بهداشت در روم باستان

بهداشت در روم باستان، که از تمدن اتروسک‌ها به ارث رسیده بود، در مقایسه با سایر شهرهای باستانی بسیار پیشرفته بود و خدمات تامین آب و پساب‌زدایی را برای ساکنان روم فراهم می‌کرد. اگرچه فاضلاب‌ها، توالت‌های عمومی، حمام‌ها و سایر زیرساخت‌های بهداشتی زیادی وجود داشت، اما بیماری همچنان شایع بود. حمام‌ها به عنوان نماد «بهداشت عالی روم» شناخته می‌شوند.

زیرساخت

سیستم‌های فاضلاب

تاریخچه

برآورد می‌شود که نخستین فاضلاب‌های روم باستان در حدود سال ۵۰۰ پیش از میلاد به‌دست رومی‌ها و با الگوبرداری از اتروسک‌ها ساخته شد. این سامانه‌های زهکشی اولیه کانال‌های زیرزمینی بودند که برای تخلیه آب باران به‌کار می‌رفتند تا از شسته شدن خاک‌سطحی جلوگیری شود. همچنین از جوی‌ها برای خشک‌کردن باتلاق‌هایی همچون باتلاق‌های پونتین و از کانال‌های زیرزمینی برای زهکشی زمین‌های باتلاقی استفاده می‌شد. سامانه‌های زهکشی به‌آهستگی تکامل یافتند و در آغاز عمدتاً برای خشک‌کردن باتلاق‌ها و دفع آب باران ایجاد شده بودند. فاضلاب‌ها بیشتر برای انتقال زهکش‌های سطحی و آب‌های زیرزمینی بودند. سامانهٔ فاضلاب به‌طور کلی تا زمان احداث کلواکا ماکسیمای مشهور ــ که در آغاز یک کانال روباز بود و بعدها پوشانده شد ــ پیشرفت چشمگیری نکرد. این سازه یکی از شناخته‌شده‌ترین آثار بهداشتی دنیای باستان به‌شمار می‌رود. بیشتر منابع بر این باورند که کلواکا ماکسیما در دوران فرمانروایی سه پادشاه اتروسکی در سده ششم پیش از میلاد ساخته شد. این «بزرگ‌ترین فاضلاب» روم در آغاز برای زهکشی زمین‌های پست اطراف فوروم احداث گردید. برخی پژوهشگران معتقدند شواهد کافی برای ارزیابی کارآمدی کلواکا ماکسیما وجود ندارد، اما گروهی دیگر بر این باورند که این فاضلاب توانایی انتقال حدود یک میلیون پوند مدفوع انسانی و آب را داشته است.

همزمان با توسعه کلواکا ماکسیما، فاضلاب‌های دیگری نیز ساخته شدند که بسیاری از آن‌ها به هم متصل بودند. قانونی رومی در نهایت تصویب شد که از رهگذران بی‌گناه در برابر آزار ناشی از زباله‌های پرتاب‌شده به خیابان محافظت می‌کرد. متخلف می‌بایست در صورت آسیب‌رساندن به دیگری، غرامت پرداخت می‌کرد. این قانون فقط در روز اجرا می‌شد، چرا که تاریکی شب بهانه‌ای برای خطای فرد به‌شمار می‌رفت. در سال ۳۳ پیش از میلاد، در دوران آگریپا به‌عنوان ایدیل، کلواکا ماکسیما تا حد زیادی بازسازی و مرمت شد. استرابو، نویسندهٔ یونانی (۶۰ پیش از میلاد – ۲۴ میلادی)، در اثر خود جغرافیا از ابتکار رومی‌ها تمجید کرده و می‌نویسد:

«فاضلاب‌ها که با طاق‌هایی از سنگ‌های محکم پوشیده شده‌اند، در برخی جاها آن‌قدر بزرگ‌اند که ارابه‌های کاه می‌توانند از درون آن‌ها عبور کنند. و حجم آبی که به‌وسیلهٔ آب‌گذرها به شهر آورده می‌شود آن‌چنان زیاد است که گویی رودخانه‌ها درون شهر و فاضلاب‌ها جاری‌اند؛ تقریباً هر خانه‌ای مخازن آب، لوله‌های خدماتی و جویبارهای پرآب دارد… به‌طور خلاصه، رومیان باستان اندیشهٔ چندانی به زیبایی روم نداشتند زیرا سرگرم امور بزرگ‌تر و ضروری‌تر بودند.»

