ادبیات تبتی
| تاریخ ادبیات بر پایه دوره |
|---|
| باستان (پیکره‌های متون باستانی) |
| قرون وسطای آغازین |
|
| قرون وسطی بر پایه سده |
|
| مدرن آغازین بر پایه سده |
|
| مدرن بر پایه سده |
|
| معاصر بر پایه سده |
|
 درگاه ادبیات |
ادبیات تبتی به‌طور کلی به آثار ادبی نوشته‌شده به زبان تبتی یا برآمده از فرهنگ تبتی اشاره دارد. زبان تبتی در طول تاریخ به‌عنوان زبان ادبی فرامنطقه‌ای به کار رفته و در مناطق گوناگونی از تبت تا مغولستان، روسیه و کشورهای کنونی بوتان، نپال، هند و پاکستان کاربرد داشته‌است. امروزه اصطلاح ادبیات تبتی می‌تواند به هر اثری از یک تبتی‌تبار یا برآمده از فرهنگ عامه تبتی نیز اطلاق شود؛ نویسندگان معاصر تبتی گاه آثار خود را به زبان چینی، انگلیسی یا دیگر زبان‌ها می‌نویسند.
ادبیات تبتی در بیشتر دوره‌های تاریخی خود به‌شدت زیر نفوذ اندیشه بودایی بوده و بخش عمده آن را متون دینی، تاریخی و زندگی‌نامه‌ای یا آمیزه‌ای از این‌گونه‌ها تشکیل می‌دهد. از آثار شناخته‌شده این ادبیات می‌توان به «کتاب تبتی مردگان»، «حماسه گسار خان» و مجموعه‌های گسترده متون بودایی اشاره کرد. در دوران معاصر و پس از ۱۹۴۹ میلادی، ادبیات تبتی درونمایه‌های متنوع‌تری را دربرگرفته و به نقد اجتماعی نیز پرداخته‌است.
واژه‌شناسی
امروزه اصطلاح «ادبیات تبتی» می‌تواند به هر اثری از یک تبتی‌تبار اطلاق شود؛ اما اینکه چه کسی «تبتی» است و چه کسی «زبان تبتی» سخن می‌گوید، همچنان محل مناقشه است. برای نمونه، قوم‌شناسان چینی استدلال کرده‌اند که زبان بایما زبانی مستقل از تبتی است، اما دولت آن‌ها را از بیم آسیب‌دیدن وحدت هویت تبتی، تبتی طبقه‌بندی می‌کند. به همین ترتیب، زبان‌های تبتی در واقع ناهمفهم متقابل هستند و این موضوع در آموزش دشواری‌هایی پدیدآورده است؛ مقامات چینی برای نمونه تبتی لهاسایی را بر گویشوران تبتی آمدو تحمیل می‌کنند، زیرا هر دو به دلایل سیاسی بخشی از یک زبان واحد شمرده می‌شوند.[۱]
در تعریف‌های دیگر، ادبیات تبتی بر پایه منطقه جغرافیایی (آثار برآمده از تبت و مناطق تبتی‌نشین)، بر پایه قومیت (آثار نوشته‌شده توسط تبتی‌ها به هر زبانی) یا بر پایه درونمایه (متونی با محوریت ویژه تبت، صرف‌نظر از خاستگاهشان) نیز تعریف شده‌است.[۲]
پیشینه تاریخی
پیدایش خط تبتی
خط تبتی در سده هفتم میلادی در دوره امپراتوری تبت بر پایه خطی هندی پدید آمد. ادبیات به زبان تبتی نخستین شتاب خود را در سده هشتم با بنیان‌گذاری دانشگاه صومعه‌ای سامیه برای ترجمه متون گسترده بودایی از سانسکریت به زبان بومی دریافت کرد. جذب اندیشه بودایی توسط تبتی‌ها راه را برای نفوذ سبک‌های چینی و هندی از طریق بازنمایی ارهات هموار ساخت.[۳]
یکی از آثار مهم سده نهم، «مهاویوتپتی» است؛ فرهنگ‌واژه سانسکریت-تبتیِ اصطلاحات بودایی که در زمان پادشاه تری رلپاچن تدوین شد.[۲]
متون کانونی بودایی
این متون در شکل نهایی خود که به‌ترتیب در سده‌های چهاردهم و هفدهم میلادی استوار شد، کانگیور ۱۰۸ جلدی و شرح ۲۲۴ جلدی آن یعنی تنگیور را دربرمی‌گیرند. از آنجا که دانشگاه‌های صومعه‌ای هند به دست سلطنت دهلی نابود شدند، نسخه‌های تبتی برخی آثار تنها نسخه‌های بازمانده هستند.[۳]
کتابخانه دون‌هوانگ
در حدود سال ۹۵۰ میلادی، کتابخانه‌ای پنهانی در غارهای موگائو نزدیک واحه دون‌هوانگ برای نگهداری متون بودایی ساخته شد و به این وسیله بسیاری از کهن‌ترین نسخه‌های متون تبتی، چینی و اویغوری به دست ما رسیده‌است.[۳]
