فارسی گرگانی
| فارسی گرگانی | |
|---|---|
| فارسی گرگانی | |
| زبان بومی در |  ایراناستان گلستان |
| منطقه | شهرستان گرگان |
| گویشها | فارسی گرگانی
تقیآبادی
تقار تپهای
|
| الفبای فارسی | |
| کدهای زبان | |
| ایزو ۳–۶۳۹ | – |
فارسی گرگانی گویشی از زبان فارسی باختری میباشد که تحت تأثیر زبان تبری قرار دارد و زیر مجموعه گویشهای فارسی-تبری[۱](Perso-Tabaric Dialects) قرار میگیرد و در نواحی شرقی شهرستان گرگان گویش میشود.[۲] این گویش از غرب با گویش طبری گرگانی و از شرق با طبری کتولی و از جنوب با گویش زیارتی و از شمال با زبان ترکمنی همسایه میباشد. گویش فارسی گرگانی در واژگان تحت تأثیر زبان طبری میباشد و در صرف افعال تحت تأثیر گویش خراسانی میباشد. این گویش در برخی محلات همچون تقیآباد و تَقَرتَپه حتی در فعل نیز تحت تأثیر زبان طبری میباشد و این تأثیر به این دلیل هست که این گویش همچون یک جزیره کوچک از غرب و جنوب و شرق توسط زبان طبری احاطه شده است. به گفته حبیب برجیان مرز دقیق گویش طبری و فارسی در شهر گرگان مشخص نیست و هر دو زبان در این شهر گویش میشود ولیکن بهطور سنتی اکثر محلات غربی به زبان طبری و اکثر محلات شرقی به زبان فارسی گویش میکنند و در نیمه شرقی به مرکزیت نوده ملک به گویش کتولی صحبت میشود.[۳] گویش فارسی گرگانی با گویش استرآبادی که تا قرن هفدهم توسط بومیان گرگان گویش میشده است متفاوت است و گویش استرآبادی با زبان مازندرانی نزدیکی داشته است.[۴] محمد بن احمد شمسالدین المقدسی جغرافیدان قرن چهارم هجری در کتاب احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم آورده است: لِسانٌ قومِس و جُرجان مُتَقارِبانِ یَستَمِعونَ اِلها یَقولونَ هاده و هاکِن و لهٌ حَلاوَةٌ و لِسانُ اَهلِ طبرستانَ مُقارِبٌ لَها الّی فی عَجَلِهِ یعنی زبان کومش و گرگان بهم نزدیک است و میگویند هاده و هاکِن [«بِده» و «بِکُن»] و آن را حلاوتیست و زبان مردم طبرستان بدانها نزدیک است تفاوت ندارد مگر در شتاب.[۵][۶] دانشنامه ایرانیکا گویش گرگانی قدیم را گویشی از زبان طبری یا گویشی بسیار نزدیک به آن میداند.[۷] این گویش هماکنون منقرض شده است.[۸] این گویش قرابت بسیاری با زبان مازندرانی و گویشهای سمنانی داشته است.[۸]لغتنامه دهخدا نیز گویش قدیم گرگانی را جزوی از زبان تبری و گویشهای سمنانی دانسته و تصریح کرده است که هنوز هم در گرگان و روستاهای اطراف گرگان گویشوران زبان طبری زندگی میکنند.[۸] به گفته دکتر میر دهقان گویش گرگانی زیرمجموعه زبان مازندرانی میباشد و زبان مازندرانی به سه گویش غربی، مرکزی و شرقی تقسیم میشود.[۹]
گویش گرگان
مردم بومی شهرستان گرگان به چهار گویش طبری گرگانی، فارسی گرگانی، گویش زیارتی و گویش کتولی صحبت میکنند که سه گویش طبری گرگانی، گویش کتولی و گویش زیارتی زیرمجموعه زبان مازندرانی میباشد و گویش فارسی گرگانی زیر مجموعه گویشهای فارسی-طبری میباشد که تحت تأثیر زبان طبری قرار دارد.
