سماع‌زنی
سماع‌زنی گونه‌ای از مدیتیشن فعال بدنی است که در برخی طریقت‌های تصوف پدید آمده و همچنان توسط درویشان طریقت مولویه و نیز برخی طریقت‌های دیگر مانند رفاعی-معروفی انجام می‌شود. این عمل، به‌صورت یک شیوه مراقبه در چارچوب آیین سماع و مراسم عبادی اجرا می‌شود. در این مراسم، درویشان می‌کوشند از طریق آن به پیوندی عمیق‌تر با الله دست یابند. این هدف از طریق رها کردن نَفْس، ایگو یا خودخواهی‌ها و امیال شخصی، حاصل می‌شود؛ به این ترتیب که فرد با گوش دادن به موسیقی، توجه به خداوند و چرخش مداوم بدن به‌صورت دَوَرانی، در حالت مراقبه فرومی‌رود. این حرکت، گاه به‌عنوان تقلیدی نمادین از گردش سیارات در منظومه شمسی پیرامون خورشید تفسیر شده است.
سماع مولویه موجب شکل‌گیری گونه‌ای مصری از سماع با نام «تنوره» شد که ویژگی متمایز آن استفاده از دامن‌های چندرنگ است. این شکل از سماع، بعدها به‌تدریج به یک رقص نمایشی تبدیل شد که توسط افراد غیرصوفی نیز اجرا می‌شود؛ از جمله رقصندگانی خارج از جهان اسلام.
مبدأ
این درویشان چرخان، به‌عنوان یک فرقه، توسط شاعر و عارف نامدار سدهٔ ۷ هجری، مولانا جلال‌الدین محمد بلخی بنیان‌گذاری شد.[۱] در آغاز، انجمن‌های برادری صوفیانه (در عربی: طرائق، به معنای «راه‌ها») به‌صورت ساختارهایی سازمان‌یافته شکل می‌گرفتند که اعضای آن‌ها مجموعه‌ای از آداب مقرر را تحت هدایت یک شیخ یا مرشد دنبال می‌کردند تا اعتماد او را جلب کنند.[۲] عضو چنین برادری‌هایی درویش نامیده می‌شود. این طریقت‌ها وظیفه داشتند شکل سازمان‌یافته‌ای از حیات دینی اسلامی را سامان دهند و اغلب توسط اولیای مستقل بنیان‌گذاری می‌شدند یا از تقسیم طریقت‌های پیشین پدید می‌آمدند.[۳] هر طریقت صوفیانه از یک سلسله یا «زنجیره‌ای از مراتب» منحصر به فرد سرچشمه می‌گیرد که هر عضو باید در آن بیاموزد، زیرا سلسله هر عضو را از طریق سلسله مراتبش به خداوند متصل می‌کند.[۳] در این نظام، هر سالک باید تعالیم را از استاد خود بیاموزد و این زنجیره از استاد به استاد ادامه می‌یابد تا به پیامبر اسلام و در نهایت به خداوند متصل شود. این پیوند سلسله‌وار، اساس اعتبار و مشروعیت طریقت به‌شمار می‌رود.[۳] در این باور، پیامبر اسلام نیز به‌عنوان سرچشمه و آغازگر سلوک عرفانی مورد احترام قرار می‌گیرد و این سنت معنوی از طریق زنجیره‌ای از اولیا و مشایخ در طول تاریخ منتقل شده است.[۳]
اجرا
یک درویش مجموعه‌ای از آیین‌ها و مناسک را انجام می‌دهد که مهم‌ترین آن‌ها ذکر است؛ یعنی یاد کردن الله.[۲] ذکر شامل تکرار دعاها و اوراد عبادی اسلامی است. این ذکر با تلاش‌ها و حرکات بدنی همراه می‌شود؛ به‌ویژه رقص و سماع‌زنی، با هدف رسیدن به حالتی که از دید ناظران بیرونی اغلب به‌عنوان نوعی «خلسهٔ وجدآمیز» توصیف می‌شود.[۲] همان‌گونه که صوفیان توضیح داده‌اند:[۴]
