زبان گورانی
| زبان گورانی | |
|---|---|
| زبان بومی در | عراق و ایران |
| منطقه | هورامان و گرمیان |
شمار گویشوران | ۳۵۰٬۰۰۰ (۲۰۱۴)[۱] |
| گویشها | |
| کدهای زبان | |
| ایزو ۳–۶۳۹ | hac |
| گلاتولوگ | gura1251[۴] |
| زبانشناسی | 58-AAA-b |
زبان گورانی دستهای از زبانهای ایرانی باختری[۵] است که توسط گروهی از کردها در بخشهایی از ایران و عراق به کار برده میشود [۶]. گورانی در عراق و ایران صحبت میشود و چهار گویش دارد: باجلانی، هورامی و سارلی[۲]، برخی منابع همچنین شبکی را به عنوان گویشی از گورانی ذکر میکنند [۷]. از این میان، هورامی زبان ادبی سنتی و زبان کردی کُردها در منطقه تاریخی اردلان در کوههای زاگرس بوده [۸][۹] اما از آن زمان به بعد توسط کردی مرکزی و کردی جنوبی جایگزین شده است [۱۰]. در نزد بسیاری از کردها، گورانی برای بسیاری به عنوان یک زبان ادبی شناخته شده است [۱۱]. برخی آن را لهجهای از کردی شمردهاند،[۱۲][۱۳][۱۴][۱۵] اما از سدهٔ بیست بیشتر خاورشناسان و زبانشناسان آن را یک زبان ایرانی از شاخهٔ شمال غربی دانستهاند که از زبان کردی جدا است.[۱۶] گویشوران به گویشهای گورانی همچنین از زبان کردی سورانی، کردی کلهری،[۱۷] کردی کرمانجی و همچنین زبانهای رسمی کشورهایی که در آن زندگی میکنند، مانند پارسی، عربی و ترکی نیز استفاده میکنند.[۱۸][۱۹] زبان گورانی (که شامل اورامی، گورهجویی، کندولهای، زاغمرزی، بان زردهای، زنگنهای، باجلانی میشود) اغلب به عنوان بخشی از شاخه زازا-گورانی زبانهای هندوایرانی و ایرانی طبقهبندی میشود.[۲۰] زبان زازاکی که در قسمتهای شمالی کردستان گویش میشود، هم از جهت دستوری و هم از جهت واژگان، دگرگون است و بهطور کلی توسط گویشوران گورانی قابل فهم نیست؛ اما مرتبط با گورانی در نظر گرفته میشود.
خطر انقراض زبانی
این زبان تا سال ۲۰۲۵ جزو زبانهای در خطر انقراض دستهبندی میشود.[۲۱][۲۲]
تحقیقات علمی نشان میدهد، هورامی به عنوان یکی از گویشهای مهم گورانی دستخوش تغییرات واژگانی قابلتوجهی میشود که تحت تأثیر موقعیت جغرافیایی و آموزش است، زیرا فرصتهای متعددی برای تماس زبانی میان گویشوران بومی هورامی و سورانی فراهم شده است.[۲۳] تحقیق دیگری نشان داد که با اینکه هورامی به عنوان گویشی از گورانی از لحاظ شباهت زبانی با سورانی فاصله دارد، اما تحت فشار زبانی و اجتماعی قرار دارد.[۲۴] این فشار تغییرات زبانی به خصوص در میان جمعیت جوانتر بیشتر است.[۲۳]
مقایسه
| گورانی استاندارد | کردی کرمانشاهی/ لکی | فارسی |
|---|---|---|
| پهٔ /ئهرا/پێ | پێ/ئهڕا | برای |
| واڵێ/خوار/خواڵکه | خوهیشگ/خوه/ خوئلکه | خواهر |
| جه/ئهژ/چا | له/ئهژ | از |
| یانه /که | ماڵ/خانێ/یانه/مال | خانه |
| سیاو /سیه | سیه/ڕه.ش | سیاه |
| ئهڏا/دایکه | داڵگ/دایه/دایگ/داآ | مادر |
| وهرده/واردەی | خواردن/حواردن (لکی) | خوردن |
| واتمان/واتما | وهتیمن/ وتمان | گفتیم |
| کناچێ/کراچێ/دته | دۊهت/ئافرهت/دت/کناچه (لکی) | دختر |
| ئیشتهنمان/وێمان/وێما | خوهمان/وژمان | خودمان |
| ژیوای /گیان | ژیان/گیان | زندگی /جان |
| بکیاس/کیانە | بناره/کلکه | بفرست |
| گهوره/زل | گهورا/زل/زاق/قهۊ/کلنگ | بزرگ |
