چرخه حماسی

چرخهٔ حماسی (یونانی باستان: Ἐπικὸς Κύκλος، ت. «Epikòs Kýklos») مجموعه‌ای از حماسه‌های یونانی باستان بود، سروده‌شده در شش‌پایه‌ای دوکوتاه‌انجام و مرتبط با داستان جنگ تروآ، که شامل سیپریا، آئتیوپیس، آنچه ایلیاد کوچک نامیده می‌شود، ایلیوپرسیس، نوستوئی، و تله‌گونیا می‌شد. برخی پژوهشگران گاه دو اثر هومر، یعنی ایلیاد و ادیسه، را نیز در شمار اشعار چرخهٔ حماسی می‌آورند، اما این اصطلاح بیشتر برای مشخص‌کردن اشعار غیرهومری، در تمایز از اشعار هومری، به‌کار می‌رود.

برخلاف ایلیاد و ادیسه، حماسه‌های چرخه‌ای تنها به‌صورت قطعات و خلاصه‌هایی از دوران باستان پسین و امپراتوری بیزانس باقی مانده‌اند.

چرخهٔ حماسی، تقطیرِ ادبیِ یک فرهنگ شفاهی بود که در طول اعصار تاریک یونان شکل گرفته بود و بخشی از آن بر پایهٔ فرقه‌های قهرمانی محلی‌شده بنا شده بود. مواد سنتی‌ای که حماسه‌های ادبی از آن‌ها برگرفته شدند، فرهنگ عصر برنزِ میسنی‌ها را با دیدگاه و تجربهٔ یونان عصر آهن ترکیب می‌کند.

در پژوهش‌های امروزی، مطالعهٔ رابطهٔ تاریخی و ادبی میان حماسه‌های هومری و باقی چرخه، نوتحلیل‌گرایی نامیده می‌شود.

چرخهٔ حماسیِ گسترده‌تری که دانشمند و روحانی سدهٔ نهم میلادی، فوتیوس اول، در کدکس ۲۳۹ از اثر خود Bibliotheca توصیف کرده، همچنین شامل تیتانوماخی (شعر حماسی) (سدهٔ هشتم پیش از میلاد) و چرخهٔ تبای (میان ۷۵۰ و ۵۰۰ پیش از میلاد) می‌شد، که خود شامل اودیپودیا، تبائید، اپیگونوی (کتاب)، و آلکمئونیس می‌شد؛ با این حال، مسلم است که هیچ‌یک از حماسه‌های چرخه‌ای (به‌جز آثار هومر) تا روزگار فوتیوس باقی نمانده بودند، و به‌احتمال زیاد، منظور فوتیوس مجموعه‌ای معتبر و رسمی نبوده است. پژوهشگران امروزی معمولاً هنگام اشاره به چرخهٔ حماسی، چرخهٔ تبای را در آن نمی‌گنجانند.

محتوا

عنوان	طول (کتاب)	نسبت‌داده‌شده‌ترین سراینده	وضعیت	محتوا
سیپریا	۱۱	استاسینوس	اثر ادبی گم‌شده	رویدادهای پیش از جنگ تروآ و نه سال نخست این نبرد، به‌ویژه داوری پاریس
ایلیاد	۲۴	هومر	باقی‌مانده	خشم آشیل نخست علیه پادشاه آگاممنون و سپس علیه شاهزادهٔ تروآ، هکتور، که با کشته‌شدن هکتور به دست آشیل، در انتقام مرگ پاتروکلوس، و آمدن پریاموس نزد آشیل برای بازخرید پیکر هکتور، پایان می‌یابد
آئتیوپیس	۵	آرکتینوس	از میان رفته	رسیدن متحدان تروآ، پانته‌زیله، از آمازون‌ها (اسطوره‌شناسی یونان)، و ممنون؛ مرگ آنان به دست آشیل در انتقام مرگ آنتیلوخوس؛ و مرگ خود آشیل
ایلیاد کوچک	۴	لسخس	از میان رفته	رویدادهای پس از مرگ آشیل، از جمله ساخت اسب تروآ و اهدای زره آشیل به اودیسئوس
ایلیوپرسیس («ویرانی تروآ»)	۲	آرکتینوس	از میان رفته	نابودی تروآ (شهر) به دست یونانیان
نوستوئی («بازگشت‌ها»)	۵	آگیاس یا اومل کورنتی	از میان رفته	بازگشت خانگی نیروی یونانی و رویدادهای پیرو ورود آنان، که با بازگشت آگاممنون و منلائوس (شاه اسپارت) پایان می‌یابد
ادیسه	۲۴	هومر	باقی‌مانده	پایان سفر بازگشت اودیسئوس به خانه و انتقام او از خواستگاران همسرش پنلوپه، که در نبود او اموالش را بلعیده‌اند
تله‌گونیا	۲	اوگامون	از میان رفته	سفر اودیسئوس به تسپروتیا و بازگشتش به ایتاکای هومر، و مرگش به دست پسر نامشروعش، تلگونوس

شواهد

هرودوت هنگام نگارش تاریخ خود در میانهٔ سدهٔ پنجم پیش از میلاد، از سیپریا و اپیگونی آگاه بود. او انتساب هومری را برای نخستین رد کرد و آن را برای دومی زیر سؤال برد.

