جغرافیای ایتالیا

ایتالیای جزیره‌ای شامل ساردنی، سیسیل و تعداد بسیار زیادی از جزایر کوچک‌تر است که به صورت پراکنده یا در قالب مجمع‌الجزایر در دریاهایی که سواحل شبه‌جزیره را در بر گرفته‌اند، قرار دارند. کورسیکا از نظر سیاسی بخشی از ایتالیای جزیره‌ای محسوب نمی‌شود زیرا متعلق به فرانسه است، اما از نظر جغرافیایی در منطقه ایتالیا گنجانده می‌شود.

پنج جزیره بزرگ متعلق به دولت ایتالیا به ترتیب اندازه عبارتند از:

• سیسیل (۲۵٬۷۰۷ کیلومتر مربع یا ۹٬۹۲۶ مایل مربع)
• ساردنی (۲۴٬۰۹۰ کیلومتر مربع یا ۹٬۳۰۰ مایل مربع)
• الب (۲۲۳ کیلومتر مربع یا ۸۶ مایل مربع)
• سنت آنتیوکو (۱۰۸٫۹ کیلومتر مربع یا ۴۲٫۰ مایل مربع)
• پانتلریا (۸۳ کیلومتر مربع یا ۳۲ مایل مربع).

سایر جزایر متعلق به ایتالیا در مجمع‌الجزایرهای زیر دسته‌بندی می‌شوند:

• مجمع‌الجزایر خلیج لا اسپتزیا، متشکل از جزیره پالماریا، تینو و تینتو.
• مجمع‌الجزایر توسکانی، متشکل از جزیره الب که بزرگترین و مهم‌ترین جزیره این گروه است و قرن‌ها آهن از معادن آن استخراج شده است. در شمال جزیره الب، جزایر کاپرایا و گورگونا و در جنوب آن پیانوسا، مونت کریستو، جیانوتری و جزیره جیلیو قرار دارند. جزایر کوچک‌تر شامل سربولی و پالمایولا در نزدیکی ساحل الب، جزیره اسپارویرو در پونتا آلا، فورمیکه دی گروستو، فورمیکا دی بورانو، فورمیکا دی مونت‌کریستو (یا اسکولیوی آفریقا) و برخی جزایر در نزدیکی ساحل دماغه آرجنتاریو از جمله آرجنتارولا، جزیره روسا و ایزولوتو، علاوه بر سکه دلا ملوریا و سکه دی وادا هستند.
• جزایر فلگرین (ایسکیا و پروچیدا) به اضافه کاپری در خلیج ناپل؛ گاهی این سه جزیره در مجمع‌الجزایر کامپانیا گنجانده می‌شوند.
• جزایر پونتین: پونزا، پالمارولا، زانون و ونتوتن در خلیج گائتا.
• مجمع‌الجزایر جزایر آیولی یا لیپاری که شامل سالینا، لیپاری (بزرگترین جزیره گروه) و وولکانو (یک آتشفشان تقریباً منقرض شده) است؛ همچنین پاناریا و سپس استرومبولی که یک مخروط آتشفشانی همچنان فعال است و توسط یونانیان باستان به دلیل شکل مخروطی‌اش "استرونگیلو" نامیده می‌شد؛ به این‌ها باید فیلیکودی و آلیکودی را نیز افزود.
• جزایر اگادی، یعنی جزایر فاوینیانا، مارتیمو، لوانزو و استانیونه که بین مارسالا و تراپانی در غرب سیسیل واقع شده‌اند.
• جزایر پلاجی، شامل لینوسا، لامپیونه و لامپدوسا.
• در سیسیل همچنان اوستیکا در نزدیکی خلیج پالرمو و پانتلریا در میان تنگه سیسیل قرار دارند.
• گروه جزایر ترمیتی و جزیره پیانوسا که در دریای آدریاتیک واقع شده‌اند.
• در شمال ساردنی، آسینارا و مجمع‌الجزایر لا مادالنا و در جنوب آن جزیره سن پیترو و سنت آنتیوکو قرار دارند.
• جزایر چرادی (سان پیترو و سان پائولو) در خلیج تارانتو.

