چهارچوب نوشتارهای فرگشت
پیش‌نویس زیر به عنوان مرور و راهنمای موضوعی فرگشت ارائه می‌شود:
| بخشی از مجموعه مقالههای |
| زیست‌شناسی فرگشتی |
|---|
 |
|
درگاه.ویکیپروژه |
در زیست‌شناسی، فرگشت دگرگونی در ویژگی‌های وراثت‌پذیر جانداران زیستی در طول نسل‌ها بر اثر انتخاب طبیعی، جهش، شارش ژن و رانش ژن است. این فرایند با نام فرود با دگرگونی نیز شناخته می‌شود. در گذر زمان، این فرایندهای فرگشتی به پیدایش گونه‌های نو (گونه‌زایی)، دگرگونی درون رگه‌ها (فرگشت پیش‌رونده) و از میان رفتن گونه‌ها (انقراض) می‌انجامند. «فرگشت» همچنین نامی دیگر برای زیست‌شناسی فرگشتی است؛ یعنی زیررشته‌ای از زیست‌شناسی که به بررسی فرایندهای فرگشتی پدیدآورنده تنوع زیستی بر روی زمین می‌پردازد.
اصول بنیادین فرگشت
−۴۵۰۰ — – — – −۴۰۰۰ — – — – −۳۵۰۰ — – — – −۳۰۰۰ — – — – −۲۵۰۰ — – — – −۲۰۰۰ — – — – −۱۵۰۰ — – — – −۱۰۰۰ — – — – −۵۰۰ — – — – ۰ — |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||
مقدمه
اصول پایه
- کلان‌فرگشت
- گونه‌زایی
- گونه‌زایی طبیعی
- گونه‌زایی مصنوعی
- گونه‌زایی دورگه
- زوال گونه
- فرگشت پیش‌رونده
- انقراض
- گونه‌زایی
- خردفرگشت
زیرشاخه‌ها
پیشینه
- چارلز داروین
- خاستگاه گونه‌ها
- کاریکاتورهای چارلز داروین و نظریه فرگشتی او در انگلستان قرن نوزدهم
- داروینیسم
- تاریخچه اندیشه فرگشتی
- بر اساس دوره یا رویداد
- ایده‌های فرگشتی رنسانس و روشنگری
- تراجهش گونه‌ها
- مناظره فرگشت آکسفورد ۱۸۶۰
- نئوداروینیسم
- افول داروینیسم
- پیشرفت فرگشتی
- محاکمه اسکوپس
- سنتز نوین
- سنتز فرگشتی گسترش‌یافته
- پژوهش‌های جاری در زیست‌شناسی فرگشتی
- بر اساس حوزه
- بر اساس دوره یا رویداد
- پیامدهای اجتماعی اندیشه فرگشتی
نظریه و مدل‌سازی فرگشت
همچنین ببینید اصول بنیادی (بالا)
ژنتیک جمعیت
- ژنتیک جمعیت
- فرایندها
- جهش
- انتخاب
- انتخاب طبیعی
- انتخاب مصنوعی
- انتخاب بوم‌شناختی
- شارش ژن
- رانش ژن
- گوناگونی
- مفاهیم کلیدی
- اصل هاردی-واینبرگ
- پیوستگی ژنتیکی
- همانندی از طریق نیا
- عدم تعادل پیوستگی
- قضیه بنیادین فیشر در انتخاب طبیعی
- نظریه خنثی فرگشت مولکولی
- نظریه تعادل جابجاشونده
- معادله پرایس
- ضریب رابطه
- برازش
- وراثت‌پذیری
- پیامدهای انتخاب
- مسافرکشی ژنتیکی
- انتخاب منفی (انتخاب طبیعی)
- زمینه‌های مرتبط
پدیده‌های فرگشتی
- سازگاری (زیست‌شناسی)
- واگرایش سازشی
- نوگرایی رفتاری
- هم‌فرگشتی
- فرگشت هم‌آهنگ
- فرگشت هم‌گرا
- فهرست نمونه‌های فرگشت هم‌گرا
- فرگشت واگرا
- فرگشت واگرا در جانوران
- فرگشت پیرش
- فرگشت درهم‌تنیدگی زیستی
- فرگشت چندسلولی
- فرگشت فتوسنتز
- فرگشت تولیدمثل جنسی
- مسابقه تسلیحاتی فرگشتی