اسم و ترکیب اسمی
هر اسمی در زبان گورانی دارای جنسیت است، به این معنا که دارای جنس مذکر و مؤنث است. بهطور مثال کلمات (وهروه) به معنای برف، (مانگه) به معنای ماه، (کهرگه) به معنای مرغ و… دارای جنسیت مؤنث هستند. اسامی مؤنث در آخر معمولاً نشانههای (ه)، (ێ)، (هی)، (های) و همچنین در شماری کلمه نشانه (ا) میگیرند. این حروف همگی میتوانند نشانهٔ مؤنث بودن باشند اما همیشه اینطور نیست و ما اسامی مذکری داریم که به (ه)، (ێ) یا (ا) تبدیل میشوند که تنها راه شناسایی آن از روی استرس یا تکیه زبانی است. به اینصورت که اگر ماده بود، استرس بر روی آخر حرف است؛ مثلاً: مذکر: بۆڵه /boła'/ مؤنث: بۆڵه /bo'ła/
دستهبندی زبانی
در مورد دسته بندی گورانی اختلاف نظر وجود دارد: برخی گویشهای گورانی از شاخه زازا-گورانی زبانهای ایرانی طبقه بندی کردهاند[۲۵]. به عنوان مثال، اتنولوگ گورانی را در شاخه زبانهای ایرانی شمال غربی و جدا از کردی دستهبندی کرده است.[۲۶] دانشنامه ایرانیکا نیز این گویش را جدا از کردی نامیده [۲]. البته گورانی به شدت تحت تأثیر گویشهای کردی همجوار خود قرار گرفته است.[۲۷]. با این حال، شرق شناس بریتانیایی ادموندز به نیاز بر بازنگری نگرش جدا دانستن گورانی از سایر گویشهای کردی تأکید میکند [۲۸]. مقالات علمی گوناگونی از گورانی به عنوان شاخهای از زبان کردی یاد کرده اند. برای مثال، در مجله بینالمللی تحلیل و تشخیص اسناد (سال ۲۰۲۵) [۲۹]، مجله زبانشناسی تاریخی (سال ۲۰۲۵) [۳۰]، مجله پژوهش در زبانهای ایرانی غربی (سال ۲۰۲۵) [۳۱] و نقد و بررسی آسیا دانشگاه ملبورن استرالیا (سال ۲۰۲۵) [۳۲] گورانی به عنوان یکی از گویشهای زبان کردی آورده شده است. همچنین، گورانی در برخی کتب زبانشناسی نیز به عنوان شاخه ای از کردی نام برده شده است. برای مثال، کتاب زبانشناسی حقوقی: پناهجویان، پناهندگان و مهاجران، از گورانی به عنوان یک شاخه از زبان کردی نام برده شده است [۳۳]. در کتاب تنوع ساختاری و ردهشناختی در گویشهای کردی نیز از گورانی به عنوان یکی از شاخههای کردی یاد شده [۳۴]. کتاب دیگری که از گورانی به عنوان شاخهای از کردی یاد می کند کتاب بناهای تاریخی مکتوب شرق میباشد. این کتاب در بخشی به عنوان گویش کردی گورانی: شرح دستوری به این موضوع پرداخته است [۳۵].
عوامل گوناگونی ممکن است در ایجاد تفاوت بین گویشهای سورانی و گورانی نقش داشته باشند. مهمتر از همه، کردها از نظر سیاسی مستقل نبودهاند. در نتیجه، زبانهای غالب در کشورهایی که کردها در آنها زندگی میکنند، سخت تلاش کردهاند تا زبان کردی را نابود کرده و آن را در زبانهای خود ذوب کنند. عامل دیگر میتواند این باشد که هر دو گویش سورانی و کرمانجی نیز سعی کردهاند نماینده زبان کردی باشند و برخی از گویشها و زیرگویههای دیگر کردی، از جمله هورامی را کنار گذاشتهاند. به این ترتیب، گویشوران هورامی خواستهاند گویش خود را با از سورانی متمایز نگه دارند تا آن را زنده نگه دارند. در نتیجه، تفاوتهای اساسی بین هورامی و سورانی ظاهر شده است. این شکاف باعث ایجاد این تفکر در برخی از پژوهشگران شده که هورامی را گویشی مجزا بنامند. [۳۶].