تقریباً ۴۰٪ از قلمرو ایتالیا کوهستانی است،^[۸] که آلپ مرز شمالی آن را تشکیل داده و رشته‌کوه آپنین ستون فقرات شبه‌جزیره را ساخته و به طول ۱٬۳۵۰ کیلومتر (۸۴۰ مایل) امتداد می‌یابد.^[۸] رشته‌کوه آلپ از طریق گذرگاه کوله دی کادیبونا در آلپ لیگوریا به آپنین متصل می‌شود.^[۹] نوزده ناحیه ایتالیا توسط آلپ، آپنین یا شاخه‌های آن‌ها قطع می‌شوند. ساردنی کوه‌هایی با ویژگی‌های خاص خود دارد که در قالب برجستگی‌های ساردنی-کورسیک گنجانده می‌شوند، زیرا بر کورسیکا نیز تأثیر می‌گذارند.

کوهستان آلپ (شکل‌گرفته در دوران میانه‌زیستی و نوزيستی)^[۱۰] دره پو را از شمال، شرق و غرب احاطه کرده و در امتداد کل مرز شمالی ایتالیا (حدود ۱٬۰۰۰ کیلومتر یا ۶۲۰ مایل) گسترش یافته و یک مرز طبیعی ایجاد می‌کند. آلپ شامل بلندترین قله در اتحادیه اروپا، یعنی مون بلان با ارتفاع ۴٬۸۱۰ متر (۱۵٬۷۸۰ فوت) از سطح متوسط دریاها است که بین واله دائوستا و فرانسه واقع شده است.

آپنین (شکل‌گرفته در دوران الیگوسن)^[۱۱] در جنوب دره پو برمی‌خیزد و از شمال به جنوب در کل شبه‌جزیره ایتالیا، از لیگوریا تا کالابریا امتداد می‌یابد و در شمال سیسیل در رشته‌کوه مادونیه به پایان می‌رسد و به عنوان خط‌الرأس میان سواحل تیرنی و آدریاتیک-یونی عمل می‌کند.

بلندترین قله‌های ایتالیا در آلپ غربی یافت می‌شوند، جایی که قله‌های متعددی با ارتفاع بیش از ۴٬۰۰۰ متر (۱۳٬۰۰۰ فوت) وجود دارند، از جمله مونته روزا (۴٬۶۳۴ متر یا ۱۵٬۲۰۳ فوت)، چروینو (۴٬۴۷۸ متر یا ۱۴٬۶۹۲ فوت) و مون بلان با ارتفاع ۴٬۸۱۰ متر (۱۵٬۷۸۰ فوت). حداکثر ارتفاع آپنین متعلق به گران ساسو دیتالیا (۲٬۹۱۲ متر یا ۹٬۵۵۴ فوت) است.

کوه‌های مشهور در ایتالیا عبارتند از کوه چروینو (ماترهورن)، مونته روزا، گران پارادیزو در آلپ غربی، و برنینا، استلویو و دولومیت در بخش شرقی آلپ.

تپه‌ها بیشتر قلمرو ایتالیا را می‌پوشانند. آن‌ها عمدتاً در بخش مرکزی-جنوبی شبه‌جزیره،^[۱۲] در امتداد دو طرف رشته‌کوه آپنین و همچنین در مناطق پیش‌آلپی، نزدیک به کوهستان آلپ واقع شده‌اند.^[۱۲]

برجستگی‌های تپه‌ای که با گودال‌ها و دره‌ها تناوب دارند، دارای شیب‌های ملایم بوده و ارتفاع آن‌ها از ۸۰۰ متر یا ۲٬۶۰۰ فوت تجاوز نمی‌کند.

دو سیستم تپه‌ای اول شامل تپه‌های پیش‌آلپی و پیش‌آپنینی هستند؛ دو نوار تپه‌ای که به ترتیب بین آلپ و دره پو، و بین آپنین و ساحل آدریاتیک قرار گرفته‌اند.^[۱۳] تپه‌های پیش‌آلپی در بخش غربی دره پو عریض‌تر شده و تپه‌های لانگه و مونفراتو را تشکیل می‌دهند.^[۱۳] دو سیستم تپه‌ای دیگر عبارتند از ضد-آپنین تیرنی که از کولینه متالیفره در توسکانی تا وزوو و تپه‌های بنونتانه در کامپانیا امتداد دارد، و ضد-آپنین آدریاتیک که در پولیا با تپه‌های مورجه و گارجانو دیده می‌شود.^[۱۳]