در نمادپردازی آیین سماع، کلاه پشمی سماع‌زن (سِکّه) نماد سنگ قبرِ نفس (ایگو) به‌شمار می‌آید؛ دامن سفید و گشاد او (تنّوره) نیز نمایندهٔ کفنِ نفس است. هنگامی که سماع‌زن خرقهٔ سیاه خود را از تن بیرون می‌آورد، از نظر معنوی «دوباره متولد می‌شود» و به حقیقت راه می‌یابد. در آغاز سماع، سماع‌زن با قرار دادن دستان خود به‌صورت ضربدری، نماد عدد «یک» را مجسم می‌کند و بدین ترتیب یگانگی خداوند را شهادت می‌دهد. هنگام چرخش، دستان او گشوده است: دست راست به سوی آسمان قرار دارد تا آمادگی دریافت فیض الهی را نشان دهد، و دست چپ که نگاهش بر آن متمرکز است به سوی زمین قرار گرفته است. سماع‌زن در این حالت، فیض معنوی خداوند را به سوی حاضران در آیین سماع منتقل می‌کند. او با چرخش از راست به چپ به گرد قلب خود، تمام انسان‌ها را با عشق در بر می‌گیرد. انسان با عشق آفریده شده است تا عشق بورزد. مولانا جلال‌الدین محمد بلخی می‌گوید: «همه عشق‌ها پلی به سوی عشق الهی‌اند؛ اما آنان که طعم آن را نچشیده‌اند، آن را نمی‌شناسند!»
در طریقت مولویه، آیین ذکر در پوششی سنتی اجرا می‌شود که شامل چند جزء است: تنّوره، یعنی جامه‌ای سفید و بدون آستین؛ دسته‌گل، کت آستین‌بلند؛ کمربند؛ و خرقه‌ای سیاه که پیش از آغاز چرخش از تن خارج می‌شود.[۵] در آغاز اجرای این رقص آیینی، علاوه بر عمامه‌ای که دور سرش پیچیده، کلاه نمدی (سِکّه) بر سر می‌گذارد شاخص طریقت مولویه به‌شمار می‌آید.[۵] شیخ، این مراسم را با نظمی دقیق و قواعدی سخت‌گیرانه هدایت می‌کند. در آغاز،
شیخ در محترم‌ترین گوشهٔ محلِ اجرای رقص قرار می‌گیرد و درویشان سه بار از برابر او عبور می‌کنند و هر بار با او سلام و تعارف آیینی رد و بدل می‌شود، تا زمانی که حرکت چرخش آغاز گردد. خودِ چرخش بر محور پای چپ انجام می‌شود؛ به‌گونه‌ای که مرکز دوران، پنجهٔ پای چپ است و تمام سطح آن در تماس با زمین باقی می‌ماند. نیروی محرکهٔ این گردش از پای راست تأمین می‌شود که با گامی کامل و ۳۶۰ درجه‌ای حرکت می‌کند. اگر درویشی دچار شور و جذبهٔ بیش از حد شود، صوفی دیگری که مسئول نظم اجرای مراسم است، با ملایمت جامهٔ او را لمس می‌کند تا حرکتش را کنترل و تنظیم نماید. رقص درویشان یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های ویژگی‌های زندگی عرفانی در اسلام و موسیقی همراه آن نیز از زیبایی و ظرافت بی‌نظیری برخوردار است. این موسیقی با سرود باشکوهی در مدح پیامبر اسلام (نعت شریف، سرودهٔ خودِ جلال‌الدین) آغاز می‌شود و در ادامه به سرودهایی کوتاه و پرشور ختم می‌گردد که بخشی از آن‌ها به زبان ترکی اجرا می‌شوند.[۵]