در دوران مدرن، نهادهای دولتی ایران و گفتمانهای دانشگاهی مرتبط با آن، به طور سیستماتیک گویشوران گورانی را به عنوان هویتی متمایز از سایر کردها، به عنوان بخشی از یک استراتژی گستردهتر برای تجزیه قومیت کرد و محدود کردن حضور کردها، بازتعریف کردهاند. دولتهای ایران هویتی ملی ساختند که اغلب قومیت کرد را حذف میکرد و جوامع کرد را مجبور میکرد هویت خود را در چارچوبهای محدودتر تعریف کنند. فرآیندی که شامل تصویرسازیهای زبانی و فرهنگی بود و گویشوران گورانی را از سایر کردها جدا میکرد [۳۷]. با وجود این تلاشها، گویشوران گورانی به عنوان گروهی از مردمان کرد شناخته میشوند [۳۸].
منطقه جغرافیایی
در گذشته بخش اعظمی از استان کرمانشاه از نواحی غربی تا شرقی استان که شامل قصرشیرین، سرپل ذهاب، دالاهو، پاوه، شمال شهر کرمانشاه، سنقر، کنگاور تا نواحی از همدان به گورانی تکلم میکردند اما به علت همجواری با ایلات لک و کلهر و با حرکت عشایری این ایلات از مناطق جنوبی تر به نواحی شمالی استان، به مرور تحت تأثیر گویش این ایلات قرار گرفت و زبان گورانی را تقلیل داد به طوری که اکنون در قصرشیرین تنها در چند روستا همچون روستای سید خلیل (به هورامی و سنجابی ماچو)، در سرپل ذهاب (به باجلانی)، دالاهو (هورامی) صحبت میکنند و در شمال شهر کرمانشاه زنگنهای ماچو از بین رفته و جای خودش را به زبان کردی و گویش کلهری داده است. در این مناطق به آواز گورانی و به آوازخوان گورانیبیژ (گورانی واچ، گورانیچڕ) گفته میشود. در عراق در خانقین، مندلی، شرق سلیمانیه، نزدیکی حلبچه و در ایران در جنوب و باختر ایران (کنار مرز عراق)، هورامان، خاور سنندج (اورامان ژاورود)، تمرکز اصلی مردم گورانی زبان در شهرستان پاوه و پس از آن شهر سرو آباد و بخشی از سنندج و کامیاران و مریوان و چند روستا در منطقهٔ دالاهو به این زبان سخن میگویند.[۱۸]
مقایسهٔ واژگان زبان زازا-گورانی با دیگر زبانهای هندواروپایی
| زازا-گورانی | کُردی | آلمانی | ایتالیایی | انگلیسی | پرتغالی | اسپانیایی | سوئدی | فارسی | فرانسوی | هلندی | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| گورانی | زازایی | کلهری | کرمانجی | |||||||||
| wérega | şan, şon | êware | êvar | abend | sera | evening | tarde | tarde | afton | ivār | soir | evond |
| bra | bırar, bıra | bra | brak | bruder | fratello | brother | irmão | hermano | bror, broder | barādar | frère | broer, broeder |
| to | tı | ti | hûn | du | voi | you | tu | te, tú | du | to | te, tu | je |
| asin | asın | asin | hesin | eisen | ferro | iron | ferro | hierro | järn | āhan | fer | ijzeren |
| herd | erd | zeü | erd | erde | terra | earth | terra | tierra | jorden | Zamin | terre | aanaarden |
| íge | inca, naca | êre | vir | hier | qui | here | aqui | aquí | här | inja | Ici | |
| hengemen | engemin | heng,heseł | hûngiv | honig | miele | honey | mel | honung | angabin | angabin | honing | |
| nizm | nızım | nizm | nizm | kurz | corto | short | curto | corto | kort | kutāh | court | kort |
| lic | lew | lêw,liç | lêv | lippe | labbro | lip | lábio | labio | läpp | lab | lèvre | lip |
| mange | aşme | mang | hêv | mond | mese | moon | Luna | lua | mane | māh | - | maan |
| nam | name | naw | nav | name | nome | name | nome | nombre | nämna | nām | nom | naam |
| na | nê | ne | na | nein | non | no | não | no | nej | na | non | neen |
| newe | newe | new | nşh | neu | nuovo | new | novo | nuevo | ny | now | nouveau | nieuw |
