هنر مانوی

مهر مانی، کهن‌ترین اثر شناخته‌شده از هنر مانوی

هنر مانوی به سنت‌های هنری مرتبط با مانوی‌گری گفته می‌شود. این آیین از همان آغاز دارای سنتی غنی در هنرهای تجسمی بود و خود مانی نیز کتاب مصور ارژنگ را پدید آورد.[۱]

یکی از باورهای اساسی مانی این بود که هنرها، به‌ویژه نقاشی، خوشنویسی و موسیقی، منزلتی هم‌سنگ روح‌القدس داشتند که در فارسی میانه «مهرایزد» خوانده می‌شد. او آفرینش هنری را با خودِ دین مانوی قابل مقایسه می‌دانست و از این رو تجربهٔ هنر را بیش از دیگر فعالیت‌های جهان مادی، عملی الهی تلقی می‌کرد.[۲]

در سراسر تاریخ مانوی‌گری، کتاب‌های آموزشیِ مصور برای توضیح آموزه‌ها و باورهای این دین به کار می‌رفتند. مانی از آغاز، دین خود را که عناصری از آموزه‌های زرتشت، گوتاما بودا و عیسی را دربر می‌گرفت، دینی جهانی و در نتیجه «فرافرهنگی» می‌دانست. گسترش مانوی‌گری نیز از همین اندیشه تأثیر پذیرفت. مبلغ‌های مانوی از شیوه‌های گوناگون ارتباطی، از جمله گفتار، نوشتار و تصویر، بهره می‌گرفتند تا آموزه‌های این دین با فرهنگ‌های گوناگونی که وارد آن‌ها می‌شد سازگار شوند. این کتاب‌های مصور موضوعاتی چون دوگانه‌باوری مانوی، نقشه‌های کیهان دینی، فرایند رستگاری انسان و دیگر آموزه‌های مانوی را به تصویر می‌کشیدند و از آثار اصلی سنت دینی مانوی به‌شمار می‌رفتند.[۳]

ژوژانا گولاچی دربارهٔ نقاشی‌های اصلی مانی می‌نویسد که این آثار نخست در میانهٔ سدهٔ سوم میلادی در میان‌رودان و با دخالت مستقیم مانی پدید آمدند و پس از گسترش دین مانوی در سراسر آسیا، با نسخه‌برداری و سازگارشدن با سنت‌های گوناگون هنری و فرهنگی حفظ شدند.[۴]

گولاچی نقاشی‌های ابریشمی دورهٔ دودمان یوآن، از جمله نمای مانوی جهان و موعظه دربارهٔ آموزهٔ رستگاری مانی، را نمونه‌هایی از چینی‌شدن سنت کتاب مصور مانی می‌داند. این آثار به‌طور خاص شناختی از کیهان‌شناسی مانویان چین در آن دوره به دست می‌دهند.[۴]

پس از کشف قطعاتی از هنر مانویِ اویغورها در ویرانه‌های قره‌خواجه در ناحیهٔ تورفان، پژوهشگران به بررسی بقایای تازه‌یافتهٔ هنر کتاب‌آرایی مانوی پرداختند تا از طریق آن‌ها بتوانند ویژگی‌های احتمالی سبک اصلی ارژنگ را بازسازی کنند.[۵][۶]

نسخه‌های خطی مصور

نسخه‌های خطی مصور مانوی بیش از همه از مجموعه‌ای از چهار نسخه شناخته می‌شوند که در قره‌خواجه در سین‌کیانگ کشف شده‌اند:

  • برگی از یک کتاب مانوی MIK III 4959
  • برگی از یک کتاب مانوی MIK III 4974
  • برگی از یک کتاب مانوی MIK III 4979
  • برگی از یک کتاب مانوی MIK III 6368

این آثار که امروزه در موزه هنر آسیایی برلین نگهداری می‌شوند، در حدود سده‌های هشتم و نهم میلادی پدید آمده‌اند و در اوایل سدهٔ بیستم در جریان کاوش‌های آلمانی تورفان در سین‌کیانگ کشف شدند. آن‌ها نمونه‌هایی از نسخه‌های خطی مصور هستند که در دو سوی برگ‌هایشان تصویر وجود دارد.[۷]

افزون بر این، نامهٔ مانوی به زبان سغدی که آن نیز در سین‌کیانگ کشف شده، دارای نگاره‌ای از دو زن است. این اثر در غارهای هزاربودای بزقلیق یافت شد.[۸][۹]