تپه‌های ایتالیا منشاهای متفاوتی دارند:

• لانگه، مونفراتو، کیانتی و مورجه تپه‌های رسوبی هستند^[۱۲] که در اثر بالا آمدن بستر دریا شکل گرفته‌اند.
• تپه‌های بنونتانه از تشکیلات دوره سوم هستند، یعنی از لایه‌های شن یا توده‌های قلوه‌سنگ مخلوط با سنگ آهک و ماسه‌سنگ تشکیل شده‌اند که احتمالاً ناشی از بالا آمدن بستر دریاچه است.
• تپه‌های بریانزا، کاناوزه و به طور کلی کل نواری که در پای کوهستان آلپ قرار دارد، مورنی (یخ‌رفتی) هستند،^[۱۲] یعنی از رسوبات خاک و سنگ‌های خرد شده که توسط یخچال‌های باستانی حمل شده‌اند، تشکیل شده‌اند.
• تپه‌های اوگانی و تشکیلات متعدد دیگر در توسکانی، لاتزیو و کامپانیا منشأ آتشفشانی دارند،^[۱۲] یعنی بقایای آتشفشان‌های منقرض شده باستانی هستند که در اثر فرسایش طولانی گرد شده‌اند.

دشت‌ها ۲۳.۲٪ از قلمرو ملی ایتالیا را تشکیل می‌دهند. در میان آن‌ها یک دشت بزرگ در دره رودخانه پو قرار دارد که بزرگترین رودخانه ایتالیاست و به طول ۶۵۲ کیلومتر (۴۰۵ مایل) از آلپ کوتیان به سمت شرق تا دریای آدریاتیک جریان دارد. دره پو با ۴۶٬۰۰۰ کیلومتر مربع (۱۸٬۰۰۰ مایل مربع) بزرگترین دشت ایتالیاست و بیش از ۷۰٪ از کل مساحت دشت‌های کشور را شامل می‌شود.^[۸] دره پو به دو نوار تقسیم می‌شود:^[۱۳] دشت بالا که با تپه‌های آلپی و آپنینی هم‌مرز است، و دشت پایین که در مرکز قرار گرفته و تا دلتای پو امتداد می‌یابد.

در بخش شبه‌جزیره‌ای و در جزایر، تنها دشت‌های کوچکی وجود دارند که اغلب در امتداد سواحل و در دهانه رودخانه‌های بزرگ شکل گرفته‌اند:^[۱۳] برای مثال می‌توان به تاوولیره دله پولیه، کامپیدانو در ساردنی یا مارما در توسکانی اشاره کرد.^[۱۳]

دشت‌های ایتالیا منشاهای متفاوتی دارند:

• بیشتر آن‌ها منشأ آبرفتی دارند، یعنی از آوارهایی که رودخانه‌ها در طول مسیر خود به جا گذاشته‌اند، شکل گرفته‌اند. دره پو، والدارنو، باتلاق‌های پونتین، کامپیدانو، متاپونتینو، دشت سله، سالنتو، دشت سیباری، دشت کاتانیا و دشت سنت اوفمیا آبرفتی هستند.^[۱۴]
• دومین دشت بزرگ ایتالیا تاوولیره دله پولیه است^[۱۴] که یک دشت خیزان محسوب می‌شود و از بالا آمدن بستر دریا شکل گرفته است.
• دشت‌های دیگر، برای مثال دشت کامپانیا، منشأ آتشفشانی دارند^[۱۴] که در آن‌ها خاکسترهای آتشفشان‌ها دره‌های اطراف را پر کرده و آن‌ها را به دشت‌های حاصلخیز تبدیل کرده‌اند.

رودخانه‌های ایتالیا به دلیل وجود رشته‌کوه آپنین که در کل طول شبه‌جزیره امتداد یافته و آب‌ها را به دو سمت مخالف تقسیم می‌کند، کوتاه‌تر از رودخانه‌های سایر مناطق اروپا هستند. با این حال، به دلیل فراوانی نسبی بارش در کل ایتالیا و وجود زنجیره آلپ (غنی از برف‌زارها و یخچال‌ها) در شمال ایتالیا، تعداد آن‌ها زیاد است.