| no | new | nû | neh | neun | nove | nine | nove | nueve | nio | noh | neuf | negen |
| vahisht | cenet | behîşt | paraíso | paradise | paradise | paraíso | paraíso | paradis | pardis | paradis | paradijs | |
| ? | spenax | ıspenac | îspenax | spinat | spinacio | spinach | espinafre | espinaca | spenat | esfanāj | épinard | spinazie |
| hesare | astare | hesare | stêrk | stern | stella | star | estrela | estrella | stjärna | setāre | astre | ster |
| kinace | /çenakeyna | düyet | keç | tochter | - | daughter | - | - | dotter | doxtar | - | dochter |
| dlop | dalpa | peşk | dilopkirin | tropfen | - | drop | - | - | droppa | - | - | druppel |
ریشهشناسی (اتیمولوژی) و تحول آوایی گویش هورامی
هورامی کهنترین و محافظه کارترین گویش گورانی است که خصوصیات کهنتری راحفظ کرده است (مکنزی ۱۹۶۶ :۴). از تحولات آوایی این گویش میتوان به این موارد اشاره کرد: حفظ/ia-/* و*/ṷ-/ ایرانی آغازین۲در آغاز واژه به صورت/y-/ و/w-، حفظ/s/* و/z/*ایرانی، آغازین تحول/hṷ/*ایرانی آغازین به/w/ ,/dṷ/* به /b/، ṷia-/ */به/y-/ (مکنزی ۱۹۸۶ :۱۱۱). ویژگیهایی صرفی مانند حفظ جنس دستوری و حالت غیر فاعلی در صرف اسم، اعمال جنس دستوری در افعال ماضی بعید، ماضی نقلی، و سوم شخص مفرد ماضی ساده و حفظ ساخت ارگاتیو در افعال ماضی متعدی، این گویش را ازدیگر گویشهای همجوار متمایز میسازد. ظاهراً کهنترین اثر مکتوب به این گویش، دیوان شعری منسوب به» صیدی «است که مینورسکی(۹۳:۱۹۴۳)شکوفایی و شهرت او را درحدود ۱۵۲۰م میداند. این دیوان به یکی از گونههای مرده این گویش سروده شده است.
جدول مقایسه تحولات آوایی زبان گورانی با زبان کردی
| پارسی | زبان کردی | بلوچی | زبانهای مرکزی | زبانهای خزری | سمنانی | تالشی | زازایی | آذری کهن | گورانی | پهلوی اشکانی | IE |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| h/d | s/z | s/z | s/z | s/z | s/z | s/z | s/z | s/z | s/z | s/z | k/*g* |
| -z- | -ž- | -j- | -j- | j,ž,z | j,ž | -ž- | -j- | -ž- | -ž- | -ž- | k(u)pal* |
| z | ž | j | j,ž,z | j(z) | žj | ž | j | (ž(y | ž | ž | (g(u)(h* |
| S | S | ? | esb | S | esb | asb | esp | isb | sip | ? | KW* |
| S | S | S | r | r | h)r) | (h(r | hi)r) | h)r) | ya)r) | hr | tr/*tl* |
| d | d | (?)d | b | b | b | b | b | b | b | b | *d(h)w |
| L/L | L/L | L/L | L/L(r,z) | L/L | L/L(r,z) | r/rz | r/rz | r/rz | Lr/rz | rδ)/rz) | oIr)*rd/*rz) |
| (x(u | (x(w | v | x(u),f,v | (x(u | (x(u | h | w | h | w | wx | sw* |
| h | h | h | (h(u | h | h | h | w | u | u | f | tw* |
| -j | -j | -j | (-j-(y | -j | -j | -j | -j | -y | -y | -y | -y* |
در بررسی واژه گُنی در نزدیکترین خویشاوند زبان شناختی گورانی، یعنی زبان زازایی وجود داشته و دقیقاً به معنی «خون» است.
واژه «گُنی»(goní) در اصل وام واژه ای پارتی میباشد و صورت اصلی آن در پارتی به صورت «گوخَنی»، در معنای «خون»، بوده است. صورت اصلی ایرانی باستان آن نیز «وهونی» میباشد. علّت آن که این واژه را وام واژه باید دانست از آن روست که قلب «و» ایرانی باستان به «گ» به هیچ وجه در زبانهای شمال غربی ایرانی، خصوصاً زازایی و گورانی، اصالت نداشته و پر واضح است که «گُنی» استقراضی است از صورت پارتی «گوخَنی» (درزبان پارتی دو استثناء در قلب «و» باستانی به «گ» وجود دارد) و صورت اصیل گورانی این واژه را میتوان در واژهٔ هورامی «ونی» یافت، به معنای «خون». وجود وام واژهٔ «گُنی» در متن گورانی کهن و زبان زازایی امروزین حاکی از قرابت منحصر به فرد زبانهای گورانی و زازایی داشته و منشأ پارتی این دو را مشخص میسازد.
