کردی سقزی

گویش سقزی یا لهجهٔ سقزی^[۴] یکی از گویش‌های زبان کردی مرکزی (سورانی) است که در شهرستان سقز و بخش‌هایی از بانه، مریوان، تکاب، و دیواندره رواج دارد. این گویش از نظر ساختاری به گویش کردی اردلانی قرابت بیشتری دارد. در واقع، گویش سقزی آمیخته‌ای از تمامی گویش‌های زبان کردی می‌باشد که در بسیاری از کلمات تفاوت دارند. در شهرستان سقز که نسبت به شهرستان‌های دیگر دارای تعداد روستاها و بخشهای تابعه بیشتری بوده، لهجه مردم یا همان گویش سقزی در بخش‌ها و روستاهای غربی، شرقی و جنوبی گرایش بیشتری به سمت اردلانی و در روستاهای شمالی گرایش بیشتری به سمت موکریانی دارد. این ویژگی ساختاری گویش سقزی سبب شده است که دامنه واژه، استعاره و عبارات مورد استفاده در آن بیشتر از سایر گویش‌های کردی بوده و به نوعی گویشوران آن در ارتباط پذیری با مردم سایر شهرستان‌ها منعطف تر بوده و از نظر کلامی بهتر تعامل می‌نماید و از طرفی در خلق آتار ادبی در ادبیات کردی توانایی بالقوه ای داشته باشند. کردی سقزی همچنین در بخش‌هایی از توابع شهرستان شاهین‌دژ مانند صفاخانه و بخش‌هایی از سردشت مورد استفاده قرار می‌گیرد.^[۵]

در طبقه‌بندی‌های نوین مانند گویش سقزی جزو گروه کردی میانی و سورانی می‌باشد. در شرفنامه بدلیسی، زبان کردی به چهار گویش کرمانجی، لری، کَلهر و گورانی تقسیم شده‌است. اما دایرةالمعارف اسلام با توجه به تحقیقات کردشناسان و زبان‌شناسانی مانند مکنزی گویش‌های زبان کردی را به سه شاخه عمده تقسیم کرده‌است:^[۶][۷]

• کردی شمالی یا کرمانجی: این شاخه دارای گونه‌های متفاوتی است از جمله جزیری، هکاری، بایزیدی، بوتانی، شمدینانی، بادینانی و زازاکی.

حوزه جغرافیایی این طبقه به شرح زیر است:

در ترکیه: مناطق کردنشین جزیره، دیاربکر، ارزروم، بایزید، هکاری، ماردین، بتلیس، وان، اگری و شمدینان.

در عراق: عقره، دهوک، زاخو، عمادیه و سنجار.

در ایران: شمال استان آذربایجان غربی، یعنی شهرهای ارومیه، سلماس، ماکو، صومای برادوست، تَرگَوَر، خوی، قطور، شوط، چایپاره، چالدران، پلدشت، بخشی از شهر و شهرستان اشنویه و کردهای خراسان.

در سوریه: تمام مناطق کردنشین از جمله قامشلی و حسکه.

تمام کردهای ساکن ارمنستان، آذربایجان، گرجستان و ترکمنستان.

زازاکی در ترکیه: بینگول، دیرسیم، خارپوت، معدن، ارزنجان، دیاربکر، اورفا و بتلیس.

• کردی مرکزی یا میانی

این شاخه دارای گونه‌های مکریانی، سورانی، اردلانی و جافی می‌باشد. حوزه جغرافیایی این طبقه عبارتاست از:

سورانی مکریانی در ایران: مهاباد، بوکان، سردشت، پیرانشهر، نقده و اشنویه.

سورانی سقزی در ایران: سقز، بانه، مریوان، شاهیندژ و تکاب.

سورانی در عراق: سلیمانیه، کرکوک، اربیل، رواندز، چمچمال، شقلاوه، کویه و قلعه‌دیزه.

سورانی در کرمانشاه ایران: کرمانشاه، جوانرود، پاوه، سنقر،روانسر، سرپل ذهاب و ثلاث باباجانی.

جافی در عراق: شهرزور، کرکوک، کلار و کفری.

همچنین گورانی در این شاخه بوده که حوزه جغرافیایی آ عبارت است از:

گورانی در ایران: اورامان شامل جنوب مریوان و ژاورود، اورامان لهون شامل پاوه، نوسود و نودشه.

گورانی در عراق: حلبچه، بیاره، تویله، منطقه زنگنه و کاکه ای در کرکوک.

زازایی در ترکیه: بینگول، دیرسیم، خارپوت، معدن، ارزنجان، دیاربکر، اورفا، بتلیس.

• کردی جنوبی یا کرمانشاهی

این شاخه دارای گونه‌های کرمانشاهی، فیلی، لکی و باتیاری است. حوزه جغرافیایی این طبقه عبارت است از:

کرماشانی در ایران: کرمانشاه، کنگاور، قصرشیرین، اسلام‌آباد غرب، قروه، بیجار، ایلام، ایوان، آبدانان، مهران.

کرمانشاهی در عراق: خانقین، مندلی و نواحی بدره.

واجهای گویش سقزی شامل همخوان‌ها (consonant) و واکه‌ها (Vowel) می‌باشد. در این گویش ۹ واج مصوت و ۲۹ همخوان یا صامت وجود دارد و عبارتند از:^[۸][۹]

• آوانگاری صامتها به ترتیب زیر است:

y-h-w-n-m-ɫ-l-g-k-q-v-f-γ-ʕ-ʃ-s-Ʒ-z-ɍ-r-d-x-ḥ-ʧ-ʤ-t-p-b-Ɂ

• همچنین آوانگاری مصوتها یا واکه‌ها که ۵ واکه بلند و ۳ واکه کوتاه بوده به ترتیب زیر می‌باشد:

واکه‌های بلند با آوانگاری: u- ī-ā - - ō ē

واکه‌های کوتاه با آوانگاری: i- o- a

دو آوای w و y نیمه واکه یا نیمه مصوت اند و چند ویژگی آوایی دارند که این دو آوا را از سایر آواهای گویش سقزی جدا می‌کند. برخلاف واکه‌ها مصوتها که در آغاز واژه نمی‌آیند، این دو آوا در آغاز واژه‌های زبان کردی قرار می‌گیرند و از این بابت جز همخوانها هستند. مانند:

چون در نحوه تولید آنها، انسداد، سایش، زنش یا هیچ‌گونه حالت دیگری که در تولید همخوان‌ها ایجاد می‌شود، وجود ندارد، بلکه به هنگام تولید آنها، تار آواها حالت تولید واکه پیدا می‌کند و ملاز برافراشته می‌شود و مجرای بینی را می‌بندد و از ورود هوا به خیشوم جلوگیری می‌کند، بنابراین، واکه مصوت به حساب می‌آیند.

در گویش مردم سقز نیم‌واکه‌ای وجود دارد که از دیدِ پژوهشگران به‌دور مانده است، و به آن نیم‌واکهٔ «یای پیچان» یا «یای نرم» می‌گویند. این نیم‌واکه مختص گویش سقزی است.

کردی سقزی دو گونهٔ نوشتاری و گفتاری دارد. از زبان گفتاری سقزی برای ارتباط مردم در شهر استفاده می‌شود و زبان نوشتاری ویژهٔ کتاب‌ها و اشعار و نوشتنِ رسمی است.

• سورانی
• کردی اردلانی