رقص سوگ

رقص سوگ نوعی سوگواری آیینی و نمادین است که در مراسم خاکسپاری و یادبود برخی ایرانیان برگزار می‌شود. این آیین به شکل گسترده و حماسی در خیزش ۱۴۰۴ ایران برگزار شد. در این مراسم، بستگان درجه اول، خویشان و دوستان کشته‌شدگان در سوگ از دست دادن آن‌ها می‌رقصند یا کل می‌کشند. این رفتار، ریشه در سنت‌های کهن ایرانی و اساطیری دارد که در آن مرگ جوانان (ناکامی)، با مناسکی شبیه به جشن و حماسه همراه می‌شود.

پیشینه فرهنگی و اساطیری

ریشه‌های «رقص سوگ» با جهان‌بینی ایران باستان و آموزه‌های مزدیسنا پیوند دارد. در الهیات زرتشتی، «اندوه» و «موییدن» از آفریده‌های اهریمن محسوب می‌شوند. طبق این باور، سوگواری بیش از حد، نیروهای اهریمنی را تقویت کرده و مانع از عبور آرام روان درگذشته از پل چینوت می‌شود؛ به‌گونه‌ای که در ارداویراف‌نامه آمده است سرشک سوگواران به رودی سهمگین تبدیل می‌شود که پیمودن مسیر را برای روح دشوار می‌کند. از این رو، ایستادن در برابر مرگ با مظاهر زندگی (رقص و موسیقی)، سنتی دیرین برای یاری رساندن به نیروهای سپنتا مینو در برابر تاریکی است.

سوگ سیاوش یا «سیاوشان»، کهن‌ترین الگوی سوگواری حماسی در ایران است. در این آیین، مرگ نه یک پایان، بلکه بخشی از چرخه نوزایی طبیعت تلقی می‌شود. در مراسم‌های تاریخی سیاوشان، عناصری از موسیقی و رقص‌های آیینی وجود داشته که هدف آن «فراخواندن برای خون‌خواهی» و تجلیل از پاکی متوفی بوده است. محققان رقص سوگ مدرن را بازخوانی معاصر این سنت می‌دانند که در آن فرد سوگوار با رقص خود، تداوم آرمان درگذشته را اعلام می‌کند.

اعتراضات ایران

در جریان آیین‌های یادبود در چند مورد برای کشته‌شدگان اعتراضات آبان ۱۳۹۸ و یک مورد در جریان خیزش مهسا، سوگواری به این شیوه دیده شده است. اما به شکل گسترده در خیزش ۱۴۰۴ در میان خانواده و نزدیکان کشته‌شدگان برگزار شد. یکی از نخستین ویدیوها از این نوع که در شبکه‌های اجتماعی پربازدید شد، مربوط به عزاداری خانواده پارسا رضادوست از کشته‌شدگان جنبش مهسا در سال ۱۴۰۱ در هشتگرد بود. همچنین مجیدرضا رهنورد، جوان معترضی که در جریان سرکوب «جنبش زن زندگی آزادی» در مشهد اعدام شد پیش از اجرای حکمش در حالی که چشم‌بند داشت به صدا و سیما گفته بود که ترجیح می‌دهد بازماندگان برای مرگ او به رقص و شادی بپردازند و به عزاداری سنتی نپردازند.

جستارهای وابسته

• سوگ سیاوش
• عزاداری بختیاری‌ها
• گیسوبران
• یزله
• چمری

پیوند به بیرون

• چگونه «رقص در سوگ» بر روایت حکومت از سرکوب چیره می‌شود؟ نوشته وحید پوراستاد
• سوگ شاد، روایتی برای مقاومت نوشته علیرضا شیلسر
• سوگ به‌مثابه آیینِ بدن و حافظه نوشته علی آشوری
• رقص در سوگ؛ وقتی گورستان به میدان اعتراض بدل می‌شود