واژگان معادل «خون» در زبانهای یادشده را میتوان ذیلاً مشاهده نمود:
ایرانی باستان: '''وهونیـ'''
پارتی: '''گوخَنـ (ـی)'''
گورانی کهن: '''گنی'''
زازایی: '''گُنی'''
اردلانی: '''خوین'''
گورانی نوین (هورامی):ونی (توجه شود به حفظ صورت ایرانی باستان در هورامی و حفظ صورت اصیل پارتی در گورانی کهن و زازایی)[۳۹][۴۰]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ زبان گورانی منبع در اتنولوگ (16th ed., 2009)
- 1 2 3 4 "Gurani". Iranica Online. Retrieved 30 May 2019.
- ↑ "Bajalan". Iranica Online. Retrieved 30 May 2019.
- ↑ Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Gurani". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
{{cite book}}: Invalid|display-editors=4(help) - ↑ http://www.iranicaonline.org/articles/dimli
- ↑ Leezenberg, Michiel (1993). "Gorani Influence on Central Kurdish: Substratum or Prestige Borrowing?" (PDF). ILLC - Department of Philosophy, University of Amsterdam: 1.
The great majority of the Kurds speak a variety of the so-called Kurmanci or Sorani dialects; smaller numbers speak Gorani or Zaza. Although the latter two dialects are close relatives of the former two, they do not strictly speaking belong to the same branch of Indo-Iranian languages. Nonetheless, both groups are commonly thought to belong to the Nortwestern group of Iranian languages.
- ↑ "Bajalan". Iranica Online. Retrieved 30 May 2019.
- ↑ Ara, Behrooz Chaman (2015). Chaman Ara, Behrooz. The Kurdish Shahnama and its Literary and Religious Implications. CreateSpace Independent Publishing Platform. ISBN 978-1511523493.
- ↑ "چمنآرا، ب، "درآمدی بر ادب حماسی و پهلوانی کُردی با تکیه بر شاهنامه کُردی"، جستارهای ادبی، سال چهل و چهارم، بهار ۱۳۹۰، شماره ۱۷۲".
- ↑ Meri, Josef W., Medieval Islamic Civilization: A–K, index. p. 444
- ↑ Ara, Behrooz Chaman; Amiri, Cyrus (2018-08-08). "Gurani: practical language or Kurdish literary idiom?". British Journal of Middle Eastern Studies. 45 (4): 627–643. doi:10.1080/13530194.2018.1430536. ISSN 1353-0194. S2CID 148611170.
- ↑ ارانسکی. ای ام، مقدمه فقه اللغة ایرانی، ترجمه کریم کشاورز، انتشارات پیام، ١٣٥٨، ص ٣٣١.
- ↑ خزانه دار، معروف (2002). تاریخ ادبیات کرد، جلد دوم، اربیل: نشر آراس.
- ↑ سجادی، علاءالدین، "تاریخ ادبیات کردی،" چاپخانه معارف، بغداد، (چاپ اول)1951.
- ↑ احمدی، ج. "تاریخ ادبیات کردی از آغاز تا جنگ جهانی" انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی، 1395.
- ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب
<ref> غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام:1وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). - ↑ http://lsi-linguistics.ihcs.ac.ir/article_1764_531907898a90a078f36ac62eefce7e93.pdf
- 1 2 Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International Gurani
- ↑ UNESCO Interactive Atlas of the World’s Languages in Danger
- ↑ J. N. Postgate, Languages of Iraq, ancient and modern, British School of Archaeology in Iraq, [Iraq]: British School of Archaeology in Iraq, 2007, p. 138.
- ↑ "Gurani Language (HAC) – L1 & L2 Speakers, Status, Map, Endangered Level & Official Use | Ethnologue Free". Ethnologue (Free All) (به انگلیسی). Retrieved 2025-10-29.
- ↑ «کدام زبانها و گویشهای ایرانی در خطر نابودی قرار دارند؟ + نقشه». اعتمادآنلاین. ۲۰۲۵-۱۰-۲۹. دریافتشده در ۲۰۲۵-۱۰-۲۹.