در جهان غرب، که عمدتاً از طریق گردشگری با آیین چرخش صوفیان آشنا شده است، شکل‌های گوناگون ذکر گاه با تعابیری مانند «فریاد کردن، ضجّه زدن، رقصیدن و مانند آن» توصیف شده‌اند.[۳] شیوهٔ اجرای سماع در هر طریقت ویژگی‌های خاص خود را دارد و سنت‌ها و آداب آن ممکن است از کشوری به کشور دیگر متفاوت باشد. حتی یک طریقت واحد در دو کشور مختلف لزوماً به یک شکل عمل نمی‌کند؛ زیرا هر سلسلهٔ صوفیانه بر جنبه‌های متفاوتی از «زندگی عاطفی و معنوی» دین تأکید می‌ورزد.[۳] طریقت مولویه، همانند بسیاری از طریقت‌های دیگر، ذکر را از طریق مراقبهٔ چرخشی و سماع انجام می‌دهد. در کنار ذکر، چرخش و نیایش، آیین سماع نیز به‌عنوان ابزاری برای «پرورش و تغذیهٔ روح» عمل می‌کند؛ بدین معنا که سالک از راه شنیدن آوای موسیقی و اصوات معنوی، به ادراک «صداهای لطیف» جهان پنهان یا کیهان نزدیک‌تر می‌شود.[۶] در برخی طریقت‌های دیگر، اعمالی فراتر از سماع و ذکر نیز دیده شده است. منابع تاریخی از اجرای آیین‌هایی مانند نواختن سازهای موسیقایی، در دست گرفتن اخگرهای گداخته، خوردن برخی اشیای خطرناک، فرو کردن سوزن‌ها و میخ‌ها در بدن، یا ادعای توانایی‌هایی همچون کشف و شهود و معلق ماندن در هوا یاد کرده‌اند.[۳] البته این رفتارها به همهٔ طریقت‌های صوفیانه تعمیم‌پذیر نیست و تنها در برخی شاخه‌ها یا گزارش‌های تاریخی مشاهده شده‌اند. مراسم درویشی می‌توانست توسط ساکنان عادی یک جامعه یا اعضای غیرروحانی نیز انجام شود، هرچند اعضای این طریقت‌ها در گذشته غالباً از طبقات فرودست جامعه بودند.[۲] زنان نیز می‌توانستند با پذیرش یک شیخ مرد به عضویت یک طریقت درآیند؛ با این حال، در سنت رایج، آنان معمولاً به انجام ذکر به‌صورت فردی یا در جمع‌های ویژهٔ زنان که در چارچوب همان طریقت فعالیت می‌کردند، هدایت می‌شدند.[۳]
آیین سماع در میان طریقت‌های صوفیانه، همواره موضوع بحث و مناقشه در درون سنت اسلامی بوده است. یکی از دیدگاه‌ها بر این باور است که واژهٔ «سماع» به معنای «شنیدن» است و به نوعی گوش سپردن جسمانی با دلالت‌های معنوی اشاره دارد.[۶] در مقابل، برخی دیگر استدلال می‌کنند که سماع صرفاً به معنای شنیدن صداهای عادی نیست، بلکه «گوش جان سپردن» به شمار می‌آید؛ زیرا شنیدن می‌تواند هم اصوات محسوس و هم «آواهای لطیف» و نامحسوسِ عالم روحانی را در بر گیرد.[۶] حامیان سماع همچنین معتقدند که این واژه در معنایی عمیق‌تر، مترادف با «فهم و ادراک» است؛ یعنی دریافت و به‌کار بستن وحی الهی و دستیابی به مراتب بالاتر معرفت معنوی.[۶] افزون بر این، سماع می‌تواند به معنای گوش سپردن آگاهانه به رهبری صالح و راستگو باشد که عدالت اجتماعی را پاس می‌دارد و پیام الهی را در جامعه گسترش می‌دهد. گسترش سماع در میان طریقت‌های صوفیانه از حدود میانهٔ سدهٔ سوم هجری در بغداد آغاز شد و به‌تدریج در سنت‌های اسلامیِ ایران، آناتولی و شبه‌قارهٔ هند جایگاه و مقبولیت یافت.[۶] این آیین در طول زمان دگرگون شد و به‌عنوان مکملی برای ذکر، چرخش آیینی و در برخی طریقت‌ها رقص و حتی ضیافت‌های جمعی به کار رفت.[۶] با افزایش بحث‌ها دربارهٔ مشروعیت و ضرورت سماع در کنار ذکر، مجموعه‌ای از آداب و شرایط برای آن تدوین شد تا میان سرگرمی صرف و سلوک معنوی تمایز ایجاد شود. بر این اساس، صوفیان میان سماعی که از نفس سرچشمه می‌گیرد و سماعی که از دل یا روح برمی‌خیزد تفاوت قائل شدند.