نقاشی‌های ابریشمی

مجموعهٔ هشت طومار ابریشمی مانوی

هشت طومار آویختنیِ ابریشمی با نگاره‌های آموزشی مانوی از جنوب چین بر جای مانده است که به فاصلهٔ سده‌های دوازدهم تا پانزدهم میلادی تعلق دارند. این آثار را می‌توان به چهار گروه تقسیم کرد:

دو تک‌چهره، از مانی و عیسی
  • تمثال مانی
  • نقاشی مانوی بودای عیسی
یک طومار دربارهٔ رستگاری‌شناسی
  • موعظه دربارهٔ آموزهٔ رستگاری مانی
چهار طومار دربارهٔ پیامبرشناسی
  • والدین مانی
  • زادروز مانی
  • رویدادهایی از فعالیت‌های تبلیغی مانی
  • بنیان‌گذاری جامعهٔ مانی
یک طومار دربارهٔ کیهان‌شناسی

دیوارنگاره‌ها، نقش‌برجسته‌ها و بیرق‌ها

مانوی‌گری میراث غنی‌ای از هنر معابد بر جای گذاشته است؛ از جمله نقش‌برجسته‌های سنگی مانوی روستای شانگ‌وان، بیرق معبد مانوی MIK III 6286، دیوارنگاره مانوی MIK III 6918 و ستایش درخت زندگی.

بیرق معبد مانوی MIK III 6286 و دیوارنگارهٔ مانوی MIK III 6918 هر دو در جریان کاوش‌های آلمانی تورفان در قره‌خواجه در سین‌کیانگ کشف شدند.[۱۰][۱۱]

ستایش درخت زندگی در غارهای هزاربودای بزقلیق، در سین‌کیانگ، کشف شد.[۱۲]

نقش‌برجسته‌های سنگی مانوی روستای شانگ‌وان در سال ۲۰۰۹ در فوجیان کشف شدند.[۱۳] منشأ مانویِ تصویر «بودای نور» در کائوآن نیز تنها در دههٔ ۱۹۲۰ دوباره شناسایی شد.[۱۴]

تأثیر

پس از کشف نقاشی‌های مانوی در تورفان، مورخ هنر توماس آرنولد این نظریه را مطرح کرد که سنت کتاب‌آرایی و تصویرگری مانوی ممکن است یکی از سرچشمه‌های سبک نگارگری ایرانی در دوره‌های بعد بوده باشد. آرنولد با مقایسهٔ برخی نگاره‌های ایرانی با آثار مانوی آسیای مرکزی، شباهت در گونه‌های چهره و پیکره و برخی جزئیات فنی را نشانه‌ای از این پیوند احتمالی می‌دانست.[۱]

کمال‌الدین بهزاد، از مشهورترین نگارگران ایرانی، در نوشته‌های معاصران خود نیز با مانی مقایسه شده است. خواندمیر، تاریخ‌نگار هم‌روزگار او، در ستایش بهزاد، قلم او را «مانی‌وار» توصیف کرده است.[۱۵]

ژوژانا گولاچی بر پایهٔ بررسی قطعات به‌جامانده نتیجه گرفته است که مجموعه‌ای از این آثار واقعاً به یک کتاب تصویری مانوی تعلق داشته و عناصری چون شمایل‌نگاری، شیوهٔ قلم‌گیری و کاربرد رنگ در آن‌ها می‌تواند ریشه در ارژنگ اصلی مانی داشته باشد؛ عناصری که سپس در سنت‌های نقاشی نسل‌های بعدی مانویان ادامه یافت.[۱۶]

قطعات تورفان همچنین ظاهری عمدتاً ایرانی دارند و به‌ویژه با آثار بازمانده از هنر شاهنشاهی ساسانی، یعنی روزگار زندگی مانی، قابل مقایسه‌اند. کیفیت خطوط، سادگی چهره‌ها و توجه فراوان به جزئیات چین‌وچروک جامه‌ها از ویژگی‌هایی است که در این زمینه مورد توجه قرار گرفته است. این شباهت‌ها آثار تورفان را با سنت‌های هنری شناخته‌شده در ایران بزرگ پیش از گسترش اسلام مرتبط می‌کنند.[۱۷]