- ظرفیت فرگشتی
- جانوران فرگشتی
- فشار فرگشتی
- واگرایش فرگشتی
- تله فرگشتی
- فرگشت‌پذیری
- نوسازگاری
- انقراض
- شبه‌انقراض
- آرایه لازاروس – گونه‌ای که تصور می‌شد منقرض شده اما بعداً دوباره کشف شد
- خطر انقراض از تغییر اقلیم
- برازش
- نوترکیبی ژنی
- انتقال افقی ژن در فرگشت
- وارونگی (زیست‌شناسی فرگشتی)
- فرگشت موزاییکی
- فرگشت موازی
- فرگشت کوانتومی
- فرگشت مکرر
- استحکام (فرگشت)
- گونه‌زایی
مدل‌سازی
- فرگشت ویژگی نوپدید
- حماسه فرگشت
- پنجره فرگشت
- پویایی‌شناسی فرگشتی
- نظریه بازی فرگشتی
- نظریه گراف فرگشتی
- پویایی‌شناسی سازگاری
- بزرگ‌ترین روندهای مقیاسی در فرگشت
آرایه‌شناسی، سازگان‌شناسی و تبارزایی
مبانی
- آرایه‌شناسی (زیست‌شناسی) — بررسی علمی برای تعریف، نام‌گذاری و طبقه‌بندی جانداران
- آرایه‌شناسی آلفا — شناسایی، توصیف و نام‌گذاری گونه‌ها
- رده‌بندی زیستی — دسته‌بندی جانداران بر اساس ویژگی‌های مشترک
- نام علمی — روش نام‌گذاری دوبخشی موجودات زنده
- آرایه‌شناسی فرگشتی — رویکردی به رده‌بندی که تاریخچه فرگشتی را در نظر می‌گیرد
- فهرست گونه‌های زندگی — فهرست جامع گونه‌های شناخته‌شده
- هم‌نام (زیست‌شناسی) — نام‌های یکسانی که برای گروه‌های مختلف به‌کار می‌روند
- سامانه اطلاعات آرایه‌شناسی یکپارچه — پایگاه داده مرجع برای نام‌های آرایه‌شناختی
- قوانین جهانی نام‌گذاری برای جانوران — مجموعه قوانین حاکم بر نام‌گذاری جانوران
- قوانین جهانی نام‌گذاری برای جلبک‌ها، قارچ‌ها و گیاهان — مجموعه قوانین حاکم بر نام‌گذاری گیاهان، جلبک‌ها و قارچ‌ها
- آرایه‌شناسی لینه‌ای — دستگاه رده‌بندی کارل لینه
- فنتیک — رده‌بندی بر اساس شباهت‌های کلی ظاهری
- گونه ۲۰۰۰ — طرحی برای فهرست‌برداری از همه گونه‌های شناخته‌شده
- آرایه (زیست‌شناسی) — واحد اساسی در رده‌بندی زیستی
- رتبه آرایه‌شناختی — سطح‌های سلسله‌مراتبی در رده‌بندی زیستی
- نماد (زیست‌شناسی) — نمونه‌ای که نام آرایه‌شناختی به آن متصل است
- توصیف گونه — توصیف رسمی یک گونه جدید برای علم
- سازگان‌شناسی — مطالعه تنوع جانداران و روابط میان آن‌ها
- تبارشاخه‌نما — نمودار درختی نشان‌دهنده روابط فرگشتی
- درخت تبارزایی — نمودار نشان‌دهنده روابط فرگشتی میان گروه‌های مختلف
- تبارزایی — بررسی روابط فرگشتی میان گروه‌های مختلف جانداران
- تبارشاخه‌شناسی — روش تحلیل روابط فرگشتی بر اساس ویژگی‌های مشترک مشتق‌شده
- تبارزایی محاسباتی — کاربرد روش‌های محاسباتی برای استنتاج تبارزایش
- نیای مشترک — خاستگاه مشترک گروه‌های مختلف جانداران
- شواهد تبار مشترک — مدارک پشتیبان‌کننده از نظریه نیای مشترک
- درجه فرگشتی — گروهی از جانداران که همه از یک نیا منشأ گرفته‌اند اما خصلت مشترک مشتق‌شده‌ای ندارند