ادبیات عامه تبتی
حماسه گسار
«حماسه گسار خان» از مهم‌ترین آثار ادبیات عامه تبتی و یکی از معدود حماسه‌های زنده جهان است. سرودهای پهلوانی آن توسط «بُردها» ی حرفه‌ای در جشن‌های مردمی خوانده می‌شود. نسخه‌های گوناگون این حماسه غالباً رنگ بودایی به خود گرفته‌اند. حماسه گسار زمینه اصلی پژوهش دولت چین بوده و با پایان انحصار روحانیون بر قدرت سیاسی احیا شد، زیرا صومعه‌های گلوگپا گونه ادبی حماسه را ممنوع کرده بودند.[۴]
داستان‌های عمو تونپا
مجموعه داستان‌های آخو تونپا، شخصیت ترفندباز ادبیات عامه تبتی، جایگاه برجسته‌ای در روایت‌های روزمره دارد. هرچند هر بزرگسال و کودک تبتی این داستان‌ها را می‌شناسد، این شخصیت در غرب نسبتاً ناشناخته مانده‌است؛ احتمالاً به دلیل مضامین گاه بی‌پروای آن که با کلیشه رایج از تبت همخوانی ندارد.[۴]
آثار دین بون
ادبیات تبتی همچنین دربرگیرنده آثاری دربارهٔ دین کهن بون است که پیش از بودیسم تبتی رایج بود.[۴]
ادبیات کلاسیک
ساختار متن و شعر
«اصول دانش‌پژوهی هندی-تبتی» اثر ساکیا پاندیتا (۱۱۸۲–۱۲۵۱) و ترجمه «آینه شعر» (کاویاداریشا) اثر داندین، آغازگر قواعد هنجاری تألیف متن بودند که تا ۱۹۵۰ اعتبار خود را حفظ کردند.[۲]
به ششمین دالایی لاما، تسانگیانگ گیاتسو، سروده‌های بسیاری با مضامین غالباً دنیوی و شاعرانه نسبت داده می‌شود.[۲]
ادبیات ترمه
در ادبیات بودایی-تبتی، «ادبیات ترمه» (به تبتی: «گنج‌ها») جایگاه ویژه‌ای دارد. آموزه‌های استادان بزرگی چون پدماسمبهوه در دوره سرکوب بودیسم توسط پادشاه لانگ دارما (سده نهم) «پنهان» شدند و بعدها توسط نویسندگان «بازیافت» گردیدند. شناخته‌شده‌ترین نمونه، «باردو تودرول» است که در سال ۱۹۲۷ به انگلیسی ترجمه شد.[۴]
زندگی‌نامه‌نویسی و سرودهای دینی
برخی استادان بزرگ سرودهای دینی اصیلی آفریدند که از ارزش ادبی بالایی برخوردارند؛ این سنت از سرودهای واجره میلاره‌پا آغاز می‌شود. زندگی‌نامه‌ها (به تبتی: «نامتار») استادان بزرگ گونه مهمی از متون تبتی را تشکیل می‌دهند. شناخته‌شده‌ترین زندگی‌نامه‌های ادبیات تبتی، زندگی‌نامه‌های مارپا و میلاره‌پا از سده پانزدهم اثر تسانگ نیون هروکا (۱۴۵۲–۱۵۰۷) هستند.[۲]
تاریخ‌نگاری
ادبیات تبتی دارای چندین گونه تاریخ‌نگارانه است: «چوجونگ» (تاریخ آموزه) که چگونگی گسترش آموزه بودایی در یک منطقه را شرح می‌دهد؛ «دِبتِر» (سالنامه) که از آن میان «سالنامه‌های آبی» اثر گو لوتساوا شُنّو پِل (۱۳۹۲–۱۴۸۱) شناخته‌شده‌ترین نمونه است؛ و «لوگیو» که بیشتر به متون تاریخ‌نگارانه نوین اطلاق می‌شود.[۲]
دوره نوین
پس از ۱۹۴۹ که چین بر تبت چیره شد، دسترسی به آموزش غیردینی به‌شدت گسترش یافت و در پی آن ادبیات تبتی درونمایه‌های متنوع‌تر و غیرصومعه‌ای از جمله نقد اجتماعی را دربرگرفت.[۴] در دوران انقلاب فرهنگی، هزاران صومعه در تبت ویران شد و بسیاری از گنجینه‌های ادبی نابود گردید؛ کتاب‌ها برای نمونه به‌عنوان سوخت یا مصالح ساختمانی به کار رفتند.[۲]
نوزایی ادبی پس از ۱۹۷۸
در ۱۹۸۰، انجمن نویسندگان منطقه خودمختار تبت نخستین مجله ادبی تبتی‌زبان به نام «ادبیات و هنر تبتی» را منتشر کرد که داستان‌های کوتاهی دربارهٔ رعیتی در تبت چاپ می‌کرد.[۱] پرطرفدارترین مجله ادبی تبتی‌زبان در چینگهای، «باران نرم» (درانگ چار)، در ۱۹۸۱ بنیان‌گذاری شد و گونه داستان کوتاه را در تبت رواج داد.[۴][۵]