خط‌الرأس بنیادی، قله‌های آلپ و آپنین را دنبال می‌کند و پنج دامنه اصلی را تعریف می‌کند که مربوط به دریاهایی است که رودخانه‌ها به آن‌ها می‌ریزند: دامنه‌های آدریاتیک، یونی، تیرنی، لیگوریا و مدیترانه.^[۱۵] رودخانه‌های ایتالیا به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند: رودخانه‌های آلپی-پو و رودخانه‌های آپنینی-جزیره‌ای.^[۱۵]

طولانی‌ترین رود ایتالیا پو (۶۵۲ کیلومتر یا ۴۰۵ مایل) است که از مونویزو سرچشمه می‌گیرد، از کل دره پو از غرب به شرق می‌گذرد و سپس با یک دلتا به دریای آدریاتیک می‌ریزد. این رودخانه علاوه بر طولانی‌ترین بودن، دارای بزرگترین حوضه و بیشترین دبی آب در دهانه خود است. دومین رود طولانی ایتالیا آدیجه (۴۱۰ کیلومتر یا ۲۵۰ مایل) است که در نزدیکی دریاچه رزیا منشأ می‌گیرد و پس از طی مسیری شمالی-جنوبی، در نزدیکی کیوجا به دریای آدریاتیک می‌ریزد. سومین رود طولانی ایتالیا تیبر (۴۰۵ کیلومتر یا ۲۵۲ مایل) است که از نظر حوضه آبریز دومین رود بزرگ محسوب می‌شود؛ این رود در مونته فومایولو (در امیلیا-رومانیا) شکل گرفته و پس از گذشتن از مرکز رم به دریای تیرنی می‌ریزد. پس از تیبر، به ترتیب طول، رودخانه‌های آدا (۳۱۳ کیلومتر یا ۱۹۴ مایل)، اولیویو (۲۸۰ کیلومتر یا ۱۷۰ مایل)، تانارو (۲۷۶ کیلومتر یا ۱۷۱ مایل) و تیچینو (۲۴۸ کیلومتر (۱۵۴ مایل) که ۱۵۷ کیلومتر (۹۸ مایل) آن در ایتالیاست) قرار دارند.

بیشتر رودخانه‌های ایتالیا یا به دریای آدریاتیک (مانند پو، پیاوه، آدیجه، برنتا، تالیامنتو، رنو) و یا به دریای تیرنی (مانند آرنو، تیبر و ولتورنو) می‌ریزند؛ اگرچه آب‌های برخی از شهرداری‌های مرزی از طریق حوضه دراوا (اینیشن و سکستن در ترنتینو آلتو آدیجه، تارویسیو در فریولی ونتزیا جولیا) یا این (لیوینیو در لمباردی) به دریای سیاه می‌ریزند که هر دو از شاخه‌های دانوب هستند؛ همچنین آب‌های دریاچه لی در لمباردی از طریق حوضه راین به دریای شمال می‌ریزد.

در ایتالیا بیش از ۱۰۰۰ دریاچه وجود دارد که بیشتر آن‌ها به صورت مصنوعی و با سدسازی در دره‌های رودخانه‌ای ایجاد شده‌اند.^[۱۶]

در شمال کشور تعدادی از دریاچه‌های پیش‌آلپی پشت‌سدی مورنی (دریاچه‌های ایتالیا) وجود دارند، از جمله بزرگترین دریاچه ایتالیا، گاردا (۳۷۰ کیلومتر مربع یا ۱۴۳ مایل مربع).^[۱۷] سایر دریاچه‌های مشهور پیش‌آلپی عبارتند از دریاچه ماجوره (۲۱۲٫۵ کیلومتر مربع یا ۸۲ مایل مربع) که شمالی‌ترین بخش آن متعلق به سوئیس است، کومو (که با عمق ۴۱۰ متر یا ۱٬۳۵۰ فوت رکورددار عمق در جمهوری ایتالیا است)^[۱۸] (۱۴۶ کیلومتر مربع یا ۵۶ مایل مربع)، اورتا، لوگانو، ایسئو و ایدرو. این دریاچه‌ها دره‌های وسیعی را که توسط یخچال‌های باستانی تراشیده شده‌اند، اشغال کرده‌اند.