- رگه (فرگشت) — توالی گونه‌ها در طول زمان فرگشتی
- تبارزایی مولکولی — بررسی روابط فرگشتی از طریق توالی‌های مولکولی
- نزدیک‌ترین نیای مشترک — آخرین نیای مشترک دو گروه از جانداران
مفاهیم پایه تبارزایی
- درخت تبارزایی — نمودار نشان‌دهنده روابط فرگشتی میان موجودات زنده
- شبکه تبارزایی — نمودار شبکه‌ای نشان‌دهنده روابط فرگشتی پیچیده
- جذب شاخه‌های بلند — خطای روش‌شناختی در تبارزایی مولکولی
- تبارشاخه — گروهی متشکل از یک نیا و همه نسل‌های آن
- درجه فرگشتی — گروه‌بندی بر اساس سطح سازمان‌یافتگی
- رگه ارواحی — فرض وجود یک رگه‌ای که فسیل‌های آن یافت نشده‌است
روش‌های استنتاج
- بیشترین بهینگی (تبارزایی) — روش استنتاج تبارزایی با کمترین تعداد تغییرات فرضی
- کمترین فرگشت — روش آماری برای استنتاج درخت تبارزایی
- روش‌های احتمالاتی
- برآورد درست‌نمایی بیشینه — روش آماری برای برآورد پارامترهای مدل
- استنباط بیزی تبارزایش — کاربرد استنباط بیزی در تبارزایی
- ماتریس‌های فاصله در تبارزایی — روش‌های تبارزایی مبتنی بر ماتریس فاصله
- اتصال-همسایگی — روش ساختن درخت تبارزایی بر اساس ماتریس فاصله
- روش گروه جفتی بی‌وزن با میانگین حسابی — روش خوشه‌بندی سلسله‌مراتبی برای ساخت درخت تبارزایی
- استنتاج کمترین مربعات در تبارزایی — روش برازش درخت بر اساس کمترین مربعات
- تحلیل سه‌آرایه‌ای — روش تبارزایی مبتنی بر مقایسه سه آرایه
موضوعات کنونی
- فیلوکد — قانون جهانی نام‌گذاری تبارزایی
- رمزینه‌گذاری دی‌ان‌ای — بهره‌گیری از توالی‌های دی‌ان‌ای برای شناسایی گونه‌ها
- تبارزایی مولکولی — بررسی روابط فرگشتی از طریق داده‌های مولکولی
- روش‌های مقایسه‌ای تبارزایی — روش‌های آماری برای بررسی تکامل صفات در زمینه تبارزایی
- شبکه تبارزایی — نمایش گرافی روابط فرگشتی غیرخطی
- محافظه‌کاری کنام تبارزایی — گرایش گونه‌ها به حفظ کنام بوم‌شناختی در طول زمان
- فهرست نرم‌افزارهای تبارزایی — ابزارهای رایانه‌ای برای تحلیل تبارزایی
- تبارژنومیک — ترکیب داده‌های ژنومی با تبارزایی
- جغرافیای تبارزایی — بررسی پراکنش جغرافیایی در پرتو تبارزایی
- تبارزایی دی‌ان‌ای — استنتاج روابط فرگشتی از توالی‌های دی‌ان‌ای
صفات گروهی
- نزدیک‌ریختی و هم‌نزدیک‌ریختی — صفت فرگشتی کهن‌تری که در دو یا چند گونه مشترک است
- جداریختی — صفت مشتق‌شده فرگشتی مشترک میان دو یا چند آرایه
- جداریختی — صفت فرگشتی مشترک مشتق‌شده میان گروهی از جانداران
- خودجداریختی — صفت مشتق‌شده فرگشتی منحصربه‌فرد یک آرایه
انواع گروه‌ها
فرگشت تنوع زیستی
خاستگاه و پیشینه فرگشتی حیات
فرگشت جانداران
فرگشت چهاراندامان
فرگشت دیگر جانوران
