نعت

نعت گونه‌ای از شعر در ستایش محمد، پیامبر اسلام، است. این سنت ادبی به‌ویژه در کشورهای جنوب آسیا، از جمله بنگلادش، پاکستان و هند، رواج فراوان دارد و عمدتاً به زبان‌های بنگالی، پنجابی و اردو سروده یا خوانده می‌شود. کسانی که نعت را با آواز یا قرائت اجرا می‌کنند، «نعت‌خوان» نامیده می‌شوند. در مقابل، سروده‌هایی که به‌طور انحصاری در ستایش خداوند متعال باشند، حمد خوانده می‌شوند و نباید با نعت که ویژهٔ مدح پیامبر اسلام است، اشتباه گرفته شوند.

در کشورهای عربی، اشعار و سروده‌های ستایش‌آمیز در مدح محمد را مدیح نبوی می‌نامند.

تاریخچه

صدر اسلام

از نخستین نعت‌سرایان، حسان بن ثابت بود که به «شاعرِ دربارِ رسالت» شهرت داشت. وی پیش از اسلام آوردن، شاعری نامدار بود و پس از پذیرش اسلام، سرودن نعت در مدح و ستایش محمد را آغاز کرد.[۱] اشعار او در دفاع از پیامبر اسلام و در پاسخ به شاعرانی سروده می‌شد که به آن او و آیین اسلام حمله می‌کردند.

طلع البدر علینا از مشهورترین اشعار سنتی اسلامی است که در شمار نشیدهای دینی قرار می‌گیرد. بر پایهٔ روایات مشهور، این سرود در سال ۶۲۲ میلادی و هم‌زمان با هجرت پیامبر به مدینه، در استقبال از وی خوانده شد.[۲]

هند بریتانیا

سنت سرودن نعت به زبان اردو، پیشینه‌ای دیرینه دارد و تقریباً هم‌زمان با شکل‌گیری شعر اردو پدید آمده است. از آنجا که مدح و ستایش پیامبر اسلام همواره عملی عبادی و ادبی تلقی می‌شده، بیشتر شاعران کلاسیک اردو دست‌کم چند بیت در نعت سروده‌اند. از جمله می‌توان به میر تقی میر، مؤمن‌خان مؤمن و میرزا غالب اشاره کرد که در آثار خود اشعار و ابیاتی در مدح پیامبر گنجانده‌اند. با این حال، نعت تا نیمهٔ نخست سدهٔ نوزدهم میلادی به‌عنوان قالبی مستقل و شناخته‌شده در شعر اردو تثبیت نشده بود. شکل‌گیری رسمی نعت به‌عنوان گونه‌ای مستقل از شعر، عموماً به کفایت‌علی کافی، عالم اسلامی اهل مرادآباد، نسبت داده می‌شود. وی به‌سبب مشارکت در قیام هند در سال ۱۸۵۷، در سال ۱۸۵۸ به دست حکومت بریتانیا اعدام شد. در اواخر سدهٔ نوزدهم، محسن کاکوروی و امیر مینایی نقشی تعیین‌کننده در تکامل و پالایش شعر نعت ایفا کردند. هر دو شاعر مجموعه‌هایی منتشر کردند که به‌طور کامل به نعت اختصاص داشت؛ اقدامی که در آن روزگار نوآورانه و کم‌سابقه به‌شمار می‌رفت. محسن کاکوروی را غالباً نخستین شاعر اردو می‌دانند که تمامی آثار منظوم خود را به نعت اختصاص داد. از دیگر چهره‌های برجسته و اثرگذار در شعر نعت اردو نیز می‌توان به احمدرضا خان بریلوی اشاره کرد.[۳]

پاکستان

آغازها و نهادینه‌سازی

نعت در سال‌های آغازین پس از تقسیم هند در سال ۱۹۴۷، هنوز در محافل رسمی ادبی جایگاه استواری نداشت؛ اما به‌تدریج شاعران و علاقه‌مندان این حوزه کوشیدند آن را به‌عنوان گونه‌ای معتبر از شعر تثبیت کنند. شاعرانی چون حافظ طیب (عبدالحفیظ منهاس) و مظفر وارثی نقش مهمی در ارتقای جایگاه ادبی نعت ایفا کردند؛ تا آنجا که برخی شاعران با گرایش‌های پیشین مارکسیستی یا لیبرالی، از جمله احمد ندیم قاسمی، عارف عبدالمتین و سرشار صدیقی، از طریق نعت به دین روی آوردند یا پیوند خود را با آموزه‌های دینی از سر گرفتند. همچنین، نهادهایی مانند کل پاکستان محفلِ نعت و نخستین دانشکدهٔ نعت در پاکستان، در گسترش، آموزش و ترویج این سنت ادبی و دینی نقشی مؤثر داشتند. سید ریاض‌الدین سهروردی در سال ۱۹۸۰ نخستین دانشکدهٔ نعت پاکستان را با هدف سامان‌دهی و آموزش رسمی نعت‌خوانی بنیان نهاد. این ابتکار، که به تربیت هزاران نعت‌خوان انجامید، نقش مهمی در تثبیت جایگاه نعت در مراسم مذهبی، آیین‌های مدارس و فعالیت‌های فرهنگی پاکستان ایفا کرد.[۴]