در حدود سال ۱۰۰ میلادی، اتصال مستقیم خانه‌ها به فاضلاب‌ها آغاز شد و رومی‌ها بیشتر زیرساخت‌های سامانهٔ فاضلاب را تکمیل کردند. فاضلاب‌ها در سراسر شهر گسترده شدند و به مستراح‌های عمومی و برخی مستراح‌های خصوصی خدمت می‌رساندند، و نیز محلی برای دورریز خانه‌هایی بودند که به فاضلاب متصل نبودند. بیشتر ثروتمندان بودند که خانه‌هایشان به فاضلاب وصل می‌شد و این اتصال از طریق خروجی‌هایی بود که زیر امتداد مستراح قرار داشت.

ساخت‌وساز

رومی‌ها سامانه‌ای پیچیده از فاضلاب بهداشتی داشتند که با سنگ‌ها پوشیده شده بود و بسیار شبیه فاضلاب‌های مدرن عمل می‌کرد. فضولات از مستراح‌ها شسته شده و از طریق کانال مرکزی به سامانهٔ اصلی فاضلاب و سپس به رودخانه یا جویبار نزدیک هدایت می‌شد. با این حال، بنا بر نوشته‌های هجوپردازان رومی، دورریختن زباله از پنجره‌ها به خیابان نیز امری غیرمعمول نبود. با وجود این، مدیریت پسماند رومی‌ها به دلیل نوآوری‌هایش ستوده می‌شود.

یازده آب‌گذر رومی به ساکنان شهر آبی با کیفیت‌های گوناگون می‌رساندند که بهترین آن برای آب آشامیدنی نگه‌داشته می‌شد. آب‌های کم‌کیفیت‌تر در حمام عمومی و مستراح‌ها استفاده می‌شدند. سامانه‌های مستراح در بسیاری مکان‌ها همچون هاوسستدز در دیوار هادریان، و نیز در پمپئی، هرکولانئوم و جاهای دیگر یافت شده‌اند که پسماند را با جریان آب شستشو می‌دادند.

توالت‌های عمومی

توالت عمومی در هاوسستدز واقع بر دیوار هادریان بهترین نمونهٔ حفظ‌شده را دارند. سربازان روی تخته‌های چوبی دارای سوراخ می‌نشستند که روی یک کانال بزرگ را می‌پوشاند. آب در یک جوی بزرگ در پای سربازان جریان داشت.

به‌طور کلی، ساکنان کم‌درآمد از ظرف‌هایی استفاده می‌کردند که باید آن‌ها را به فاضلاب خالی می‌کردند یا به مستراح‌های عمومی مراجعه می‌کردند. مستراح‌های عمومی به سده دوم پیش از میلاد بازمی‌گردند. این مکان‌ها، چه عمدی و چه غیرعمدی، تبدیل به محل اجتماع و معاشرت شدند. صندلی‌های طولانی شبیه نیمکت با سوراخ‌های کلیدساز به‌صورت ردیفی حفر شده، حریم خصوصی کمی ارائه می‌دادند. برخی مستراح‌ها رایگان بودند و برای برخی دیگر مبلغ کمی دریافت می‌شد.

توالت دوگانه در خرابه‌های رومی تیمقاد در الجزایر.

به گفتهٔ لرد آمولری، مکانی که ژولیوس سزار در آن ترور شد، یعنی سالن کوریا در تئاتر پمپئی، به دلیل بی‌آبرویی که در آن رخ داده بود، به مستراح عمومی تبدیل شد. سامانهٔ فاضلاب، مانند یک جوی یا رود کوچک، زیر آن جریان داشت و فضولات را به کلواکا ماکسیما منتقل می‌کرد.

