تنگلوشا
تِنگَلوشا (Tinkalūŝā)، معروف به تئوکر بابلی (انگلیسی: Teucer of Babylon) یا توکروس بابلی، اختربینی احتمالا یونانی‌تبار در مصر روم بود که تاریخ دقیق زندگی او روشن نیست، اما احتمالاً در سدهٔ نخست میلادی یا پیش از آن می‌زیست. نام او در منابع یونانی به صورت تئوکر یا توکروس و در نوشته‌های فارسی و عربی به صورت‌های تنگلوش، تنکلوشا، تینکلوس و طینفروس ثبت شده است.[۱][۲]
لقب «بابلی» در نام او ظاهراً به شهر یا دژ بابِل مصر، در نزدیکی قاهره، اشاره دارد، نه به شهر باستانی بابل در میان‌رودان.[۱][۳]
زندگی و تاریخ‌گذاری
دربارهٔ زندگی تنگلوشا اطلاعات مستقیمی در دست نیست. او احتمالاً از تبار یونانیان ساکن مصر بوده است.[۴] تاریخ زندگی او با بررسی کاربرد آثارش نزد مؤلفان پسین تخمین زده شده است. دیوید پینگری نتیجه گرفته است که وتیوس والنس و رتوریوس از آثار تنگلوشا بهره برده‌اند؛ ازاین‌رو، او باید دست‌کم در سدهٔ نخست میلادی یا پیش از آن می‌زیسته باشد.[۲][۱]
ولفگانگ هوبنر احتمال داده است که بخش‌هایی از مطالب تنگلوشا در آثار مارکوس مانیلیوس و ژولیوس فیرمیکوس ماترنوس نیز بازتاب یافته باشد. اگر تأثیر او بر مانیلیوس پذیرفته شود، بخشی از آموزه‌های منسوب به او باید دست‌کم به سدهٔ نخست پیش از میلاد برسد.[۲] فرفوریوس نیز از تنگلوشا نام برده است؛ بنابراین، او به‌طور قطع پیش از سدهٔ سوم میلادی می‌زیسته است.[۱]
آثار و آموزه‌ها
شهرت تنگلوشا بیش از همه به نوشته‌های او دربارهٔ صور درجات فلک یا هم‌طلوع‌ها بازمی‌گردد. این مفهوم در یونانی پارانَتِلّونتا (یونانی باستان: παρανατέλλοντα) نامیده می‌شود و منظور از آن صورت‌های فلکی یا گروه‌های ستاره‌ای است که هم‌زمان با درجات معینی از برج‌های منطقةالبروج از افق برمی‌آیند.
تنگلوشا درجات و دهک‌های منطقةالبروج را با صورت‌های فلکی بیرون از منطقةالبروج پیوند می‌داد. بسیاری از این صورت‌ها در فهرست مشهور ۴۸ صورت فلکی بطلمیوس جای نداشتند. در یکی از نظام‌های منسوب به او، تقسیم‌بندی درجات کوچک‌تر سبب شده بود شمار صورت‌های مرتبط با درجات منطقةالبروج به حدود ۱۴۰ صورت برسد.
او همچنین تقسیمات منطقةالبروج را با جغرافیا و با تناظر اندام‌های بدن و برج‌ها، که در پژوهش‌های جدید «ملوتسیا» نامیده می‌شود، پیوند داده بود. اهمیت آثار او در تاریخ اختربینی به‌ویژه از آن روست که یکی از مفصل‌ترین نظام‌های شناخته‌شدهٔ هم‌طلوع‌های درجات و دهک‌ها را عرضه می‌کرد. این آموزه‌ها بعدها در نوشته‌های وتیوس والنس، رتوریوس، ابومعشر بلخی و شماری از مؤلفان بیزانسی و لاتینی بازتاب یافتند.