- فرگشت براکیوپودها
- فرگشت سرپایان
- فرگشت ماهی
- فرگشت حشرات
- فرگشت پروانه‌ها
- فرگشت شب‌پره فلفلی
- فرگشت نرم‌تنان
- فرگشت عنکبوت‌ها
فرگشت گیاهان
- فرگشت گیاهان
- آناکرونیسم فرگشتی
- فرگشت گیاهی
- زیست‌شناسی تکوینی فرگشتی گیاهان
- سیر زمانی فرگشت گیاهان
فرگشت دیگر گروه‌های آرایه‌شناختی
- فرگشت قارچ‌ها
- فرگشت ویروس‌ها
- فرگشت آنفلوانزا
- آزمایش فرگشت بلندمدت اشریشیا کلی
فرگشت سلول‌ها، اندام‌ها و دستگاه‌ها
- فرگشت سلول‌ها
- فرگشت تاژک‌ها
- فرگشت استخوانچه‌های شنوایی پستانداران
- فرگشت دستگاه‌های عصبی
- فرگشت زهر مار
- فرگشت مغز
- فرگشت چشم
- فرگشت دستگاه ایمنی
- فرگشت متابولیسم
فرگشت مولکول‌ها و ژن‌ها
- فرگشت جهت‌دار
- آستانه خطا (فرگشت)
- دیدگاه ژن‌محور فرگشتی
- فرگشت ژنوم
- نظریه هولوژنوم فرگشت
- مدل‌های سیر فرگشتی دی‌ان‌ای
- فرگشت ملکولی
- تاریخچه فرگشت مولکولی
- نظریه خنثی فرگشت مولکولی
- نظریه تقریباً خنثی فرگشت مولکولی
- شبکه خنثی (فرگشت)
- فرگشت مبتنی بر آران‌ای
فرگشت رفتار
- همکاری (فرگشت)
- فرگشت مراقبت دوجانبه از نوزاد در قورباغه‌های گرمسیری
- فرگشت احساسات
- فرگشت همدلی
- فرگشت فرااجتماعی
- تک‌همسری در جانوران
- دگرخواهی دوسویه
- تقابل (فرگشت)
فرگشت دیگر فرایندها
کاربردها در سایر رشته‌ها
- کاربردهای زیست‌شناسی فرگشتی
- انسان‌شناسی زیستی
- زیبایی‌شناسی فرگشتی
- انسان‌شناسی فرگشتی
- رایانش فرگشتی
- اقتصاد فرگشتی
- دیدگاه فرگشتی کنث بولدینگ
- معرفت‌شناسی فرگشتی
- اخلاقیات فرگشتی
- زبان‌شناسی فرگشتی
- پزشکی فرگشتی
- علوم اعصاب فرگشتی
- روان‌شناسی فرگشتی
- جرم‌شناسی زیست اجتماعی
- نقد روان‌شناسی فرگشتی
- فرگشت اخلاق
- فرگشت اسکیزوفرنی
- زیبایی‌شناسی فرگشتی
- رویکردهای فرگشتی به افسردگی
- روان‌شناسی رشدی فرگشتی
- آسیب‌شناسی روانی رشدی فرگشتی
- روان‌شناسی آموزشی فرگشتی
- اخلاقیات فرگشتی
- نظریه رهبری فرگشتی
- موسیقی‌شناسی فرگشتی
- منشأ فرگشتی ادیان
- روان‌شناسی فرگشتی زبان
- روان‌شناسی فرگشتی فرزندپروری
- روان‌شناسی فرگشتی دین
- بنیان‌های نظری روان‌شناسی فرگشتی
- رباتیک فرگشتی
- سامانه‌های فرگشتی
- زیست‌جامعه‌شناسی
- داروینیسم همگانی
مسائل فرگشتی
جدل دربارهٔ فرگشت
- مناقشه آفرینش–فرگشت
- طرح کلی مناقشه آفرینش–فرگشت
- نقد روان‌شناسی فرگشتی
- برهان فرگشتی علیه طبیعت‌گرایی
- سطح حمایت از فرگشت
- مخالفت‌ها با فرگشت
- پیامدهای اجتماعی اندیشه فرگشتی
- الهیات آفرینش‌گرایی و فرگشت
دیدگاه‌های دینی و فلسفی دربارهٔ فرگشت
- پذیرش فرگشت توسط گروه‌های دینی
- فرگشت آگاهانه
- دیدگاه بودایی دربارهٔ فرگشت
- دیدگاه کلیسای کاتولیک در مورد نظریه تکامل
- دیدگاه‌های هندویی دربارهٔ فرگشت