[۶] با وجود این ضوابط، برخی مشایخ همچنان نسبت به سماع محتاط بودند و دامنهٔ اجرای آن را محدود می‌کردند یا اساساً آن را نمی‌پذیرفتند. با این حال، این اختلاف‌نظرها تأثیر چندانی بر موسیقی مرتبط با سماع نگذاشت و سنت موسیقایی آن به حیات خود ادامه داد.[۶] در روزگار معاصر، سماع بیش از هر چیز در چارچوب مراسم ذکر اجرا می‌شود. طرفداران آن همچنان تأکید می‌کنند که «این سماع و رقص نیست که وجد و شور معنوی را پدید می‌آورد؛ بلکه این وجد و شور درونی است که انسان را به رقص وامی‌دارد». از نگاه آنان، سماع تنها ابزاری برای آشکار شدن حالات باطنی است و هر شنونده در آن چیزی را می‌یابد که پیش‌تر در درون خود داشته است.[۶]
در سال ۲۰۰۵، یونسکو «آیین سماع مولویه» در ترکیه را به‌عنوان یکی از «شاهکارهای شفاهی و ناملموس میراث بشری» اعلام کرد.[۷]
امروزه
در دوران سده‌های میانه، جوامع درویشی در سراسر «سرزمین‌های مرکزی جهان اسلام» نقشی اساسی در حیات اجتماعی، دینی و سیاسی ایفا می‌کردند.[۲] طریقت‌ها و سلسله‌های درویشی در گذشته از نظر جمعیت بسیار گسترده‌تر از امروز بودند، اما با گذشت زمان دولت‌ها کنترل بخش عمده‌ای از خانقاه‌ها و مراکز صوفیه را در این مناطق به دست گرفتند.[۳] در سال ۱۹۲۵، دولت ترکیه با صدور فرمانی، انحلال تمامی برادری‌های صوفی را اعلام کرد. با این حال، طریقت مولویه توانست در برخی روستاهای کوچک در سراسر خاورمیانه به حیات خود ادامه دهد.[۸] در سال ۱۹۵۴، دولت ترکیه به طریقت مولویه اجازه‌ای ویژه اعطا کرد تا مراسم چرخش آیینی خود را برای گردشگران، تنها به مدت دو هفته در هر سال اجرا کند.[۸] در خارج از حوزهٔ گردشگری، برخی از متکلمان و علمای ارتدوکس اسلامی این نوع از آیین درویشی را مورد انتقاد قرار داده‌اند؛ در نتیجه، گروه‌هایی از درویشان دوره‌گرد و زاهد موسوم به «فقیران» در بخش‌هایی از مناطق مرکزی جهان اسلام پدید آمده یا باقی مانده‌اند.[۲] با وجود کنترل‌های سخت‌گیرانهٔ دولتی بر فعالیت‌های درویشی، طریقت مولویه همچنان تا امروز در ترکیه به حیات خود ادامه داده است.[۸]
در حالی‌که از نظر تاریخی تنها مردان اجازهٔ مشارکت در این مراسم را داشته‌اند، در برخی جوامع معاصر امکان حضور و مشارکت زنان نیز فراهم شده است.[۹]
اشکال منطقه‌ای
تنورۀ مصری
در کشور مصر، آیین چرخش صوفیانه با نام تنوره شناخته می‌شود. این واژه به دامن رنگارنگی اشاره دارد که رقصنده در هنگام چرخش بر تن می‌کند. هر رنگ در این دامن‌ها می‌تواند نماد یکی از طریقت‌های صوفیانه باشد.[۱۰] همچنین واژهٔ تنوره گاهی به خودِ رقصنده نیز اطلاق می‌شود که به‌طور سنتی یک مرد صوفی است.[۱۰] تنوره با تصوف پیوند دارد و در جشن‌ها و آیین‌های صوفیانه اجرا می‌شود، اما در عین حال توسط غیرصوفیان نیز به‌عنوان یک رقص فولکلور یا رقص نمایشی صحنه‌ای اجرا می‌گردد.