از نوشته‌های یونانی منسوب به تنگلوشا بخش‌هایی از سه متن باقی مانده است:
- هم‌طلوع‌های ۳۶ دهک: این متن را فرانتس بول در اسفائرا منتشر کرد و سپس بخش‌هایی از آن در فهرست نسخه‌های اختربینی یونانی و تصحیح ولفگانگ هوبنر انتشار یافت.[۵]
- هم‌طلوع‌های درجات معین برج‌ها: این متن از درجهٔ نخست بره تا درجهٔ هجدهم آب‌ریز را در بر می‌گیرد و نشانه‌هایی از عبارت‌های منظوم یونانی در آن دیده می‌شود.[۶]
- هم‌طلوع‌های دهک‌ها بر پایهٔ هفت اختر: این متن، دهک‌ها را به‌ترتیب هفت اختر سنتی بررسی می‌کرد و ظاهراً در صورت کامل خود ۲۵۲ بخش داشته است.[۷]
انتقال به ایران و جهان اسلام
اثر تنگلوشا در دورهٔ ساسانی از یونانی به فارسی میانه ترجمه یا اقتباس شد و سپس از فارسی میانه به عربی راه یافت.[۸][۹] به نظر می‌رسد متن پهلوی تنها ترجمه‌ای لفظ‌به‌لفظ نبوده، بلکه مطالب و نام‌های ایرانی نیز به آن افزوده شده بود. آثاری از این روایت ایرانی در نوشته‌های اختربینان دورهٔ اسلامی، به‌ویژه المدخل الکبیر ابومعشر بلخی، باقی مانده است.
در منابع عربی اثر او با نام کتاب الوجوه والحدود شناخته می‌شد. ابن ندیم نیز از «تینکلوس بابلی» و کتابی با این عنوان یاد کرده است.[۱۰] «وجوه» در این عنوان به بخش‌های ده‌درجه‌ای برج‌ها یا دهک‌ها اشاره دارد و «حدود» یکی دیگر از تقسیمات درجات برج‌های منطقةالبروج است.
در حاشیهٔ برهان قاطع، محمد معین تنگلوشای بابلی را همان توکروس یونانی دانسته و نوشته است که اثر او ظاهراً در دورهٔ خسرو انوشیروان از یونانی به پهلوی ترجمه شده بود. به نوشتهٔ معین، آشفتگی و چندمعنایی خط پهلوی سبب شد نام نویسنده هنگام انتقال به عربی به صورت‌هایی چون تنگلوش، تنگلوشا، تینکلوس و طینفروس درآید.[۱۰]
در روایت ایرانیِ این اثر، صور دهک‌ها بر پایهٔ دیدگاه‌های یونانی، هندی و ایرانی شرح داده می‌شدند. ابومعشر در مقالهٔ ششم المدخل الکبیر بسیاری از صورت‌های منسوب به سنت ایرانی را از تنگلوشا نقل کرده و نام‌های فارسی آن‌ها را نیز آورده است. وجود این افزوده‌ها نشان می‌دهد که اثر یونانی در مسیر انتقال از فارسی میانه به عربی تا اندازه‌ای در قالب سنت اختربینی ایرانی بازپرداخته شده بود.[۱۱]
ترجمهٔ عربیِ اصلی این اثر ظاهراً از میان رفته است و بخش‌هایی از مطالب آن تنها از راه نقل‌قول‌های ابومعشر و دیگر مؤلفان باقی مانده‌اند. اثری با عنوان صور الدرج والحکم علیها فیما تدل علیه من طوالع المولودین لتنکلوشا البابلی القوفانی که ترجمهٔ آن به ابن وحشیه نسبت داده شده، از نظر کارلو آلفونسو نالینو نوشته‌ای مجعول و بی‌ارتباط با اثر اصلی تنگلوشا است.[۱۰][۱۲]
نام در فرهنگ‌ها و ادبیات فارسی
صورت «تنگلوشا» در فرهنگ‌ها و ادبیات فارسی دچار تعبیرهای عامیانه و افسانه‌ای شده است. در فرهنگ‌هایی چون برهان قاطع، فرهنگ رشیدی، فرهنگ جهانگیری و آنندراج، این نام گاه به «تنگِ لوشا»، یعنی کتاب یا صفحهٔ مصورِ حکیمی به نام لوشا، تجزیه شده است. بر پایهٔ این تعبیر نادرست، لوشا نقاشی رومی و همتای مانی پنداشته شد و کتاب مصور او را در برابر ارژنگ مانی قرار دادند.[۱۰]
پژوهش‌های جدیدتر نشان داده‌اند که «لوشا» در این روایت شخصیتی جداگانه نبوده و این افسانه از تجزیهٔ نادرست نام تنگلوشا پدید آمده است. تنگلوشا در اصل صورت دگرگون‌شدهٔ نام تئوکر یا توکروس در مسیر انتقال از یونانی به پهلوی و سپس عربی و فارسی بوده است.[۱۰]
بااین‌حال، تنگلوشا در شعر فارسی به نمادی از کتابی آراسته به صورت‌ها و نقش‌های شگفت‌انگیز تبدیل شد. خاقانی آن را در کنار ارژنگ چین آورده است:
- به نام قیصران سازم تصانیف / به از ارتنگ چین و تنگلوشا
نظامی گنجوی نیز در دو بیت از تنگلوشا به‌عنوان کتابی آکنده از صورت‌ها و خیال‌ها یاد کرده است:
- قطبی از پیکر جنوب و شمال / تنگلوشای صدهزار خیال
- تنگی جمله را مجال تویی / تنگلوشای این خیال تویی
این کاربرد ادبی نشان می‌دهد که نام یک متن فنی اختربینی، بر اثر وجود توصیف‌های فراوان از صورت‌های فلکی، به‌تدریج در فرهنگ فارسی با نقاشی، صورتگری و کتاب‌های مصور پیوند یافته است.[۱۰]
کتاب‌شناسی
- Boll, Franz. Sphaera: Neue griechische Texte und Untersuchungen zur Geschichte der Sternbilder. Leipzig: Teubner, 1903.