- نگرش‌های اسلامی به فرگشت
- دیدگاه احمدیه دربارهٔ فرگشت
- دیدگاه‌های یهودی دربارهٔ فرگشت
- دیدگاه‌های مورمون دربارهٔ فرگشت
- فرگشت خداباوری
تأثیر نظریه فرگشت
- پیامدهای اجتماعی اندیشه فرگشتی
- همچنین ببینید کاربردهای فرگشت در دیگر رشته‌ها
نشریات و سازمان‌های مرتبط با فرگشت
کتاب‌ها
- Evolution: The Modern Synthesis – کتابی نوشته جولیان هاکسلی (نوه توماس هنری هاکسلی)؛ یکی از مهم‌ترین کتاب‌های سنتز نوین فرگشتی، منتشرشده در سال ۱۹۴۲
- نظریه ژنتیک انتخاب طبیعی – کتابی نوشته رونالد فیشر که اهمیت ویژه‌ای در سنتز نوین فرگشتی دارد و نخستین بار در سال ۱۹۳۰ منتشر شد
- ژنتیک و خاستگاه گونه‌ها – کتابی از سال ۱۹۳۷ نوشته زیست‌شناس فرگشتی اوکراینی-آمریکایی تئودوسیوس دوبژانسکی
- خاستگاه گونه‌ها – کتاب بنیادین چارلز داروین دربارهٔ فرگشت از راه انتخاب طبیعی، که نخستین بار در سال ۱۸۵۹ منتشر شد
- سازگان‌شناسی و خاستگاه گونه‌ها از دیدگاه یک جانورشناس – کتابی نوشته جانورشناس و زیست‌شناس فرگشتی ارنست مایر، اثری کانونی در سنتز نوین فرگشتی، که نخستین بار در سال ۱۹۴۲ توسط انتشارات دانشگاه کلمبیا منتشر شد
- ساختار نظریه فرگشتی – کتابی تخصصی دربارهٔ نظریه کلان‌فرگشت نوشته دیرین‌شناس هاروارد استیون جی گولد
- زیست‌شناسی فرگشتی
مجلات
- مجله Evolution – مجله‌ای علمی در زمینه زیست‌شناسی فرگشتی
- مجله Evolutionary Anthropology – مجله‌ای در زمینه انسان‌شناسی فرگشتی
- مجله Evolutionary Bioinformatics – مجله‌ای در زمینه زیست‌انفورماتیک فرگشتی
- مجله Evolutionary Psychology – مجله‌ای در زمینه روان‌شناسی فرگشتی
- مجله Journal of Evolutionary Biology – مجله‌ای در زمینه زیست‌شناسی فرگشتی
- مجله Journal of Zoological Systematics and Evolutionary Research – مجله‌ای در زمینه سازگان‌شناسی جانوری و پژوهش فرگشتی
- مجله Trends in Ecology & Evolution (TREE) – نشریه‌ای مروری در زمینه بوم‌شناسی و فرگشت
سازمان‌ها
- انجمن اروپایی زیست‌شناسی فرگشتی – انجمن اروپایی زیست‌شناسی فرگشتی
- انجمن مطالعه فرگشت – انجمن مطالعه فرگشت
- گروه‌ها و مراکز پژوهشی روان‌شناسی فرگشتی – گروه‌ها و مراکز پژوهشی روان‌شناسی فرگشتی
- مؤسسه فیزیولوژی و بیوشیمی فرگشتی ای.ام. سچنوف – پژوهشگاه فیزیولوژی و بیوشیمی فرگشتی ای.ام. سچنوف
- مؤسسه انسان‌شناسی فرگشتی ماکس پلانک – پژوهشگاه انسان‌شناسی فرگشتی ماکس پلانک
- پژوهشگاه زیست‌شناسی فرگشتی ماکس پلانک – پژوهشگاه زیست‌شناسی فرگشتی ماکس پلانک
- مرکز ملی سنتز فرگشتی – مرکز ملی سنتز فرگشتی
- انجمن زیست‌جغرافیای سازگان‌شناختی و فرگشتی – انجمن زیست‌جغرافیای سازگان‌شناختی و فرگشتی