چرخهٔ حماسی «به‌طور کامل» (شامل چرخهٔ تبای) تا سدهٔ دوم میلادی «ذکر نشد»، اما آگاهی از یک «چرخهٔ تروآیی» دست‌کم از سدهٔ چهارم پیش از میلاد آشکار است، چراکه آریستوکسنوس به آغازی جایگزین برای ایلیاد اشاره می‌کند.

ارسطو، در فن شعر خود، سیپریا و ایلیاد کوچک را به‌خاطر ماهیت پراکنده و قطعه‌قطعهٔ طرح داستانشان نقد می‌کند:

اما دیگر شاعران طرحی حول یک شخص، یک زمان، و یک داستان با بخش‌های متعدد می‌سازند؛ همچون سرایندهٔ سیپریا و ایلیاد کوچک. در نتیجه، از ایلیاد و ادیسه تنها یک تراژدی ساخته می‌شود، اما از سیپریا بسیاری، و از ایلیاد کوچک بیش از هشت تراژدی…

شبه‌آپولودوروس که به آپولودور نسبت داده می‌شود و Genealogia لاتین سدهٔ دوم میلادی که به یولیوس هیگینوس نسبت داده می‌شود نیز از این آثار بهره برده‌اند. افزون بر این، کتیبه‌های تابولا ایلیاکا نیز همین اسطوره‌ها را پوشش می‌دهند.

بیشتر آگاهی ما دربارهٔ حماسه‌های چرخه‌ای از خلاصه‌ای ناقص از آن‌هاست که بخشی از پیش‌گفتار نسخهٔ خطی معروف ایلیاد سدهٔ دهم، شناخته‌شده با نام ونتوس ای، را تشکیل می‌دهد. این پیش‌گفتار آسیب‌دیده است و بخش مربوط به سیپریا را ندارد، و باید با منابع دیگر تکمیل شود (خلاصهٔ سیپریا در چند نسخهٔ خطی دیگر باقی مانده که هر یک تنها شامل سیپریا هستند و هیچ‌یک از دیگر حماسه‌ها را ندارند). این خلاصه، خود، برگرفته از اثری بلندتر به‌نام کرستوماتی (پروکلوس) است که «پروکلوس» ی نوشته است. این موضوع از شواهدی که فوتیوس، دانشمند متأخرتری که پیش‌تر ذکر شد، ارائه داده، شناخته می‌شود. فوتیوس اطلاعات کافی دربارهٔ کرستوماتی پروکلوس ارائه می‌دهد تا نشان دهد که برگزیدهٔ ونتوس ای از همان اثر گرفته شده است. دربارهٔ پروکلوس اطلاعات اندکی در دست است. او قطعاً همان فیلسوف پروکلس لیکایوس نیست. برخی گمان کرده‌اند که او همان دستورنویس کمترشناخته‌شده اوتیخیوس پروکلوس باشد که در سدهٔ دوم میلادی می‌زیست، اما کاملاً ممکن است که او صرفاً چهره‌ای باشد که در جای دیگری ناشناخته است.

در دوران باستان، دو حماسهٔ هومری بزرگ‌ترین آثار این چرخه به‌شمار می‌رفتند. برای دانشمندان عصر هلنیستی، شاعران چرخه‌ای، سرایندگانی که دیگر اشعار معمولاً به آنان نسبت داده می‌شد، νεώτεροι (neōteroi به‌معنای «شاعران متأخرتر») بودند و κυκλικός (kyklikos به‌معنای «چرخه‌ای») مترادف با «قالبی/فرمولی» بود. در آن زمان، و در بسیاری از پژوهش‌های امروزی نیز، میان شعری که متأخرتر است و شعری که فروپایه‌تر است، برابری‌ای برقرار شده است.

داستان‌های بازگوشده در این چرخه توسط دیگر منابع باستانی نیز روایت شده‌اند، به‌ویژه انئید ویرژیل (کتاب دوم)، که ویرانی تروآ را از دیدگاه تروآیی روایت می‌کند، و دگردیسی‌های اووید (کتاب‌های سیزدهم و چهاردهم)، که فرودآمدن یونانیان در تروآ (از سیپریا) و داوری دربارهٔ زره آشیل (ایلیاد کوچک) را توصیف می‌کند. پس‌ازهومریکای کوینتوس اسمیرنایی منبع دیگری است که رویدادهای پس از مرگ هکتور تا پایان جنگ را روایت می‌کند. مرگ آگاممنون و انتقامی که پسرش اورستس می‌گیرد (نوستوئی) موضوع تراژدی متأخرتر یونانی است، به‌ویژه سه‌گانهٔ اورستیای آیسخولوس.