- Hübner, Wolfgang. Grade und Gradbezirke der Tierkreiszeichen. 2 vols. Stuttgart: Teubner, 1995.
- Hübner, Wolfgang. Manilius, Astronomica Buch V. Berlin: De Gruyter, 2010.
- Pingree, David. The Yavanajātaka of Sphujidhvaja. Vol. II. Harvard University Press, 1978, pp. 442–443.
- Rochberg, Francesca. “Teukros of Egyptian Babylon”. In The Encyclopedia of Ancient Natural Scientists. Routledge, 2008, p. 778.
- Blažeković, Zdravko. Music in Medieval and Renaissance Astrological Imagery. رسالهٔ دکتری، دانشگاه شهری نیویورک، ۱۹۹۷.
جستارهای وابسته
یادداشت‌ها
- 1 2 3 4 Holden, James Herschel (2006). A History of Horoscopic Astrology (in English). Tempe, Arizona: American Federation of Astrologers. pp. 32–33. ISBN 978-0-86690-463-6.
- 1 2 3 Brennan, Chris (2017). Hellenistic Astrology: The Study of Fate and Fortune (in English). Amor Fati Publications. p. 78. ISBN 978-0-9985889-0-2.
- ↑ Rochberg, Francesca (2008). "Teukros of Egyptian Babylon". The Encyclopedia of Ancient Natural Scientists (in English). Routledge. p. 778. ISBN 978-1-134-29802-0.
{{cite encyclopedia}}: از پارامتر ناشناخته|ویراستار1-نام خانوادگی=صرف‌نظر شد (کمک); از پارامتر ناشناخته|ویراستار1-نام=صرف‌نظر شد (کمک); از پارامتر ناشناخته|ویراستار2-نام خانوادگی=صرف‌نظر شد (کمک); از پارامتر ناشناخته|ویراستار2-نام=صرف‌نظر شد (کمک) - ↑ Popović, Mladen (2007). Reading the Human Body: Physiognomics and Astrology in the Dead Sea Scrolls and Hellenistic-Early Roman Period Judaism (in English). Brill. p. 220. ISBN 978-90-04-15717-0.
- ↑ Boll, Franz (1903). Sphaera: Neue griechische Texte und Untersuchungen zur Geschichte der Sternbilder (in German). Leipzig: Teubner. pp. 16–21.
- ↑ Boll, Franz (1903). Sphaera: Neue griechische Texte und Untersuchungen zur Geschichte der Sternbilder (in German). Leipzig: Teubner. pp. 41–52.
- ↑ Weinstock, Stefan (1953). Catalogus Codicum Astrologorum Graecorum (in Latin). Vol. IX, 2. pp. 180–186.
- ↑ van Bladel, Kevin (2009). The Arabic Hermes: From Pagan Sage to Prophet of Science (in English). Oxford University Press. p. 27. ISBN 978-0-19-537613-5.
- ↑ Grafton, Anthony; Most, Glenn W.; Settis, Salvatore (2010). The Classical Tradition (in English). Harvard University Press. p. 487. ISBN 978-0-674-03572-0.
- 1 2 3 4 5 6 دهخدا، علی‌اکبر. «تنگلوشا؛ تینکلوس بابلی». لغت‌نامه دهخدا. دانشگاه تهران.
- ↑ تقی‌زاده، سید حسن. گاه‌شماری در ایران قدیم. صص. ۳۱۷–۳۱۹.
- ↑ Nallino، Carlo Alfonso (۱۹۱۱). علم الفلک: تاریخه عند العرب فی القرون الوسطی (به عربی). Rome. ص. ۲۰۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده)
پیوند به بیرون
منابع
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Teucer of Babylon». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۸ اوت ۲۰۲۶.
- اختربینی ایرانی
- ادبیات فارسی میانه