رومی‌ها آب فاضلاب حمام‌های عمومی را بازیافت می‌کردند و از آن برای شستشوی مستراح‌ها استفاده می‌کردند. لوله‌کشی از خاک‌سفال برای انتقال آب فاضلاب خانه‌ها بهره می‌برد. رومی‌ها نخستین کسانی بودند که لوله‌ها را با بتن مهر و موم کردند تا در برابر فشار بالای آب در سیفون‌ها و نقاط دیگر مقاومت کنند. از حدود سده پنجم پیش از میلاد، ایدیل‌ها علاوه بر وظایف دیگر، بر سامانه‌های بهداشتی نظارت داشتند. آن‌ها مسئول کارآمدی سامانه‌های زهکشی و فاضلاب، پاکیزگی خیابان‌ها، پیشگیری از بوی بد و نظارت عمومی بر حمام‌ها بودند.

در سده اول میلادی، سامانهٔ فاضلاب رومی‌ها بسیار کارآمد بود. در اثر خود تاریخ طبیعی، پلینی اشاره کرد که از میان همهٔ دستاوردهای رومی‌ها، فاضلاب‌ها «مهم‌ترین و شایسته‌ترین امور همه» بودند.

آب‌گذرها

بقایای آب‌گذرهای آکوا کلادیا و آنیو نووس، ادغام‌شده در دیوار اورلیان

آب‌گذرها حجم زیادی از آب را تأمین می‌کردند که پس از مصرف برای آشامیدن، حمام و نیازهای دیگر، از طریق فاضلاب‌ها جریان می‌یافت. سیستمی از یازده آب‌گذر، شهر را با آب از فاصله‌هایی دور مانند رودخانه آنیو تأمین می‌کرد. آنیو نووس و آکوا کلادیا دو سامانهٔ بزرگ‌تر بودند. سیستم توزیع به‌طور دقیق طراحی شده بود تا تمامی آب‌های فاضلاب به کلواکا ماکسیما هدایت شوند.

نگهداری و مدیریت آب‌گذرها به‌خوبی توسط فرونتینوس، ژنرالی که توسط امپراتور نِروا به سمت کمیساریای آب در اواخر سده اول میلادی منصوب شد، توصیف شده است. او در اثر خود که در پایان همان سده منتشر شد، کار خود بر روی سیستم توزیع را شرح داده است. هنگام انتصاب، او کل سیستم را بررسی و نقشه‌برداری کرد و تلاش نمود سوءاستفاده‌های متعددی مانند بهره‌برداری غیرقانونی از لوله‌ها را شناسایی کند. همچنین نگهداری آب‌گذرها را با گروه‌هایی از کارگران آموزش‌دیده سازماندهی کرد و تلاش نمود تأمین آب را جدا کند، به‌گونه‌ای که آب با کیفیت بالا برای آشامیدن و پخت‌وپز و آب با کیفیت دوم به فواره‌ها، حمام‌ها و در نهایت فاضلاب‌ها جریان یابد.

پل دو گارد در فرانسه

سیستم روم در تمام شهرها و شهرستان‌های امپراتوری روم و حتی در ویلاهایی که توانایی ایجاد لوله‌کشی داشتند، کپی شد. شهروندان رومی به استانداردهای بهداشتی بالا عادت کردند و ارتش نیز با مستراح‌ها و حمام‌ها یا ترمه‌ها به‌خوبی مجهز بود. آب‌گذرها در سراسر امپراتوری نه تنها برای تأمین آب آشامیدنی خانه‌ها بلکه برای نیازهای دیگر مانند آبیاری، فوارهٔ عمومی استفاده می‌شدند. بسیاری از آب‌گذرهای استانی تا به امروز، اگرچه مدرن‌سازی و به‌روزرسانی شده‌اند، همچنان پابرجا هستند. از یازده آب‌گذر باستانی خدمت‌رسان به روم، هشت مورد آن‌ها نزدیک به یکدیگر در تپه اسکویلین وارد شهر می‌شدند. نخستین آب‌گذر، آکوا آپیا بود که در سال ۳۱۲ پیش از میلاد توسط سانسور آپیوس ساخته شد. سایر آب‌گذرهای مهم برای بهداشت روم شامل آکوا مارشیا بودند که بین ۱۴۴–۱۴۰ پیش از میلاد ساخته شدند و حجم زیادی آب با کیفیت به روم می‌رساندند. یکی از آب‌گذرهای مهم روم، آکوا تراایانا بود که از چشمه‌های زلال دامنه‌های شمالی و غربی بالای دریاچه براچیانو تغذیه می‌کرد. گفته شده که «رومیان اهمیت تأمین فراوان و سالم آب برای مصارف خانگی و سلامت جامعه را به‌طور کامل درک کرده بودند.» آمولری بیان کرده که برای ۴۴۱ سال پس از ساخت روم، شهر برای آشامیدن و مصارف خانگی به آب تیبر وابسته بود، اما در سال ۳۱۲ پیش از میلاد آپیوس کلاودیوس کراسوس روم را با آب چشمه‌های تپه‌های آلبان تأمین کرد و آن را از طریق آب‌گذرها به مصرف‌کنندگان رساند. یادداشت‌های آمولری اشاره دارند که این روش با آموزه‌های بقراط هماهنگ است: آب راکد باید رد شود، نه آب چشمه‌های تپه‌ها یا آب باران.

