رودخانه زیرزمینی
رودخانه زیرزمینی یا رود زیرزمینی که با نام رودخانه زیرسطحی نیز شناخته می‌شود، رودخانه یا آبراهه‌ای است که به‌طور کامل یا بخشی از آن زیر خشکی جریان دارد، به‌گونه‌ای که بستر رود نمایانگر سطح زمین نیست.[۱] این پدیده با آبخوان که ممکن است مانند رودخانه جریان یابد اما درون یک لایه سنگی تراوا یا دیگر مواد سست‌بافت محصور است، تفاوت دارد. رودخانه‌ای که زیر سطح زمین اما در یک ژرف‌درهٔ باز جریان دارد، زیرزمینی به‌شمار نمی‌رود.[۲]
برخی رودخانه‌های طبیعی ممکن است به‌طور کامل زیرزمینی باشند و در سامانه‌های غار گرد آمده و از آن‌ها عبور کنند. در توپوگرافی کارست، رودخانه‌هایی که در سطح زمین سرچشمه می‌گیرند می‌توانند در فروچاله‌ها ناپدید شوند و به مسیر زیرزمینی خود ادامه دهند تا در پایین‌دست دوباره در سطح زمین ظاهر شوند، که ممکن است پیش از آن با دیگر رودخانه‌های زیرزمینی نیز یکی شده باشند. طولانی‌ترین رودخانه زیرزمینی جهان، سامانه غاری سیستما ساک آکتون در مکزیک است.[۳]
رودخانه‌های زیرزمینی می‌توانند نتیجه پوشاندن یک رودخانه یا منحرف کردن جریان آن به داخل آب‌روها نیز باشند، که معمولاً بخشی از توسعه شهری است.[۴] بازگرداندن این فرایند «بازگشایی» یا «نورگیری» یک آبراهه نامیده می‌شود و یکی از شکل‌های عمده بازسازی مشهودِ رودخانه است. از نمونه‌های موفق آن می‌توان به چئونگگیه‌چون در مرکز سئول اشاره کرد.[۵][۶]
برخی ماهی‌ها (که به‌طور عامیانه غارماهی نامیده می‌شوند) و دیگر جانداران تروگلوبیت با زندگی در رودخانه‌ها و دریاچه‌های زیرزمینی سازگار شده‌اند.[۷]
نمونه‌های طبیعی
نمونه‌های طبیعی فراوانی از رودخانه‌های زیرزمینی وجود دارد؛ از جمله:
- در بوسنی و هرزگوین: اوناک؛ موشنیتسا-تربیشنیتسا-کروپا/اومبلا (اومبلا از غاری بزرگ نزدیک دوبروونیک، کرواسی سرچشمه می‌گیرد و پس از تنها حدود ۳۰ متر به خلیجک ساحلی دریای آدریاتیک به‌نام ریکا دوبروواچکا می‌ریزد)؛ زالومکا-بونا/بونیتسا/برگاوا؛ ورلیکا-تربیشات؛ لیشتیتسا-یاسنیتسا؛ شویتسا-ریچینا[۸][۹]
- در بلغارستان: بخش زیرزمینی باندریشکا رکا در زیر قله کوتلو، کوهستان پیرین؛ جریان‌های زیرزمینی رود استروما در غار دوهلاتا، کوهستان ویتوشا؛ جریان‌های زیرزمینی رود نگووانکا در غار امن، استان ولیکو ترنوو؛ بخش زیرزمینی تریگراتسکا رکا جایی که غار شیطان‌گلو و تنگه تریگراد قرار دارند، رشته‌کوه ردوپه
- رود کامویی واقع در شمال‌غربی پورتوریکو یکی از بزرگ‌ترین سامانه‌های رودخانه زیرزمینی جهان است.[۱۰]
- سامانه غار کراس در لوشکا دولینا، اسلوونی، شامل ۲۲ دریاچه زیرزمینی است.
- رود گمشده در کوه‌های آپالاش در ویرجینیای غربی زیرزمینی می‌شود و به‌صورت رود کاکاپون دوباره ظاهر می‌شود.
- رود موهاوی در جنوب کالیفرنیا در بیشتر مسیر خود زیرزمینی جریان دارد.