جزئیاتی از نمای مانوی جهان، حدود سده‌های سیزدهم تا چهاردهم میلادی

یک سنت بودایی معروف به اِتوکی، به معنای «تفسیر یا توضیح تصویر»، در بوداگرایی پاک‌بوم ژاپن به‌عنوان شیوه‌ای آموزشی به کار می‌رفت. پیشینهٔ این شیوه در چین دست‌کم تا سال ۹۳۱ میلادی می‌رسد. در اجراهای اتوکی معمولاً تالارها با طومارهای عمودی‌ای پوشانده می‌شدند که زندگی گوتاما بودا و آموزه‌های گوناگون بودایی را به تصویر می‌کشیدند. این شیوه همراه با بودیسم به ژاپن منتقل شد. طومارها همچنین اغلب زندگی شاهزاده شوتوکو، که در سنت ژاپنی از بنیان‌گذاران مهم بودیسم این کشور به‌شمار می‌رود، را نشان می‌دادند.[۳]

در دورهٔ دودمان یوآن و دودمان مینگ ــ دوره‌ای که هونگ‌وو در سال ۱۳۷۰ مانوی‌گری را ممنوع کرد ــ مانویان چین با پیروان بودیسم مهایانه و به‌ویژه بوداگرایی پاک‌بوم ارتباط نزدیکی یافتند. در این محیط، سنت تصویرگری آموزشی مانوی که ریشهٔ آن به ارژنگ می‌رسید، با ویژگی‌های صوری طومارهای آویختنیِ مورد استفاده در اتوکی درآمیخت و هم‌زمان نوعی تلفیق‌گرایی میان باورهای بودایی و مانوی شکل گرفت.[۱۸]

مانی در حال ارائهٔ نگاره‌ای به بهرام یکم، در نسخه‌ای مصور از آثار علی‌شیر نوایی، حدود سدهٔ شانزدهم میلادی

در برخی روایت‌های اسلامی از زندگی مانی، او نقاشی معرفی شده است که جنبشی دینی علیه دین رسمی زرتشتی شاهنشاهی ساسانی در روزگار شاپور یکم بنیان نهاد. بنا بر این روایت‌ها، مانی در پی تهدیدها به ترکستان گریخت، در آنجا پیروانی یافت و چند معبد را نقاشی کرد؛ حتی شماری از نقاشی‌های بامیان نیز در برخی روایت‌ها به او نسبت داده شده‌اند. سپس مانی به پیروان خود گفت که به آسمان می‌رود و یک سال را در انزوای غاری گذراند. پس از یک سال بازگشت و ارژنگ را با خود آورد و مدعی شد آن را از آسمان آورده است. پس از مرگ شاپور، مانی همراه گروه بزرگی از پیروان خود به ایران بازگشت. بر پایهٔ این روایت، بهرام یکم در آغاز از او استقبال کرد، اما مانی بعدها به اتهام بدعت‌گذاری کشته شد.[۱۹]

در سنت اسلامی ــ به‌جز گزارش ابن ندیم دربارهٔ زندگی مانی ــ مانی غالباً با عنوان «مانی نقاش» یا «مانی صورتگر» یاد شده و هویت او به‌عنوان نقاش در بسیاری از متون بر جایگاهش به‌عنوان بنیان‌گذار یک دین غلبه یافته است.[۲۰]

ارژنگ دیو نیز نام یکی از دیوان در شاهنامه فردوسی است که در داستان هفت‌خان رستم به دست رستم کشته می‌شود. واژهٔ «ارژنگ» در فارسی میانه احتمالاً معنایی در حدود «ارجمند» یا «شایسته» داشته و همانندی نام ارژنگِ مانی با ارژنگ دیو را می‌توان اتفاقی دانست. با این حال، در صورت پذیرش نظریهٔ توماس آرنولد دربارهٔ تأثیر هنر مانوی بر نگارگری ایرانی، از نظر تاریخ هنر این نکته جالب است که تصویر ارژنگ دیو نیز ممکن است در سنتی هنری ترسیم شده باشد که به‌طور غیرمستقیم از کتاب ارژنگ مانی تأثیر پذیرفته بود.