زباله‌های رومی اغلب در گذرگاه‌های میان ساختمان‌ها در مناطق فقیرنشین جمع می‌شد. گاهی آن‌قدر انباشته می‌شد که نیاز به سنگ‌های عبوری پیدا می‌شد. «متأسفانه وظایف این سیستم شامل جمع‌آوری زباله از خانه‌ها نبود و این امر منجر به تخلیه بی‌رویهٔ زباله، حتی پرتاب بی‌دقت آن از پنجره‌ها شد.» در نتیجه، سطح خیابان‌ها در شهر بالا رفت، زیرا ساختمان‌های جدید بر روی آوار و زباله ساخته می‌شدند.

پیامدهای بهداشتی

با وجود بسیاری از فاضلاب‌ها، مستراح‌های عمومی، حمام‌ها و دیگر زیرساخت‌های بهداشتی، بیماری‌ها همچنان شایع بود. بیشتر خانه‌ها به کانال‌های خیابان یا فاضلاب متصل نبودند. برخی ساختمان‌های چندطبقه (اینسولا) ممکن بود در طبقه همکف مستراح و یک فواره داشته باشند. این موضوع مانع از آن نمی‌شد که ساکنان طبقات بالاتر فضولات خود را به خیابان بریزند. در روم خدمات پاک‌سازی خیابان وجود نداشت و بنابراین محله‌ها با بیماری‌ها درگیر بودند.

حمام‌ها نماد «بهداشت عالی روم» بودند. پزشکان معمولاً به بیماران خود توصیه به حمام رفتن می‌کردند؛ بنابراین، بیماران و افراد سالم گاهی با هم حمام می‌کردند. بیماران معمولاً ترجیح می‌دادند بعدازظهر یا شب به حمام بروند تا از افراد سالم دور بمانند، اما حمام‌ها به‌طور مداوم تمیز نمی‌شدند. این بدان معناست که افراد سالمی که روز بعد حمام می‌رفتند ممکن بود از بیماران روز قبل بیمار شوند.

مستراح‌ها در مکان‌های مختلفی مانند حمام‌ها، دژها و کولوسئوم یافت می‌شدند. رومی‌ها پس از دفع فضولات از اسفنج دریایی چسبیده به یک میله استفاده می‌کردند. این اسفنج ممکن بود توسط تمام استفاده‌کنندگان مستراح مشترک باشد یا هر کس اسفنج خود را بیاورد. برای تمیز کردن اسفنج، آن را در یک سطل حاوی آب و نمک یا سرکه شستشو می‌دادند. این کار بستری برای رشد باکتری‌ها و انتشار بیماری در مستراح‌ها بود. باور عمومی بر این است که رومی‌ها اسفنج دریایی را روی میله به سرکه آغشته می‌کردند تا پس از آن برای بهداشت مقعد استفاده کنند، اما این عمل تنها یک بار مستند شده است.

انواع مختلفی از کرم‌های روده‌ای که باعث دیزنتری می‌شدند، به‌طور گسترده وجود داشتند.

سامانه‌های مشهور تأمین آب و فاضلاب روم باستان

• آب‌گذر رومی، تأمین آب
• سامانهٔ فاضلاب روم باستان
• سامانهٔ فاضلاب روم باستان

فناوری روم باستان

فناوری روم باستان که بر سامانهٔ آب و بهداشت تأثیر داشتند عبارت‌اند از:

• معماری روم باستان
• مهندسی روم باستان
• مهندس باستان