گردآوری

حماسه‌های غیرهومری معمولاً متأخرتر از ایلیاد و ادیسه دانسته می‌شوند. با این حال، شاهد معتبری برای این ادعا وجود ندارد، و برخی پژوهشگران نوتحلیل‌گرا بر این فرض عمل می‌کنند که حماسه‌های هومری متأخرتر از حماسه‌های چرخه‌ای بوده‌اند و به‌طور گسترده از آن‌ها بهره برده‌اند. دیگر نوتحلیل‌گرایان ادعای ملایم‌تری دارند، مبنی بر اینکه حماسه‌های هومری از مواد افسانه‌ای‌ای بهره برده‌اند که بعدها به‌صورت چرخهٔ حماسی تبلور یافتند.

ماهیت رابطهٔ میان حماسه‌های چرخه‌ای و هومر نیز در همین پرسش گره خورده است. آن‌گونه که پروکلوس روایت می‌کند، طرح‌های شش حماسهٔ غیرهومری چنان به‌نظر می‌رسند که گویی طراحی شده‌اند تا با هومر یکپارچه شوند، بی‌آنکه با یکدیگر هم‌پوشانی داشته باشند.

برای نمونه، نقل‌قولی باقی‌مانده نشان می‌دهد که ایلیاد کوچک روایت می‌کرد چگونه نئوپتولموس پس از جنگ تروآ، آندروماخه را اسیر گرفت؛ با این حال، در روایت پروکلوس، ایلیاد کوچک پیش از آغاز ویرانی تروآ به پایان می‌رسد. برخی پژوهشگران استدلال کرده‌اند که سیپریا چنان‌که در ابتدا طرح‌ریزی شده بود، بخش بیشتری از جنگ تروآ را دربرمی‌گرفت، بیش از آنچه خلاصهٔ پروکلوس نشان می‌دهد؛ در مقابل، دیگران استدلال می‌کنند که این اثر طراحی شده بود تا به ایلیاد منتهی شود، و روایت پروکلوس بازتاب‌دهندهٔ سیپریا همان‌گونه که در ابتدا طراحی شده، است.

محتمل است که دست‌کم برخی ویرایش یا «دوخت‌وپیوند» برای پیوستن حماسه‌ها به یکدیگر انجام شده باشد. برای آخرین سطر ایلیاد،

ὣς οἵ γ᾽ ἀμφίεπον τάφον Ἕκτορος ἱπποδάμοιο.

بدین‌گونه آنان مراسم خاکسپاری هکتور، رام‌کنندهٔ اسبان، را برگزار کردند.

روایتی جایگزین باقی مانده که طراحی شده تا مستقیماً به آئتیوپیس راه یابد:

ὣς οἵ γ' ἀμφίεπον τάφον Ἕκτορος· ἦλθε δ' Ἀμαζών,
Ἄρηος θυγάτηρ μεγαλήτορος ἀνδροφόνοιο.

بدین‌گونه آنان مراسم خاکسپاری هکتور را برگزار کردند؛ سپس آمازون پانته‌زیله فرارسید،
دختر بزرگ‌دلِ آدم‌کشِ آرس. ...

میان حماسه‌های این چرخه تناقض‌هایی وجود دارد. برای نمونه، جنگاور یونانی‌ای که پسر هکتور، آستواناکس، را در سقوط تروآ کشت، طبق ایلیاد کوچک، نئوپتولموس است؛ اما طبق ایلیو پرسیس، این شخص اودیسئوس است.

اینکه چگونه و چه زمانی هشت حماسهٔ این چرخه در یک مجموعهٔ واحد گرد آمدند و «چرخه» نامیده شدند، موضوع بحثی مستمر است. در اواخر سدهٔ نوزدهم، دیوید بینینگ مونرو استدلال کرد که کاربرد مکتبیِ واژهٔ κυκλικός به خودِ چرخه اشاره نداشت، بلکه به‌معنای «قراردادی/متعارف» بود، و اینکه این چرخه در عصر هلنیستی (شاید تا اواخر سدهٔ نخست پیش از میلاد) گردآوری شده است. پژوهشگران متأخرتر ترجیح داده‌اند این تاریخ را کمی زودتر بدانند، اما کلیت این استدلال را می‌پذیرند.

جستارهای وابسته

• هومر

منابع

• Online editions (English translation):
  • The Medieval and Classical Library text بایگانی‌شده در ۲۰۲۱-۱۲-۰۲ توسط Wayback Machine (translated by H.G. Evelyn-White, 1914; public domain)
  • Project Gutenberg text (translated by H.G. Evelyn-White, 1914)
  • Proklos' summary of the Epic Cycle, omitting the Telegony (translated by Gregory Nagy)
• Print editions (Greek):
  • Bernabé, A. 1987, Poetarum epicorum Graecorum testimonia et fragmenta pt. 1 (Leipzig). شابک ‎۳−۳۲۲−۰۰۳۵۲−۳
  • Davies, M. 1988, Epicorum Graecorum fragmenta (Göttingen). شابک ‎۳−۵۲۵−۲۵۷۴۷−۳
• Print editions (Greek with English translation):
  • Hesiod & Evelyn-White, H.G., 1914, Hesiod: The Homeric Hymns and Homerica (Loeb Classical Library) شابک ‎۰−۶۷۴−۹۹۰۶۳−۳
  • West, M.L. 2003, Greek Epic Fragments (Cambridge, MA). شابک ‎۰−۶۷۴−۹۹۶۰۵−۴