اگرچه این دامن عمدتاً برای جلوه‌های بصری به کار می‌رود، رقصندگان با استفاده از آن تعادل خود را نیز تقویت می‌کنند؛ زیرا این دامن از طریق ایجاد یک اثر گریز از مرکز پویا به پایداری حرکت چرخشی کمک می‌کند.
پاکستان
در زیارتگاه‌های صوفیانه در پاکستان، مانند آرامگاه لعل شهباز در شهر سیهون شریف در ایالت سِند،[۱۱][۱۲] آیین سماع‌زنی با نام دهمال شناخته می‌شود و برای گرامی‌داشت اولیای صوفی یا قلندران اجرا می‌گردد. برخلاف سنت ترکیه، دهمال می‌تواند توسط هر مرید یا زائر انجام شود؛ چه روحانیان و چه زائران عادی. این آیین معمولاً با نواختن طبل (نقاره) و به صدا درآمدن زنگ‌ها آغاز می‌شود، در حالی‌که زائران دست‌ها را بالا می‌برند، در یک نقطه شروع به حرکت‌های جهشی می‌کنند و به‌تدریج با تندتر شدن ضرب‌آهنگ، به حالت خلسه نزدیک می‌شوند. با افزایش سرعت ریتم، الگوی ضرب‌ها تغییر می‌کند و طبل‌ها همراه با صدای ساز شهنای نیز نواخته می‌شوند که به فضای آیینی و وجدآلود مراسم شدت بیشتری می‌بخشد.
پیروان این آیین، رقص دهمال را به لعل شهباز قلندر و نیز به سوگواری‌ها و اعتراض‌های پس از نبرد کربلا مرتبط می‌دانند. آن‌ها معتقدند ریتم طبل، بازتابی از آهنگ آفرینش جهان است؛ مفهومی که در اندیشهٔ «کُن فَیَکون» بیان شده است.
در جهان غرب
سنت تنوره در سال‌های اخیر توجه برخی از علاقه‌مندان غربی به جامعهٔ رقص شرقی را نیز به خود جلب کرده است. این اجراکنندگان شامل مردان و زنان می‌شوند و به‌صورت انفرادی یا گروهی به اجرای آن می‌پردازند. چنین اجراهایی گاه با جلوه‌های ویژه‌ای مانند آتشکاری یا استفاده از ابزارهای نمایشی مانند حجاب‌ها، بال‌ها و روبان‌ها همراه می‌شود.[۱۳] همچنین گفته می‌شود برخی از تکنیک‌های به‌کاررفته در تنورهٔ مصری می‌تواند توسط رقصندگان رقص شرقی برای بهبود تعادل و کاهش سرگیجه هنگام چرخش مورد استفاده قرار گیرد.
آنا‌بل گورویچ، بازیگر و خاطره‌نویس آمریکایی، از سماع‌زنی به‌عنوان روشی برای کاهش استرس و ایجاد آرامش روانی نام برده است.[۱۴]
فیزیولوژی
ویژگی اصلی سماع‌زنی، چرخش پیوسته (در جهت ساعت‌گرد یا پادساعت‌گرد) به دور یک محور مرکزی است، در حالی‌که تلاش می‌شود از بروز سرگیجه جلوگیری شود. در افراد آموزش‌ندیده، این نوع چرخش مداوم معمولاً باعث سرگیجه یا اختلال تعادل ناشی از حرکت می‌شود. آموزش این نوع چرخش بر سامانهٔ گوش درونی متمرکز است؛ بخشی از بدن انسان که مسئول تنظیم تعادل است. برای کاهش اثرات سرگیجه، اجراکنندگان این رقص از تمرین‌های مختلف بدنی و همچنین روش‌های ذهنی و تمرکزی استفاده می‌کنند تا بتوانند تعادل خود را در هنگام چرخش‌های طولانی حفظ کنند.