در ایتالیا دریاچه‌های ساحلی نیز وجود دارند، مانند دریاچه لسینا که توسط نوار باریکی از خشکی از دریا جدا شده است، و دریاچه‌های آتشفشانی (دریاچه بولسنا، دریاچه ویکو، دریاچه براچیانو) که دهانه آتشفشان‌های منقرض شده را پر کرده‌اند. از سوی دیگر، دریاچه تراسیمنو در یک گودال زمینی شکل گرفته است.^[۱۷] سایر دریاچه‌های قابل توجه در شبه‌جزیره ایتالیا عبارتند از وارانو و اومودئو در ساردنی.

مرداب‌ها و برکه‌هایی که در گذشته مناطق مسطح وسیعی از ایتالیا را پوشانده بودند، در قرن‌های اخیر تا حد زیادی خشک شده‌اند؛^[۱۷] چند تالاب باقی‌مانده مانند والی دی کوماکیو در امیلیا-رومانیا یا استانیو دی کالیاری در ساردنی، به عنوان محیط‌های طبیعی بسیار ارزشمند محافظت می‌شوند.^[۱۷]

در امتداد سواحل ایتالیا تالاب‌های ساحلی (لاگون) وجود دارند که در میان آن‌ها تالاب ونیز، تالاب گرادو و تالاب مارانو در شمال آدریاتیک به دلیل وسعت و اهمیتشان برجسته هستند، همچنین تالاب اوربتلو در ساحل توسکانی.

شبه‌جزیره ایتالیا مشرف به دریای مدیترانه است که در اطراف آن به دریاهای مختلفی تقسیم می‌شود.^[۱۷]

دریای لیگوریا سواحل لیگوریا و بر اساس نقشه‌نگاری مؤسسه هیدروگرافی نیروی دریایی، سواحل شمالی توسکانی را در جنوب تا جزیره الب در بر می‌گیرد.

دریای تیرنی سواحل غربی شبه‌جزیره در جنوب جزیره الب (و در نتیجه تمام مناطق از توسکانی تا کالابریا)، سواحل شمالی سیسیل و سواحل شرقی ساردنی را در بر می‌گیرد.

دریای آدریاتیک سواحل شرقی شبه‌جزیره را، از فریولی ونتزیا جولیا تا دماغه سانتا ماریا دی لوکا در پولیا، در بر می‌گیرد.

دریای یونی سواحل شرقی سیسیل و کالابریا، سواحل باسیليکاتا و سواحل غربی پولیا را در بر می‌گیرد.

در جنوب سیسیل، تنگه سیسیل قرار دارد، در حالی که در غرب ساردنی دریای ساردنی واقع شده است.^[۱۹]

ایتالیا دارای خط ساحلی به طول تقریبی ۷٬۹۰۰ کیلومتر (۴٬۹۰۰ مایل) است،^[۲۰][۲۱] با تنوع زیادی از اشکال که هم به ماهیت خشکی و هم به عملکرد دریا بستگی دارد.

سواحل آدریاتیک نسبتاً مستقیم هستند و در شمال با خلیج‌های تریسته و ونیز، در مرکز با دماغه کونرو و در جنوب با دماغه گارجانو که خلیج مانفردونیا را تشکیل می‌دهد، مشخص می‌شوند. سواحل آدریاتیک کم‌ارتفاع و ماسه‌ای هستند،^[۱۷] و در بخش شمالی دارای تالاب‌های ساحلی می‌باشند. تنها در منطقه تریسته، در مطابقت با گارجانو، کونرو و جنوب شرقی سالنتو (بین اوترانتو و سانتا ماریا دی لوکا) بخش‌های صخره‌ای پشت سر هم قرار دارند.

سواحل یونی عمدتاً کم‌ارتفاع و ماسه‌ای هستند و با خلیج تارانتوی وسیع مشخص می‌شوند که از شرق به شبه‌جزیره سالنتو (که آن را از آدریاتیک جدا می‌کند) و از غرب به شبه‌جزیره کالابریا (که آن را از دریای تیرنی جدا می‌کند) محدود می‌شود.

تنگه مسینا دریای یونی و تیرنی را به هم متصل می‌کند.