- آزمایشگاه انفورماتیک فرگشتی – آزمایشگاه انفورماتیک فرگشتی
پژوهشگران و دانشمندان فرگشت
- فهرست روان‌شناسان فرگشتی
- فهرست اعضای آکادمی ملی علوم (زیست‌شناسی فرگشتی)
زیست‌شناسان فرگشتی برجسته
جستارهای وابسته
- جغرافیای زیستی
- آگاهی فرگشتی
- بوم‌شناسی و زیست‌شناسی فرگشتی
- زمان فرگشتی مؤثر
- فراگیری فرگشتی توپولوژی‌های عصبی
- آناکرونیسم فرگشتی
- رویکردهای فرگشتی به افسردگی
- برهان فرگشتی علیه طبیعت‌گرایی
- هنر فرگشتی
- موسیقی فرگشتی
- بار فرگشتی
- انسان‌گرایی فرگشتی
- انفورماتیک فرگشتی
- چشم‌انداز فرگشتی
- اصل فرگشتی
- انقراض
- تحلیل ژنتیک مولکولی فرگشتی (مگا)
- مدل سطل لغزنده فرگشت
- محصول جانبی فرگشت
- فرگشت تخیلی
- فسیل انتقالی
پیوند به بیرون
- آگاهی‌های کلی
- Evolution on In Our Time at the BBC. (listen now)
- «Evolution». New Scientist. دریافت‌شده در ۳۰ مه ۲۰۱۱.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - «Evolution Resources from the National Academies». آکادمی ملی علوم. دریافت‌شده در ۳۰ مه ۲۰۱۱.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - «Understanding Evolution: your one-stop resource for information on Evolution». University of California, Berkeley. دریافت‌شده در ۳۰ مه ۲۰۱۱.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - «Evolution of Evolution – 150 Years of Darwin's "On the Origin of Species"». بنیاد ملی علوم. دریافت‌شده در ۳۰ مه ۲۰۱۱.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - Human Timeline (Interactive) – مؤسسه اسمیتسونین، موزه ملی تاریخ طبیعی (آمریکا) (اوت ۲۰۱۶).
- آزمایش‌هایی دربارهٔ فرایند فرگشت زیستی
- Lenski RE. «Experimental Evolution – Michigan State University». دریافت‌شده در ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - Algorithms, games, and evolution, Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA
- سخنرانی‌های برخط
- Carroll SB. «The Making of the Fittest». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۳۰ مه ۲۰۱۱.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - Stearns SC. «Principles of Evolution, Ecology and Behavior». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ مارس ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۳۰ اوت ۲۰۱۱.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
منابع
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Outline of evolution». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲ ژوئن ۲۰۲۶.
ردهها:
- فرگشت
- رئوس مطالب
- رئوس مطالب علوم