رکوردها
در کتاب رکوردهای جهانی گینس رکوردی با عنوان «بیشترین تعداد سماع‌زنی در یک ساعت» ثبت شده است. این رکورد در سال ۲۰۱۲ در لندن لندن اهدا شد: در بخش مردان، شفیق ابراهیم عبدالحمید با ۲٬۹۰۵ دور چرخش موفق به ثبت رکورد شد،[۱۵] و در بخش زنان، تارا لی اوکلی با ۲٬۱۹۱ دور رکورد را به دست آورد. این رکوردها بعداً در سال ۲۰۱۵ در شهر زوریخ شکسته شدند؛ جایی که نیکول مک‌لارن توانست با ۳٬۵۵۲ دور چرخش رکورد جدیدی ثبت کند.[۱۶]
طولانی‌ترین اجرای پیوستهٔ چرخش گزارش‌شده بیش از چهار ساعت بوده است. همچنین رکورد بیشترین تعداد افراد که به‌طور هم‌زمان در حال سماع‌زنی بوده‌اند، با ۷۵۵ نفر ثبت شده است؛ این رکورد در سال ۲۰۱۱ در تایوان به ثبت رسیده است.[۱۷]
جستارهای وابسته
منابع
- ↑ "The Whirling Dervishes". History Today.
- 1 2 3 4 5 6 "Dervish". Encyclopædia Britannica Online. 2009. Retrieved 21 September 2009.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 MacDonald, D.B. (2009). "Darwish (Darwesh)". In P.B. Bearman; Th. Bianquis; C.E. Bosworth; E. van Donzel; W.P. Heinrichs (eds.). Encyclopedia of Islam, Second Edition. Brill. Archived from the original on 7 اكتبر 2025. Retrieved 21 September 2009 – via Brill Online.
{{cite encyclopedia}}: تاریخ وارد شده در|archive-date= - ↑ The Whirling Dervishes of Rumi
- 1 2 3 Schimmel, Annemarie. Mystical Dimensions of Islam. Chapel Hill: University of North Carolina press, 1975. Print. Page 325.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 During, J.; Sellheim, R. "Sama". Encyclopedia of Islam, Second Edition. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2009. BRill Online. Augustana. 21 Sept. 2009 Sama بایگانی‌شده در ۲۰۲۵-۱۰-۰۷ توسط Wayback Machine
- ↑ The Mevlevi Sema Ceremony UNESCO.
- 1 2 3 "Mawlawiyah." Encyclopædia Britannica. 2009. Encyclopædia Britannica Online. 21 Sept. 2009. Mawlawiyah
- ↑ Jamjoom, Mohammed (16 December 2010). "Change is afoot for 800-year-old whirling dance". CNN. Turner Broadcasting System.
- 1 2 "Egyptian Folk Dance Tanoura". entertainment.feedfury.com. Archived from the original on 3 ژوئن 2024. Retrieved 24 ژوئن 2026.
- ↑ Sherwan, Atique (February 17, 2017). "Deadliest Sehwan attack fails to bar devotees from holding Dhamaal at shrine". Outlook Pakistan. Archived from the original on 3 July 2018. Retrieved 22 February 2017.
- ↑ Akhtar, Suleman (22 February 2017). "Damadam mast Qalandar is a cry of rebellion against established orders". Dawn. Retrieved 22 February 2017.
- ↑ McLaren, Nicole (11 January 2013). "Whirling: Meditation in Motion or Spectacular Show?". Gilded Serpent.
- ↑ How to Tell if You're a Member of the 4 A.M. Club. Doctor Oz. Event occurs at 3:12. Archived from the original on 27 March 2016. Retrieved 2016-03-18.
Meditation has been shown to be relaxing for the brain, and I like a moving meditation, so I thought of Dervish whirling. Dervish whirling is an ancient technique. It's from the 13th century in Turkey.
- ↑ World Record for Sufi Whirling. Afaq (in Arabic). BBC Arabic Television. 2012.
- ↑ Lukhi, Angela (23 March 2015). "Dancer Nicole McLaren puts her fans in a record-breaking spin in Switzerland". Newsivity. Guavo Media.
- ↑ "Most people sufi whirling". Guinness World Records. Retrieved 2016-03-21.
پیوند به بیرون
| صوفیان |  | |
|---|---|---|
| مفاهیم | ||
| اوراد | ||
| واردات | ||
| انحرافات | ||
| مراسمات | ||
| هنرها |
| |
| مکان‌ها | ||
| اشیا | ||
- تصوف
- رقص مقدس
- رقصهای فولکلور
- مراقبه