سواحل تیرنی بسیار پرفراز و نشیب هستند و بخش‌های صخره‌ای با سواحل ماسه‌ای، خلیج‌ها و دماغه های متعدد متناوب می‌شوند. در میان خلیج‌های بسیار، می‌توان به ناپل، سالرنو و گائتا، و در میان شبه‌جزیره‌ها به سورنتو و از میان دماغه‌ها به چیرچئو و پیومبینو اشاره کرد. در دریای تیرنی سه کانال مهم وجود دارد: بین جزیره الب و ساحل توسکانی تنگه پیومبینو، بین الب و کورسیکا تنگه کورسیکا،^[۱۷] و بین ساردنی و کورسیکا تنگه بونیفاچیو قرار دارد.

دریای لیگوریا که خلیج جنوا را در مرکز خود دارد، در ریویرا دی لوانته دارای سواحل مرتفع و صخره‌ای و در ریویرا دی پوننته دارای سواحل مختلط است.^[۱۷]

ایتالیا که بین دو صفحه، یعنی صفحه آفریقا و صفحه اوراسیا تحت فشار قرار گرفته است، بسیار مستعد زمین‌لرزه، حتی لرزه‌های شدید است، به طوری که رکورددار اروپا در این زمینه محسوب می‌شود.^[۲۲] به طور خاص، مناطقی که در معرض بیشترین خطر لرزه‌خیزی قرار دارند، شمال و جنوب غربی سیسیل، کل رشته‌کوه آپنین (به‌ویژه منطقه مرکزی-جنوبی)، شمال پولیا، تقریباً تمام فریولی ونتزیا جولیا و در نهایت شمال غربی ونتو هستند. در مقابل، مناطقی با خطر لرزه‌خیزی کم یا بدون خطر عبارتند از آلپ (به استثنای مناطق منتهی‌الیه غربی و شرقی)، بیشتر دره پو، سواحل تیرنی تا لاتزیو، مرکز و جنوب پولیا، ساردنی و مرکز سیسیل.^[۲۳]

ایتالیا همچنین به دلیل وجود آتشفشان‌های متعدد شناخته می‌شود که معروف‌ترین آن‌ها وزوو در نزدیکی ناپل، اتنا در نزدیکی کاتانیا (که با ارتفاع ۳٬۳۴۳ متر (۱۰٬۹۶۸ فوت) بلندترین آتشفشان اروپا است)،^{[Note ۱]} استرومبولی و وولکانو در جزایر آیولی در استان مسینا، علاوه بر کالدرای بزرگی که توسط کامپی فلگری در کامپانیا تشکیل شده است، هستند.

این شبه‌جزیره همچنین دارای آتشفشان‌های منقرض شده بسیاری است، یعنی آتشفشان‌هایی که فعالیت فورانی خود را متوقف کرده‌اند، مانند تپه‌های اوگانی در استان پادووا، کوه آمیاتا در توسکانی، تپه‌های بریچی در استان ویچنزا و منطقه کاستلی رومانی، جایی که چندین دریاچه دهانه‌های آتشفشان‌های باستانی را اشغال کرده‌اند. دریاچه‌های براچیانو، ویکو و بولسنا در شمال لاتزیو نیز منشأ مشابهی داشتند.

در سال‌های اخیر، مطالعات متعددی نیز برای درک بهتر ساختار و پتانسیل تخریبی آتشفشان زیردریایی مارسیلی که در حدود ۱۴۰ کیلومتر (۸۷ مایل) شمال سیسیل و حدود ۱۵۰ کیلومتر (۹۳ مایل) غرب کالابریا واقع شده، انجام شده است. مارسیلی با ۷۰ کیلومتر (۴۳ مایل) طول و ۳۰ کیلومتر (۱۹ مایل) عرض (برابر با ۲٬۱۰۰ کیلومتر مربع (۸۱۰ مایل مربع) مساحت) یکی از بزرگترین آتشفشان‌های اروپا است.

بسیاری از عناصر قلمرو ایتالیا منشأ آتشفشانی دارند. بیشتر جزایر کوچک و مجمع‌الجزایر جنوب، مانند کاپرایا، پونزا، ایسکیا، ایولی، اوستیکا و پانتلریا، جزایر آتشفشانی هستند.

• ۳۹٬۵۱۰ کیلومتر مربع (۲۰۰۷)

• ۱۹۱٫۳ کیلومترمکعب (۲۰۱۱)