- 1 2 Omer, Dr Yousif Ali (2025-08-10). "Lexical Change in Hewrami Dialect: A Sociolinguistic Analysis". Journal of Education College Wasit University (به انگلیسی). 60 (1): 537–556. doi:10.31185/eduj.Vol60.Iss1.4359. ISSN 2518-5586.
- ↑ Hassani, Hossein (2021-10-27), Can Linguistic Distance help Language Classification? Assessing Hawrami-Zaza and Kurmanji-Sorani, doi:10.48550/arXiv.2110.14398, retrieved 2025-10-29
- ↑ J N Postgate, Languages of Iraq, ancient and modern, British School of Archaeology in Iraq, [Iraq]: British School of Archaeology in Iraq, 2007, p.138.
- ↑ "Zaza-Gorani | Ethnologue Free". Ethnologue (Free All) (به انگلیسی). Retrieved 2025-10-29.
- ↑ "Iranian languages". Encyclopedia Britannica (به انگلیسی).
Gorānī is spoken in several dialects, mainly in the Zagros Mountains, and it is strongly influenced by the surrounding Kurdish dialects.
- ↑ «A bibliography of Southern Kurdish, 1920–36». Journal of The Royal Central Asian Society. ۲۴ (۳): ۴۸۷–۴۹۷. ژوئیه ۱۹۳۷. doi:10.1080/03068373708730812.
- ↑ «Towards the digitization of Kurdish handwritten script using deep learning: a comprehensive analysis». International Journal on Document Analysis and Recognition (IJDAR). ۲۷ اوت ۲۰۲۵. doi:10.1007/s10032-025-00545-7.
- ↑ «Gorani substrate within Kurdish: Evidence from southern dialects of Central Kurdish». ۲۱ مه ۲۰۲۴. doi:http://doi.org/10.1075/jhl.23001.moh مقدار
|doi=را بررسی کنید (کمک). - ↑ «To and Other Related Dialects ward a Phylogenetic Taxonomy of the Iranian Languages: A Focus on Kurdish Varieties». مطالعات زبانها و گویشهای غرب ایران (Online First). فوریه ۲۰۲۵. doi:10.22126/jlw.2024.11124.1797.
- ↑ «Challenging assimilation and marginalisation: the case of Kurdish language». Melbourne Asia Review. ۲۱. ۳ مارس ۲۰۲۵. doi:10.37839/MAR2652-550X21.7.
- ↑ Forensic linguistics: asylum-seekers, refugees and immigrants (به انگلیسی). Wilmington, Delaware, United States: Vernon Press.
Gorani is a Kurdish language included in the Northwestern Iranian language group.
- ↑ Structural and typological variation in the dialects of Kurdish. Cham, Switzerland: Palgrave Macmillan. شابک ۹۷۸-۳-۰۳۰-۷۸۸۳۶-۰.
- ↑ The Kurdish dialect Gorani: a grammatical description. Saarbrücken: LAP LAMBERT Academic Publishing. شابک ۹۷۸-۳-۳۳۰-۰۵۴۷۲-۱.
- ↑ «KURDISH DIALECT CONTINUUM, AS A STANDARDIZATION SOLUTION». International Journal of Kurdish Studies. ۱ (۱). ۱ ژوئن ۲۰۱۵. doi:10.21600/ijks.95271.
- ↑ Kurds and the state in Iran: the making of Kurdish identity (ویراست New paperback). London New York: I.B. Tauris. شابک ۹۷۸۰۸۵۷۷۳۳۳۱۳.
- ↑ «The literary legacy of the Ardalans». Kurdish Studies. ۵ (۱): ۳۲–۵۵. ۲۰۱۷. doi:https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=536231 مقدار
|doi=را بررسی کنید (کمک). - ↑ «//zariwarkhabar./news/هورامی».
- ↑ «.salampaveh.6 نگاهی به اورامی».
منابع دیگر
- دانشنامهٔ ایرانیکا GURĀNI
- شاهنامهٔ فردوسی
- بلو، جویس (۱۳۹۰). «گورانی و زازا». راهنمای زبانهای ایرانی. ج. ۲. ترجمهٔ آرمان بختیاری، عسکر بهرامی، حسن رضایی باغبیدی، نگین صالحینیا. تهران: انتشارات ققنوس. شابک ۹۶۴-۳۱۱-۳۹۰-۶.