پس از ۱۹۸۵، مجلات تبتی همچنین دسته چهار نفره و زیاده‌روی‌های انقلاب فرهنگی را نقد کردند و کمتر در بند محدودیت‌های نزاکت سیاسی بودند. نفوذ شعر چینی و شعر غربی از طریق ترجمه‌های چینی پس از چهار نوسازی احساس شد. با وجود این تأثیرات، منتقدان و ویراستاران به داستان‌ها و سروده‌هایی با بستر سنتی اولویت دادند.[۴]
نویسندگان برجسته نوین
بانفوذترین نویسندگان تبتی از چینگهای برآمده‌اند نه از خود تبت. این نویسندگان «آمدویی» شامل دوندروپ گیل و گندون چوپل هستند که آثارشان ویژگی‌های نوگرایی را داشت. آثار آنان در کتاب‌های درسی تبتی‌زبان پنج استان به‌عنوان بخشی از سیاست آموزشی یکپارچه چین برای همه مناطق تبتی‌زبان به کار می‌رود. به گفته تاریخ‌دان تبعیدی تسرینگ شاکیا، با وجود نظارت دولتی، «نویسندگان، روشنفکران و هنرمندان تبتی توانسته‌اند از طریق داستان، گفتمانی خودمختار دربارهٔ ماهیت هویت تبتی به راه اندازند».[۱]
بنیادگذار ادبیات نوین تبتی از دیدگاه نویسندگان تبتی، دوندروپ گیل (۱۹۵۳–۱۹۸۵) شمرده می‌شود. نخستین رمان کوتاه (نوول) به زبان تبتی، «جواهر تاج سر» اثر لانگدون پلجور تسرینگ است که در دوران انقلاب فرهنگی نوشته و در ۱۹۸۵ در لهاسا منتشر شد.[۲]
ادبیات تبتی به زبان چینی
ادبیات نوین تبتی زیر تأثیر روندهای کلی ادبیات چینی قرار دارد، زیرا ترجمه‌های درون‌کشوری از چینی به تبتی صورت می‌گیرد؛ هرچند ادبیات تبتی‌زبان نیز به چینی ترجمه می‌شود اما به میزان بسیار کمتر. «فهرست انتشارات چینی در تبت‌شناسی (۱۹۴۹–۱۹۹۱)» ۱٬۴۹۷ اثر را فهرست می‌کند: ۸۱۳ به چینی و ۶۶۳ به تبتی. از نویسندگان شناخته‌شده‌ای که به هر دو زبان می‌نویسند می‌توان به جانگبو و تسدور اشاره کرد. ساکنان دیرینه هان‌تبار تبت که به تبتی آموزش دیده‌اند نیز به تنوع ادبیات تبتی افزوده‌اند؛ این «لائو شیزانگ» (کهنه‌کاران تبت) غالباً نقد ادبی با لحنی نوستالژیک منتشر می‌کنند.[۵]
صحنه ادبی از دهه ۱۹۹۰ عموماً بر محور گروه‌های کوچک خودنام‌گذار نویسندگان جوان سازمان یافته که بسیاری از آنان در دانشگاه چینگهای در شینینگ تحصیل کرده‌اند. از نخستین این گروه‌ها «چهار دیو دژ کهن» بود و پس از آن گروه‌هایی چون «چهار دانشمند» و «چهار جغدخواهر رونگوو» پدید آمدند. پررواج‌ترین نویسنده در داخل چین آلای (زاده ۱۹۵۹) است که به چینی می‌نویسد. تاشی داوا، نایب‌رئیس انجمن نویسندگان منطقه خودمختار تبت، دیگر نویسنده برجسته چینی‌زبان تبتی‌تبار است.[۱]
ادبیات تبتی‌های تبعیدی
نویسندگان در جامعه تبعیدی تبتی نیز آثار ادبی تولید می‌کنند. نخستین مجله ادبی این نویسندگان «جانگژون» (۱۹۹۰–۹۷) بود و نخستین کنفرانس ملی نویسندگان تبتی از ۱۵ تا ۱۷ مارس ۱۹۹۵ در دارامشالای هند برگزار شد.[۶]
کتاب‌هایی به زبان انگلیسی توسط تبعیدیانی چون بوچونگ تی. سونام، تسرینگ وانگمو دومپا، جامیانگ نوربو و تنزین تسوندو نوشته شده‌اند. خودزندگی‌نامه‌های تبتی‌ها برای مخاطبان آمریکایی و بریتانیایی محبوبیت ویژه‌ای دارند. با این حال، انتظارات خوانندگان غربی از آنچه وینسن آدامز «تبتی اصیل» می‌نامد، موفقیت را به نویسندگانی محدود کرده که خود را «بودایی، ملی‌گرا و تبعیدی» معرفی می‌کنند. تبتی‌هایی که واقعاً در تبت زندگی می‌کنند یا تجربه‌شان وجوهی از فرهنگ چینی یا فرهنگ غربی را دربرمی‌گیرد، «آلوده» تلقی می‌شوند.[۶]
برخی نویسندگان نوین
|
|
جستارهای وابسته
- فرهنگ تبتی
- متون مقدس بودایی تبتی
- نامتار — زندگی‌نامه مقدس
- خودزندگی‌نامه تبتی
