرار می‌دهد.[۳] فهرست نسخهٔ چاپی کتاب در کتابخانهٔ شامله نیز آن را اثری «منسوب به محمد بن سیرین» معرفی می‌کند و صریحاً می‌گوید که نسبت آن به او درست نیست.[۴]
انتساب به ابن سیرین
محمد بن سیرین از نسل تابعین و از چهره‌های مشهور سدهٔ نخست هجری بود و در منابع اسلامی به مهارت در تعبیر خواب شهرت داشت. همین شهرت سبب شد در دوره‌های بعد مجموعه‌های متعددی از تعبیرهای رؤیا به او منسوب شود.[۵]
پژوهش دربارهٔ ادبیات خوابگزاری اسلامی نشان می‌دهد که سنت تألیف کتاب‌های تعبیر رؤیا در سده‌های نخست اسلامی گسترده بود، اما هیچ کتاب خوابگزاری باقی‌مانده‌ای از سدهٔ هشتم میلادی، یعنی دورهٔ زندگی ابن سیرین، شناخته نشده است. از کهن‌ترین خوابنامه‌های عربی موجود می‌توان به تعبیر الرؤیا اثر ابن قتیبه دینوری در سدهٔ نهم میلادی اشاره کرد.[۶]
از این رو، مطالب موجود در منتخب الکلام را نمی‌توان بدون بررسی مستقل به شخص تاریخی ابن سیرین نسبت داد و کتاب بیشتر بازتابی از سنت متأخر خوابگزاری اسلامی است که زیر نام او گرد آمده است.
نام کتاب
نام رایج متن در بسیاری از نسخه‌ها و چاپ‌ها منتخب الکلام فی تفسیر الأحلام است. با این حال، عنوان کتاب در تاریخ چاپ آن ثابت نبوده است. برخی چاپ‌ها آن را صرفاً تفسیر الأحلام نامیده‌اند و برخی دیگر عنوان تفسیر الأحلام الکبیر: المسمى منتخب الکلام فی تفسیر الأحلام را به کار برده‌اند.[۷]
چاپ دیگری که در سال ۱۹۴۰ میلادی از سوی شرکت کتابخانه و چاپخانهٔ مصطفی البابی الحلبی منتشر شده، کتاب را با عنوان تفسیر الأحلام = منتخب الکلام فی تفسیر الأحلام معرفی می‌کند. این چاپ در دو جزء و در حاشیهٔ تعطیر الأنام فی تعبیر المنام اثر عبدالغنی نابلسی انتشار یافته است.[۸]
از این رو، «تفسیر الأحلام الکبیر» را بهتر است عنوان یکی از صورت‌های چاپی و متداول کتاب دانست، نه الزاماً نام نخستین یا اصیل آن.
محتوا
کتاب مجموعه‌ای گسترده از تعبیرهای رؤیا و قواعد خوابگزاری است. متن رایج آن در ۵۹ باب تنظیم شده و از اصول و آداب تعبیر رؤیا آغاز می‌شود و سپس رؤیاها را بر پایهٔ موضوع دسته‌بندی می‌کند.[۹][۱۰]
باب‌های آغازین کتاب به رؤیت خداوند، پیامبران، فرشتگان، صحابه و تابعین، قرآن، اسلام و اعمال دینی مانند طهارت، نماز، زکات، روزه و حج اختصاص دارد. در ادامه تعبیر رؤیاهای مربوط به انسان، جانوران، طبیعت، اجرام آسمانی، زمین، آب، آتش، گیاهان، فلزات، ساختمان‌ها، وسایل زندگی، خوراک، پوشاک، سفر، روابط اجتماعی و دیگر جنبه‌های زندگی بررسی می‌شود.
از موضوعات باب‌های متأخر می‌توان به دریا و کشتی، آتش، درختان و میوه‌ها، کشت و گیاهان، نوشتن و قلم، اثاث خانه، خواب و بیداری، خوردن و آشامیدن، انواع بلاها، تضادهایی چون فقر و توانگری و ترس و امنیت، ازدواج و روابط جنسی، سفر، معاملات، نزاع و در پایان حکایت‌هایی دربارهٔ رؤیاهای صالحان اشاره کرد.[۱۱]
روش خوابگزاری
کتاب تنها یک فرهنگ سادهٔ نمادهای رؤیا نیست و در بخش‌هایی از آن دربارهٔ شیوهٔ خوابگزاری نیز سخن گفته شده است. در متن بر توجه به وضعیت شخص خواب‌بین، زمینهٔ رؤیا و امکان داشتن چند تعبیر متفاوت تأکید می‌شود. همچنین خوابگزار توصیه می‌شود اگر رؤیایی با اصول تعبیر سازگار نیست یا آشفته و نامنسجم است، آن را از اضغاث احلام بداند و از تعبیر قطعی آن خودداری کند.[۱۲]
متن همچنین بارها از شخصیت‌هایی چون ابن سیرین و دیگر خوابگزاران و عالمان پیشین نقل قول می‌کند. وجود همین لایه‌های گوناگون روایی یکی از دلایلی است که انتساب کل کتاب به یک نویسندهٔ سدهٔ نخست هجری را دشوار می‌کند.