- پارک ملی فونگ نها – که بانگ در ویتنام دارای رودخانه‌ای زیرزمینی است که از سامانه غاری آن عبور می‌کند.
- رود زیرزمینی پورتو پرینسسا در جزیره پالاوان، فیلیپین، پیش از رسیدن به دریای چین جنوبی زیرزمینی جریان می‌یابد.[۱۱]
- پونکوا در کارست موراوی، موراویا، جمهوری چک، رودی زیرزمینی است که از سامانه غاری غارهای پونکوا و تنگه ماتسوخا عبور می‌کند.
- رود سانتافه در شمال فلوریدا در پارک ایالتی اولنو به درون فروچاله‌ای بزرگ فرو می‌ریزد و پس از حدود ۳ مایل (۴٫۸ کیلومتر) در پایین‌دست، در پارک ایالتی ریور رایز پریزرو مجاور دوباره ظاهر می‌شود.
- رود ریکا در اسلوونی که در غارهای شکوجان ناپدید می‌شود، به‌صورت بخشی از تیماوو در ایتالیا دوباره سر برمی‌آورد.[۱۲]
نمونه‌های انسان‌ساخت
در بسیاری از شهرها، جویبارهای طبیعی وجود دارند که به‌طور کامل یا بخشی روکش شده‌اند. نمونه‌های ساخت‌بشریِ چنین آبراهه‌های شهری زیرزمینی بسیار زیاد از آن‌اند که بتوان همه را برشمرد، اما از نمونه‌های شاخص می‌توان به این‌ها اشاره کرد:
- بیه‌ور زیر پاریس، فرانسه
- بویانسکا ریکا (رود بویانا)، به‌طور بخشی زیر صوفیه، بلغارستان
- نهر کستل فرانک، نهر گریسون، نهر راسل، و نهر تدل، و دیگر آبراهه‌های شهری زیرزمینی در تورنتو
- رود فارست، که نام بلفاست از آن گرفته شده و در تونل‌هایی زیر شهر جریان دارد
- رود فلیت و دیگر رودخانه‌های زیرزمینی لندن
- رود فلینت زیر هیپویل، جورجیا و فرودگاه بین‌المللی هارتسفیلد-جکسون آتلانتا
- رود فروم زیر بریستول
- نهر هوبارت در تاسمانی
- نهر میل در فیلادلفیا
- رود نگلینایا که در سلسله‌ای از تونل‌ها زیر بخش مرکزی مسکو جریان دارد
- رود پارک زیر هارتفورد، کانکتیکات
- تونل خروجی دریاچه اسپیریت زیر هری‌ز ریج در شهرستان اسکامانیا، ایالت واشینگتن، ایالات متحده
- رود تیم زیر ناحیه تجاری دره تیم، گیتس‌هد، بریتانیا
- نهر تانک زیر سیدنی، استرالیا
- زن زیر بروکسل، پس از پوشاندن آن میان سال‌های ۱۸۶۵ تا ۱۸۷۱؛ و رودخانه‌های زیرزمینی در هنگ‌کنگ
- کوکی‌های نوریچ
اسطوره‌شناسی و ادبیات
.jpg)
نمونه‌هایی از رودخانه‌های زیرزمینی در اسطوره‌شناسی و ادبیات نیز به چشم می‌خورند. اسطوره‌شناسی یونان، رودهای استیکس، فلگتون، آخرون، کوکیتوس و لته را به‌عنوان رودهایی درون جهان زیرین یونان معرفی می‌کند. دانته آلیگیری نیز در دوزخ خود، آخرون، فلگتون و استیکس را به‌عنوان رودهایی در جهنم زیرزمینیِ خود گنجاند. اشاره‌های مشابهی نیز در بهشت گمشده اثر جان میلتون آمده است. رود آلف که در شعر کوبلا خان اثر سمیوئل تیلور کلریج از میان غارهایی بی‌کران به دریایی بی‌نور سرازیر می‌شود، محور اصلی این شعر است.