دستور زبان
ضمایر
در گویش فارسی گرگان ضمیر سه حالت دارد: فاعلی، مفعولی و ملکی.[۱۴] (نمونه زیر براساس گویش شرق گرگان تنظیم شده است)
| ضمیر | ۱ مفرد | ۲ مفرد | ۳ مفرد | ۱ جمع | ۲ جمع | ۳ جمع |
|---|---|---|---|---|---|---|
| فاعلی، شرق گرگان | man | tu | u | mâ | šomâ | unâ |
| مفعولی، شرق گرگان | manre | tore | ure | mâre | šomare | unâre |
| ملکی، شرق گرگان | em | et | eš | emân | etân | ešan |
صرف فعل
در جدول زیر فعل رفتن (reften) بر اساس گویش فارسی شرق گرگان در زمانهای مختلف صرف میشود.[۱۵] (نمونه زیر براساس گویش شرق گرگان تنظیم شده است)
| زمان/شخص | ۱ مفرد | ۲ مفرد | ۳ مفرد | ۱ جمع | ۲ جمع | ۳ جمع |
|---|---|---|---|---|---|---|
| گذشته ساده | reftem | refti | reft | reftim | reftin | reften |
| گذشته کامل | refte-bodem | refte-bodi | refte-bodem | refte-bodim | refte-bodin | refte-boden |
| گذشته استمراری | mereftem | merefti | mereft | merftim | mereftin | mereften |
| گذشته در حال انجام | dâštem mereftem | dâšti merefti | dâšt mereft | dâštim mereftim | dâštin mereftin | dâštan mereften |
| حال ساده/آینده | merem | meri | mere | merim | merin | meren |
| حال در حال انجام | dârem-merem | dâri-meri | dâre-mere | dârim-merim | dârin-merin | dâren-meren |
| حال التزامی | berem | beri | bere | berim | berin | beren |
| آینده | mexâm berem | mexây beri | mexâd bere | mexâym berim | mexâyn berin | mexân beren |
جملات
برخی جملات فارسی گرگانی شرق گرگان و مقایسه آن با طبری گرگانی غرب گرگان و فارسی:
| فارسی معیار | گویش فارسی گرگان | گویش طبری گرگان |
|---|---|---|
| دختر میخواهی بگیری مادرش را نگاه کن | doxter mexây begiri be mâr-eš negâh kon | kijâ xâni bairi vene mâr re hâreš |
| امشب نمیتوانم قدم بزنم | emšo jijo nemetânem bezenem | emšo jijo natumbe bazenem |
| عروس ماه را میماند داماد شاه را میماند | ârus be mâh memâne dâmâd be šâh memâne | ârus mâh re mondene dâmâd šâh re mondene |
واژگان
شماری از واژههای فارسی گرگانی (شرق گرگان) و مقایسه آن با گویش طبری گرگانی (غرب گرگان) و فارسی:
| فارسی گرگانی (شرق گرگان) | طبری گرگانی (غرب گرگان) | فارسی معیار |
|---|---|---|
| peser | peser/rikâ | پسر |
| deter/doxter | deter/kijâ | دختر |
| piyer | piyer | پدر |
| mâr | mâr | مادر |
| berâr | berâr | برادر |
| jijo/sâb | jijo/sâb | قدم |
| pâpelu | pâpeli/pâpilu | پروانه |
| dim | dim | صورت |
| ârus | ârus | عروس |
| šu | šu | شب |
| emšu | emšu | امشب |
| gu | gu | گاو |
| moliče | molije/melije | مورچه |
| ašnefe | ašnufe | عطسه |
| morqâne | morqâne | تخم مرغ |
| lik/sikâ/urdek | sikâ/bili | اردک |
| afatu | aftu/eftu | آفتاب |
| marjom | marji | عدس |
نمونه
هر سال نزدیکا عَید که مِشِه میانِ خانه ما، سَرِ پول بارا خرید رخت و لُباس نو، کَلکَل راه مِفتِه. امسال هم پِزقِه این کَلکَل از سر صُبانه زِده شد،
نِمِدانم صُبَت از کُجه به عَید وُ این حرفا رسید که مَمَد درآمِد گفت:
«اِندَفـِه من مُخوام از این شلوار بَگی گوشادها که جُواد دارِه بیگیرم».
