پونور (زمین‌شناسی)
حفره بلعنده[۱] یا پونور (انگلیسی: Ponor) دهانه‌ای طبیعی است که آب سطحی از طریق آن وارد گذرگاه‌های زیرزمینی می‌شود؛ این پدیده را می‌توان در چشم‌اندازهای کارستی یافت، جایی که زمین‌شناسی و ژئومورفولوژی معمولاً تحت سلطه سنگ آهک متخلخل است. پونورها می‌توانند به‌طور پیوسته آب رودخانه یا دریاچه را زهکشی کنند یا گاهی همچون چشمه عمل کنند، مشابه استاول‌ها.[۲] از نظر ریخت‌شناسی، پونورها به شکل چاله‌ها و غارهای بزرگ، شکافه‌ها و حفره‌های بزرگ، شبکه‌ای از ترک‌های کوچک‌تر، و زهکش‌های رسوبی و آبرفتی دیده می‌شوند.[۲]
نام‌شناسی
نام این شکل کارستی، پونور، از زبان‌های صربی‌کرواتی و اسلوونیایی گرفته شده است.[۳] این واژه از واژه پروتو-اسلاوی «nora*» به معنای چاله یا حفره مشتق شده است.[۴]
چندین مکان در جنوب شرقی اروپا (بلغارستان، بوسنی و هرزگوین، کرواسی، جمهوری چک، مجارستان، رومانی، مونته‌نگرو، صربستان و اسلوونی) به‌دلیل داشتن دهانه‌های کارستی مرتبط، نام پونور را بر خود دارند.
ویژگی‌ها
در حالی که فروچاله (دولین) گودالی در توپوگرافی سطحی است که مستقیماً حفره یا گودالی زیر آن قرار دارد، پونور نوعی دروازه است که از طریق آن یک رودخانه یا دریاچه سطحی، به‌طور جزئی یا کامل، به درون سامانه آب زیرزمینی کارستی جریان می‌یابد.[۲]
فرسایش پیوسته آب ممکن است این دروازه را در سنگ (عمدتاً آهکی)، در کنگلومرا، یا در مواد سست‌تر شکل داده یا گسترش داده باشد. سرزمین‌های کارستی به از دست دادن آب سطحی از طریق پونورهای کوچک و بازپیدایی آن پس از عبور از سامانه‌های گسترده زیرزمینی شناخته می‌شوند.[۲]
پراکندگی
پونورها در سراسر جهان یافت می‌شوند، اما تنها در مناطق کارستی. کل حوضه آبریز دریای آدریاتیک در درون بوسنی و هرزگوین بر روی کارست دیناریک قرار دارد، با شمار زیادی پونور و جریان زیرزمینی اکتشاف‌شده و احتمالاً بسیاری دیگر که هنوز اکتشاف نشده‌اند.[۵][۶] پونورهای زمین‌شناسی مهمی نیز در کوه‌های کارپات، آلپ دیناریک، یونان، ترکیه و بخش‌هایی از جنوب ایالات متحده وجود دارند.
دریاچه پولیه فنئوس، یونان، تا اواخر سده نوزدهم. بارش باران حتی امروز هم بخش‌های وسیعی از آن را فرا می‌گیرد.
نمای نزدیک از پونور در غار Campeneasca در نزدیکی روستای Izbuc، رومانی
رود ریسل در یک پونور در نزدیکی اجو و La Houssaye (شهرستان اور در فرانسه ناپدید می‌شود)
یک پونور انسان‌ساخت در Logatec، اسلوونی
در دشت کارستی "Argon Pedion" (دشت کشتزاری) در یونان. این دشت کارستی و پونور از سده دوم میلادی توسط پوسانیاس ثبت شده است.
سد و مخزن سد در سنگ‌های کارستی
مخزن سد در کارست به‌دلیل نشت از طریق پونورها مستعد کاهش و فرار آب هستند. ساخت سدها برای ذخیره آب در سرزمین‌های کارستی، با وجود بررسی‌های اولیه و روش‌های آب‌بندی کامل، می‌تواند ریسک مالی بزرگی به همراه داشته باشد.[۷] تا سده بیستم نخستین سدها در کارست ساخته نشده بودند و برخی از آن‌ها به‌طور مشهوری با شکست مواجه شدند.[۷]
جستارهای وابسته
منابع
- ↑ مُر، فرید؛ مدبری، سروش (۱۳۹۱). فرهنگ جامع علوم زمین. فرهنگ معاصر. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۱۰۵-۰۴۰-۴.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 Bonacci, Ognjen (2004). "Ponor". In Gunn, John (ed.). Encyclopedia of Caves and Karst Science (in English). Taylor & Francis. pp. 1282–1284. ISBN 978-1-57958-399-6.
- ↑ Dicken, Samuel N. (November 1935). "Kentucky Karst Landscapes". The Journal of Geology. 43 (7): 708–728. doi:10.1086/624363. JSTOR 30057941. S2CID 140553389.
Since local terms such as "sink," "sink hole", "kettle", "bottom", etc., are vague and confusing the Slovene terminology ("ponor", "doline", etc.) is used for the karst forms.
- ↑ "Ponor/ponirati". Hrvatski jezični portal. Retrieved 2021-11-03.
- ↑ "The Karstography of the Dinaric Karst in Bosnia and Hercegovina" (in English). The Devon Karst Research Society. Archived from the original on 16 اوت 2020. Retrieved 4 September 2016.
- ↑ "The Devon Karst Research Society". www.devonkarst.org.uk (in English). Devon Karst. Archived from the original (.html) on 16 اوت 2020. Retrieved 4 September 2016.
- 1 2 Milanović, Petar (2004). "Dams and reservoirs on karst". In Gunn, John (ed.). Encyclopedia of Caves and Karst Science (in English). Taylor & Francis. pp. 571–575. ISBN 978-1-57958-399-6.
- سازندهای کارستی
- غارهای کارستی
- فروچالهها