- فهرست نویسندگان تبتی
- کتابخانه تبتی و هیمالیایی
منابع
- 1 2 3 4 Kolas، Ashield؛ Thowsen، Monika P. (۲۰۰۵). On the Margins of Tibet: Cultural Survival on the Sino-Tibetan Frontier. صص. ۴۰–۴۱, ۱۳۸–۱۳۹.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 5 6 7 8 Maconi، Lara (اکتبر ۲۰۰۸). «Au-delà du débat linguistique: comment définir la littérature tibétaine d'expression chinoise?». Revue d'Etudes Tibétaines. ۱۴: ۱۱۷–۱۵۵.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 Richardson، Hugh (۱۹۸۳). Art of Tibet. Collection. University of California Press. ص. ۵۸.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 5 6 7 Blondeau، Anne-Marie؛ Buffetrille، Katia (۲۰۰۸). «What is the Chinese Government's Attitude Toward Traditional Tibetan Literature and Art?». Authenticating Tibet: Answers to China's 100 Questions. University of California Press. صص. 214–217.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Hartley، Lauran؛ Schiaffini-Vedani، Patricia (۲۰۰۸). Modern Tibetan Literature and Social Change. Duke University Press. صص. ۱۸۱–۱۸۳.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 McMillin, Laurie Hovell (2002), "New Age Namtar: Tibetan Autobiographies in English", in Klieger, P. Christiaan (ed.), Tibet, Self, and the Tibetan Diaspora, Brill, pp. 156–157
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Tibetan literature». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Tibetische Literatur». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای آلمانی ، بازبینی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۲۶.
کتاب‌شناسی
- [Among Tibetan Texts: History and Literature of the Himalayan Plateau.] Error: {{Lang}}: متن دارای نشانه‌گذاری ایتالیک است (راهنما) ای. جین اسمیت. Wisdom Publications, 2001.
- [Tibetan Literature: Studies in Genre.] Error: {{Lang}}: متن دارای نشانه‌گذاری ایتالیک است (راهنما) Jose Ignacio Cabezon, Roger R. Jackson. Snow Lion Publications, 1995.
- [Modern Tibetan Literature and Social Change.] Error: {{Lang}}: متن دارای نشانه‌گذاری ایتالیک است (راهنما) Lauran R. Hartley, Patricia Schiaffini-Vedani. Duke University Press, 2008.
پیوند به بیرون
| کشورهای مستقل | جمهوری آذربایجان • اردن • ارمنستان • ازبکستان • اسرائیل • افغانستان • امارات متحده عربی • اندونزی • ایران • بحرین • برونئی • بنگلادش • بوتان • پاکستان • تاجیکستان • تایلند • ترکمنستان • ترکیه • تیمور شرقی • چین • روسیه • ژاپن • سری‌لانکا • سنگاپور • سوریه • عراق • عربستان سعودی • عمان • فیلیپین • قبرس • قرقیزستان • قزاقستان • قطر • کامبوج • کره جنوبی • کره شمالی • کویت • گرجستان • لائوس • لبنان • مالدیو • مالزی • مصر • مغولستان • میانمار • نپال • ویتنام • هند • یمن | .svg.png) |
|---|---|---|
| دولت‌های با رسمیت محدود | آبخاز • اوستیای جنوبی • تایوان • فلسطین • جمهوری ترک قبرس شمالی • قره‌باغ | |
| قلمروهای وابسته و سرزمین‌های دیگر | جزیره کریسمس • جزایر کوکوس • ماکائو • هنگ کنگ | |
- گیاگان تبت
- زیاگان تبت
- محیط زیست تبت
- کوههای تبت
- ادبیات بر پایه زبان هند