شخصیت‌های رمان سفر به مرکز زمین اثر ژول ورن نیز در جریان داستان با رودخانه‌ای زیرزمینی روبه‌رو می‌شوند و صدای خروش آن را می‌شنوند.[۱۳]
چندین رمان دیگر نیز به رودخانه‌های زیرزمینی پرداخته‌اند.[۴] رودخانه‌های زیرزمینی لندن در رمان Drowning Man اثر مایکل روبوتام و نیز در رمان تاج‌ها، فرمانروایی‌ها اثر دوروتی ال. سایرز و جیل پیتن والش حضور دارند؛ در رمان دوم یکی از شخصیت‌ها بر این نکته تأکید می‌کند که هرچند می‌توان رودخانه‌ها را عمیقاً زیر زمین دفن کرد یا در تونل‌ها محبوس ساخت، سرانجام هرجا که رودی روزگاری جریان داشته، همواره جریان خواهد یافت.[۱۴]
جستارهای وابسته
- کارست – توپوگرافی حاصل از انحلال سنگ‌های محلول
- غارشناسی – علم سامانه‌های غار و کارست
- آبشار زیرزمینی – آبشاری که زیرزمین قرار دارد
- دریاچه زیرزمینی – دریاچه‌ای زیر سطح زمین
منابع
- ↑ Sosa، Jeff (۲۰۲۴-۰۶-۲۱). «What is a underground river called؟». Geographic FAQ Hub: Answers to Your Global Questions. دریافت‌شده در ۲۰۲۵-۰۲-۱۲.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Hobbs، William Herbert (۱۹۱۲). Earth Features and Their Meaning: An Introduction to Geology for the Student and the General Reader. Macmillan. صص. ۱۸۲, ۱۸۹.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ "Underwater cave is the world’s biggest", Mexico Daily News, January 15, 2018, https://mexiconewsdaily.com/news/underwater-cave-is-worlds-biggest/ بایگانی‌شده در ۲۰۱۸-۱۱-۰۶ توسط Wayback Machine
- 1 2 Richard J. Heggen: Underground Rivers from the River Styx to the Rio San Buenaventura with Occasional Diversions بایگانی‌شده در ۲۰۱۶-۰۷-۲۱ توسط Wayback Machine, University of New Mexico.
- ↑ Revkin, Andrew C. (16 July 2009). "Rolling Back Pavement to Expose Watery Havens". New York Times. Retrieved 16 March 2010.
- ↑ Kirk, Donald (2005-10-13). "Seoul peels back concrete to let a river run freely once again". World>Asia Pacific. The Christian Science Monitor. Retrieved 2006-08-21.
- ↑ William B. White؛ David C. Culver، ویراستاران (۲۰۱۲). Encyclopedia of Caves (ویراست دوم). Academic Press. ص. ۴۶۸. شابک ۰۱۲۳۸۳۸۳۳۹.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ "Devon Karst: Karst of the Dinaric Alps - the Dinarides in Bosnia and Herzegovina". devonkarst.org.uk. Archived from the original on 16 August 2020. Retrieved 5 July 2018.
- ↑ "Devon Karst: Gatačko Polje - GP-Ponor Dobrelji". devonkarst.org.uk. Retrieved 5 July 2018.
- ↑ «Parque de las Cavernas del Río Camuy - Video Guide - Camuy, Puerto Rico - EyeTour.com». places.eyetour.com.
- ↑ «Administrative Order No. 29, s. 2012 - GOVPH». officialgazette.gov.ph. ۵ سپتامبر ۲۰۱۲.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Alexander، Paul B. (۱۹۷۰). «The Reka-Timavo River System of the Yugoslavian and Italian Karst». Yearbook of the Association of Pacific Coast Geographers. ۳۲: ۱۵۷–۱۶۵. شاپا ۰۰۶۶-۹۶۲۸. جی‌استور 24041059.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Verne، Jules (۱۸۷۷). Journey to the Center of the Earth. ترجمهٔ Frederick Amadeus Malleson.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Sayers، Dorothy L.؛ Walsh، Jill Paton (۱۹۹۸). Thrones, Dominations. Hodder and Stoughton. ص. ۳۱۳.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
- آب‌شناسی و برنامهریزی شهری
- آب‌شناسی
- رودهای فرورونده
- زمین‌چهرهای رودخانه‌ای