در سیاست

در دوران حکومت ژنرال ضیاءالحق، حمایت دولت نقش مهمی در گسترش ادبیات نعت ایفا کرد و پشتیبانی نهادهای رسمی، شاعران را به سرودن و انتشار آثار نعتی تشویق می‌کرد. با وجود این، قرائت نعت در پارلمان پاکستان تا سال ۲۰۱۵ تنها به‌صورت موردی انجام می‌شد. این روند در دسامبر همان سال، پس از آنکه کاپیتان (بازنشسته) محمد صفدر، نمایندهٔ حزب مسلم لیگ (شاخهٔ نواز)، پیشنهاد اصلاح آیین‌نامهٔ پارلمان را مطرح کرد، تغییر یافت. این پیشنهاد با اتفاق آرا به تصویب رسید و از آن پس، قرائت نعت در کنار تلاوت آیاتی از قرآن کریم به بخشی ثابت از مراسم آغازین جلسات مجمع ملی پاکستان تبدیل شد. رواج نعت به عرصه‌های مختلف سیاسی نیز راه یافته و از مرزهای گرایش‌های ایدئولوژیک فراتر رفته است. برای نمونه، در ژانویهٔ ۲۰۲۱، سید امیرعلی شاه، نمایندهٔ حزب مردم پاکستان، هنگام ادای سوگند در مجلس ایالتی سند، متن سوگند خود را با قرائت نعت همراه کرد. همچنین، نعت در گردهمایی‌های سیاسی نیز جایگاهی یافته است؛ از جمله اجرای نعت توسط ابرارالحق در برخی از اجتماعات برگزارشده از سوی جنبش انصاف پاکستان.[۴]

محبوبیت میان توده مردم

از نظر تاریخی، نعت‌خوانی عمدتاً با مکتب فکری بریلوی پیوند داشت؛ هرچند پیروان دیگر جریان‌های اهل سنت و نیز برخی اجراکنندگان شیعه نیز به قرائت نعت می‌پرداختند، اما معمولاً خود را به‌طور رسمی «نعت‌خوان» نمی‌نامیدند. این وضعیت با ظهور جنید جمشید به‌تدریج دگرگون شد. انتشار آلبوم‌های نعت او موجب شد این گونهٔ ادبی و آیینی در میان طیف‌های مختلف اهل سنت پذیرش گسترده‌تری پیدا کند و حتی برخی مدارس دینی به ترویج نعت‌خوانی و تولید آثار صوتی در این زمینه روی آورند. تحولی مشابه نیز با امجد صبری، از قوالان نامدار پاکستان، رخ داد. او برخلاف نسل پیشین، از جمله برادران صابری که صرفاً به‌عنوان قوال شناخته می‌شدند، هویت «نعت‌خوان» را نیز پذیرفت. با گسترش نعت و عبور آن از مرزهای سنتی، و نیز کسب جایگاه هنری و تجاری، خوانندگان و قوالان بیشتری عنوان «نعت‌خوان» را برای خود برگزیدند؛ روندی که به کاهش نگاه‌های منفی و زدودن برخی پیش‌داوری‌های پیشین نسبت به این گونهٔ ادبی و اجرایی کمک کرد.[۴]

زبان

اصطلاح نعتِ شریف معمولاً به اشعاری اطلاق می‌شود که در مدح و ستایش پیامبر اسلام سروده شده باشند. در زبان عربی، نعت غالباً با عنوان مدیح (به معنای «ستایش») شناخته می‌شود. همچنین واژهٔ نشید (به معنای «سروده» یا «سرود») نیز گاه در این معنا به‌کار می‌رود، هرچند این اصطلاح دامنه‌ای گسترده‌تر دارد و می‌تواند به هر نوع شعر یا سرود دینی اطلاق شود.

نعت‌خوانان و نعت‌سرایان برجسته

نعت‌سرایان

جستارهای وابسته

منابع

  1. ↑ 'URDU ZABAN MEIN NAʽT GŪʽĪ KA FUN' (Literary Criticism) Book in URDU by Syed Waheed Ashraf
  2. ↑ "Islam and Islamic History in Arabia and the Middle East". islamicity.com website. Retrieved 7 December 2018.
  3. ↑ Parekh, Rauf (12 December 2016). "A history of naat in Urdu, its research and criticism". Dawn News (in English). Retrieved 22 January 2026.
  4. 1 2 3 Sohrawardi, Najam (2021-05-16). "A journey in devotion". The Express Tribune (in English). Archived from the original on 2026-01-22.
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.