جُواد بِچِّه همسادِه مائه که همسِندِ مَمَدِه وُ چیک وُ پیکِشان هم با همدِگِه ئِه.
پییَرِ ما اَم تا این رِ شینید چِشاشِ اَتومتو کرد وُ مَمَدِ گفت:
«خودت از در وُ همسادِه شرم نِمِکُنی مُخوای از اون تُمبانها کَعَینَهو پیژامه مُمانِه پات کنی؟»
سر این یَک موضوع که پییَرِه حق داره،
چون بِچِّهها مَلِّه هم هر دَفِّه جُواد رِ با اون شِلوار مِبینَن مِگَن:
«شِفتِ دینگِلا رِ بیوین چه طور شاب مِزَنه، لَخِّه تُمبان خانوار پاش کرده،
گُمان مُکُنه خَیلی پَک وُ پُز بهم زِدِه،
دُماغِش که مِثِّ دُماغِ ولی بِرِک مُمانه، اینِ رَم مُپوشِه دِگِّه باهاش مو نِمِزَنِه.»[۱۶]
جستارهای وابسته
منابع
- ↑ برجیان، حبیب. زبانهای البرز. ص. ۳۰.
- ↑ حبیب برجیان، گویشهای پارسی-تبری در منطقه انتقال زبان با مرز مازندران، ۱۹۹.
- ↑ حبیب برجیان، گویشهای پارسی-تبری در منطقه انتقال زبان با مرز مازندران، ۲۰۰.
- ↑ صادق کیا، واژهنامه گرگانی، ۴۰.
- ↑ برجیان، جبیب؛ ایرانی، اکبر؛ کیانفر، جمشید؛ نورانی نژاد، ستایش (۱۳۸۸). «متون طبری». آینه میراث فصلنامه ویژه نقد کتاب، کتابشناسی، واطلاع رسانی در حوزه متون. دوره جدید ضمیمه شماره ۱۵: صفحه ۱۱.
- ↑ احسن التّقاسیم فی معرفة الاقالیم، ص ۳۶۸
- ↑ GORGĀNI DIALECT in Encyclopædia Iranica =,
- 1 2 3 «حروفیان». لغتنامه دهخدا. بایگانیشده از اصلی در ۱۸ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۱۴ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ میردهقان، مهین ناز (۱۳۹۹). «اشتراک و افتراق میان گویش گرگانی و زبان فارسی معیار بر مبنای جهانیهای گرینبرگ در ردهشناسی سازه ای». دومین همایش ملی آموزش زبان فارسی و زبانشناسی: ۵.
- ↑ تربتی نژاد، حسین (۱۳۹۱). «توصیف ساختمان فعل در گویش طبری غرب گرگان»: ۹۲.
- ↑ BORJIAN, HABIB (2013). ""Perso-Tabaric Dialects in the Language Transition Zone Bordering Mazandaran"". Studia Iranica (به انگلیسی): 199.
- ↑ BORJIAN, HABIB (2013). ""Perso-Tabaric Dialects in the Language Transition Zone Bordering Mazandaran"". Studia Iranica (به انگلیسی): 199.
- ↑ BORJIAN, HABIB (2004). "Mazandaran: Language and People (The State of Research)". Yerevan State University (به انگلیسی): 295. doi:10.1163/1573384043076045.
- ↑ BORJIAN, HABIB (2013). ""Perso-Tabaric Dialects in the Language Transition Zone Bordering Mazandaran"". Studia Iranica (به انگلیسی): 200.
- ↑ BORJIAN, HABIB (2013). ""Perso-Tabaric Dialects in the Language Transition Zone Bordering Mazandaran"". Studia Iranica (به انگلیسی): 200.
- ↑ نصیبی، علی (۱۳۸۹). چمبلوک. پیک ریحان. شابک ۹۷۸۹۶۴۹۹۸۳۴۹۳.
پیوند به بیرون