جستارهای وابسته

منابع برای مطالعه بیشتر

  • Lieu, Samuel N. C. (1992), Manichaeism in the Later Roman Empire and Medieval China, Volume 63 of Wissenschaftliche Untersuchungen Zum Neuen Testament (2 ed.), Mohr Siebeck, ISBN 3161458206
  • Gulácsi, Zsuzsanna (2005). Mediaeval Manichaean Book Art: A Codicological Study of Iranian and Turkic Illuminated Book Fragments from 8th-11th Century East Central Asia. Nag Hammadi and Manichaean Studies. Vol. 57. Leiden: Brill. ISBN 978-90-474-0596-2.
  • Gulácsi, Zsuzsanna (2016). Mani's Pictures: The Didactic Images of the Manichaeans from Sasanian Mesopotamia to Uygur Central Asia and Tang-Ming China. Nag Hammadi and Manichaean Studies. Vol. 90. Leiden: Brill. ISBN 978-90-04-30894-7.
  1. 1 2 Arnold, Thomas (1924). Survivals of Sasanian and Manichaean Art in Persian painting. Oxford: Clarendon Press. pp. 23–24.
  2. ↑ Klimkeit, Hans-Joachim (1982). Manichaean Art And Calligraphy. New York: Brill. p. 60. ISBN 9004064788.
  3. 1 2 Gulácsi, Zsuzsanna (June 29, 2011). "Searching for Mani's Picture Book in Textual and Pictorial Sources". Transcultural Studies. 1 (2011). doi:10.11588/ts.2011.1.6173. Retrieved December 9, 2019.
  4. 1 2 Gulácsi, Zsuzsanna (2015). Mani's Pictures: The Didactic Images of the Manichaeans from Sasanian Mesopotamia to Uygur Central Asia and Tang-Ming China. "Nag Hammadi and Manichaean Studies" series. Vol. 90. Leiden: Brill Publishers. p. 440. ISBN 9789004308947.
  5. ↑ Klimkeit, Hans-Joachim (1982). Manichaean Art And Calligraphy. New York: Brill. p. 231. ISBN 9004064788.
  6. ↑ Manichaean Art in Berlin Collections, Corpus Fontium Manichaeorum: Series Archaeologica et Iconographica, vol. 1, Turnhout: Brepols Publishers, 2001. این کتاب با ترجمهٔ سونیا میرزایی در سال ۱۴۰۲ از سوی فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران به فارسی منتشر شده است.
  7. ↑ Härtel, Herbert; Yaldiz, Marianne; Kunst (Germany), Museum für Indische; N.Y.), Metropolitan Museum of Art (New York (1982). Along the Ancient Silk Routes: Central Asian Art from the West Berlin State Museums : an Exhibition Lent by the Museum Für Indische Kunst, Staatliche Museen Preussischer Kulturbesitz, Berlin, Federal Republic of Germany (in English). Metropolitan Museum of Art. ISBN 978-0-87099-300-8.
  8. ↑ Gulácsi, Zsuzsanna (2005). Mediaeval Manichaean Book Art: A Codicological Study of Iranian And Turkic Illuminated Book Fragments from 8th-11th Century East Central Asia. "Nag Hammadi and Manichaean Studies" series (in English). Vol. 57. Leiden: Brill Publishers. pp. 56, 180. ISBN 9789004139947.
  9. ↑ "Mani Sutra" (PDF). National Library of China (in Simplified Chinese). 2011. Archived from the original (PDF) on 2019-07-02. Retrieved 2020-05-25.
  10. ↑ Gulacsi, Zsuzsanna. "A Song Dynasty Manichaean Painting of the Buddha Jesus".
  11. ↑ Gulácsi, Zsuzsanna (2015). Mani's Pictures: The Didactic Images of the Manichaeans from Sasanian Mesopotamia to Uygur Central Asia and Tang-Ming China. Nag Hammadi and Manichaean Studies (in English). Vol. 90. Leiden: Brill Publishers. ISBN 9789004308947.
  12. ↑ Ma Jian (2006-11-01). "Remains of Manichaeism in Turpan". dsr.nii.ac.jp (in Simplified Chinese). Retrieved 2019-05-02.
  13. ↑ 鍾明, ed. (2010-04-26). "《倚天屠龍記》明教遺跡藏閩霞浦小山村 (組圖)". culture.china.com.cn. Archived from the original on 2018-12-15. Retrieved 2018-12-14.
  14. ↑ Lieu 1992‌ p. 304
  15. ↑ Soudavar, Abolala (1992). Art of the Persian Courts. New York: Rizzoli. p. 95. ISBN 0847816605.
  16. ↑ Gulacsi, Zsuzsanna (2005). Mediaeval Manichaean Book Art. Boston: Brill. p. 219. ISBN 900413994X.
  17. ↑ Gulacsi, Zsuzsanna (2005). Mediaeval Manichaean Book Art. Boston: Brill. p. 7. ISBN 900413994X.
  18. ↑ Char Yar. "Monijiao (Manichaeism) in China". academia.edu. Lecture presented at the Worldwide Conference for Historical Research, 2012.
  19. ↑ John M. Robertson, Pagan Christs (2nd ed. 1911), § 14. The Problem of Manichæus.
  20. ↑ W. Sundermann, "Al-Fehrest, iii. Representation of Manicheism." بایگانی‌شده در ۲۰۱۲-۰۵-۱۷ توسط Wayback Machine, دانشنامه ایرانیکا, 1999.
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.