تاریخ انتشار
منتخب الکلام در دورهٔ چاپ بارها با عنوان‌ها، تنظیم‌ها و حجم‌های متفاوت منتشر شده است. دانشنامهٔ اسلام از چاپ قاهره در سال ۱۸۶۸ میلادی یاد می‌کند.[۱۳]
یک چاپ شناخته‌شدهٔ دیگر در سال ۱۳۵۹ق/۱۹۴۰م در دو جلد توسط شرکت کتابخانه و چاپخانهٔ مصطفی البابی الحلبی و فرزندان منتشر شد و در حاشیهٔ تعطیر الأنام فی تعبیر المنام عبدالغنی نابلسی قرار گرفت.[۱۴]
در دورهٔ معاصر نیز ناشران مختلف متن را گاه با عنوان منتخب الکلام فی تفسیر الأحلام و گاه با عنوان تفسیر الأحلام الکبیر منتشر کرده‌اند. برای نمونه، دارالفکر در سال ۲۰۱۰ چاپی ۳۲۰ صفحه‌ای با عنوان تفسیر الأحلام الکبیر: المسمى منتخب الکلام فی تفسیر الأحلام منتشر کرده است.[۱۵]
چاپ‌های جدید گاه متن را بازتنظیم کرده‌اند؛ برای نمونه، چاپی در بیروت مطالب کتاب را به ترتیب الفبایی تنظیم کرده است.[۱۶]
جایگاه
شهرت فراوان ابن سیرین به خوابگزاری موجب شده است که منتخب الکلام در دوران جدید نیز یکی از شناخته‌شده‌ترین کتاب‌هایی باشد که با نام او در جهان عرب منتشر می‌شود. با این همه، باید میان ابن سیرینِ تاریخی و متن متأخری که به نام او رواج یافته تمایز گذاشت. شهرت ابن سیرین به تعبیر خواب در منابع کهن تأیید شده است، اما این امر به‌خودی‌خود اصالت انتساب منتخب الکلام را ثابت نمی‌کند.[۱۷]
جستارهای وابسته
- محمد بن سیرین
- خوابگزاری
- تعبیر خواب
- خواب‌نامه
- رؤیا در اسلام
- رؤیای صادقه
- تعطیر الأنام فی تعبیر المنام
- کامل‌التعبیر
منابع
- ↑ "Ibn Sīrīn". Encyclopaedia of Islam, First Edition Online (in English). Brill.
- ↑ ابن سیرین، محمد (۲۰۱۰). تفسير الأحلام الكبير: المسمى منتخب الكلام في تفسير الأحلام (به عربی). دار الفكر. ص. ۳۲۰.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ "Ibn Sīrīn". Encyclopaedia of Islam, First Edition Online (in English). Brill.
- ↑ «تفسير الأحلام = منتخب الكلام في تفسير الأحلام». الموسوعة الشاملة (به عربی).
- ↑ "Ibn Sīrīn". Encyclopaedia of Islam, First Edition Online (in English). Brill.
- ↑ Neil (2016). "Studying Dream Interpretation from Early Christianity to the Rise of Islam". Journal of Religious History (in English). doi:10.1111/1467-9809.12262.
- ↑ ابن سیرین، محمد (۲۰۱۰). تفسير الأحلام الكبير: المسمى منتخب الكلام في تفسير الأحلام (به عربی). دار الفكر. ص. ۳۲۰.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «تفسير الأحلام = منتخب الكلام في تفسير الأحلام». الموسوعة الشاملة (به عربی).
- ↑ «منتخب الكلام في تفسير الأحلام — المجلد 1». مكتبة صحراء النجف (به عربی).
- ↑ «منتخب الكلام في تفسير الأحلام — المجلد 2». مكتبة صحراء النجف (به عربی).
- ↑ «منتخب الكلام في تفسير الأحلام — المجلد 2». مكتبة صحراء النجف (به عربی).
- ↑ «تفسير الأحلام = منتخب الكلام في تفسير الأحلام». الموسوعة الشاملة (به عربی).
- ↑ "Ibn Sīrīn". Encyclopaedia of Islam, First Edition Online (in English). Brill.
- ↑ «تفسير الأحلام = منتخب الكلام في تفسير الأحلام». الموسوعة الشاملة (به عربی).
- ↑ ابن سیرین، محمد (۲۰۱۰). تفسير الأحلام الكبير: المسمى منتخب الكلام في تفسير الأحلام (به عربی). دار الفكر. ص. ۳۲۰.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ "تفسير الاحلام الكبير : منتخب الكلام في تفسير الاحلام". CiNii Books (in English).
- ↑ "Ibn Sīrīn". Encyclopaedia of Islam, First Edition Online (in English). Brill.
پیوند به بیرون
- کتاب‌های عربی
- کتاب‌های اسلامی
- کتاب‌های غیرداستانی ۱۹۹۱ (میلادی)