قمرالملوک وزیری

قمرالملوک وزیری
قمرالملوک وزیری در اواخر دههٔ ۱۳۲۰
اطلاعات پس‌زمینه
نام(های) دیگر	قمرالملوک وزیری‌زاده
زاده	قمرخانم سید حسین‌خان ۱۲۸۴ خورشیدی سنگلج یا کاشان یا تاکستان، ایران
خاستگاه	ایرانی
درگذشته	۱۴ مرداد ۱۳۳۸ (۵۴ سال) شمیران، تهران ایران
ژانر(ها)	موسیقی سنتی ایرانی
پیشه(ها)	خواننده
سال‌های فعالیت	۱۳۰۲–۱۳۳۸
ناشر(ان)	هیزمسترزویس، پولیفون، رادیو ایران

قمرخانم سید حسین‌خان (۱۲۸۴ ه‍.خ – ۱۴ مرداد ۱۳۳۸ ه‍.خ) مشهور به قمرالملوک وزیری، خوانندهٔ موسیقی سنتی ایرانی و از پیشگامان حضور زنان در عرصهٔ موسیقی حرفه‌ای ایران بود. او نخستین زن ایرانی به‌شمار می‌آید که بدون حجاب سنتی بر صحنهٔ عمومی کنسرت ظاهر شد و آواز خود را برای عموم اجرا کرد؛ اقدامی که در زمان خود بازتاب اجتماعی گسترده‌ای داشت. قمر فعالیت هنری‌اش را در دههٔ ۱۳۰۰ خورشیدی آغاز کرد و با صدایی پرقدرت، وسعت صوتی قابل توجه و شیوهٔ اجرایی اثرگذار، به‌سرعت به یکی از مشهورترین خوانندگان دورهٔ خود تبدیل شد. نام او به‌عنوان یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های تاریخ آواز ایرانی و نمادی از تحول اجتماعی و فرهنگی زنان در ایران باقی مانده است و از او با القابی همچون «هزاردستان آواز ایران» و «ام کلثوم ایران» یاد شده است.

قمر پدرش را پیش از تولد و مادرش را اندکی پس از تولد از دست داد. او در سال‌های کودکی نزد مادربزرگش بزرگ شد که روضه‌خوان حرم ناصرالدین شاه بود و به این واسطه با خوانندگی آشنا شد. قمر چند بار ازدواج کرد، و به واسطهٔ یکی از همسرانش به مورفین اعتیاد پیدا کرد. او به جز یک فرزند که مرده به دنیا آمد، فرزند دیگری از خود نداشت، اما قیومیت چندین خانواده را به عهده گرفته بود و چند فرزندخوانده نیز داشت. وی به‌خصوص با هنرمندان مشروطه‌خواه نظیر عارف قزوینی نزدیک و هم‌فکر بود. قمرالملوک وزیری افزون بر جایگاه هنری، به‌سبب فعالیت‌های اجتماعی و حمایت از امور خیریه نیز شناخته می‌شود. وی بخش قابل توجهی از درآمد خود را به نیازمندان می‌بخشید. زندگی او در سال‌های پایانی با تنگنای مالی و بیماری همراه بود. قمر در سال ۱۳۳۸ در تهران درگذشت و پیکرش در گورستان ظهیرالدوله به خاک سپرده شد.

قمر در نوجوانی به واسطهٔ بستگان خاله‌اش با مرتضی نی‌داوود آشنا شد و سپس برای آموزش موسیقی نزد او رفت. نی‌داوود پس از آموزش ردیف موسیقی ایرانی به قمر، برای او اجراهای خصوصی ترتیب داد که باعث شد نام قمر به گوش هنردوستان برسد. در سال ۱۳۰۳ قمر برای اولین بار در یک کنسرت آواز خواند. او در این کنسرت حجاب بر سر نداشت که تصمیمی پیشگامانه بود و برایش مشکلاتی رقم زد، اما همزمان به دیگر خوانندگان زن انگیزهٔ حضور در عرصهٔ عمومی را داد. شرکت‌های ضبط صفحه چند صد صفحه با صدای قمر ضبط کردند، اگرچه بسیاری از آن‌ها باقی نمانده است. با تأسیس رادیو در ایران در سال ۱۳۱۹، قمر از همان روز نخست در رادیو برنامهٔ موسیقی اجرا کرد و فعالیت‌های او در رادیو تا ۱۳۳۰ که دو بار سکته قلبی و مغزی کرد ادامه داشت. قمر در همان سال‌ها در فیلم مادر (۱۳۳۰) ساختهٔ اسماعیل کوشان نقش‌آفرینی کرد اما مدتی بعد به واسطهٔ تأثیر سکته روی تکلمش، از صحنهٔ هنر کاملاً کنار رفت. او با بسیاری از موسیقی‌دانان نامدار عصر خود همکاری داشت و بسیاری از شاعران هم‌دورهٔ قمر برای قمر یا دربارهٔ قمر شعر سرودند.

زندگی و حرفه

اوایل زندگی و تحصیلات

قمرخانم سید حسین‌خان در ۱۲۸۴ ه‍.خ به دنیا آمد. بعضی منابع زادگاه او را سنگلج در تهران، برخی کاشان و عده‌ای دیگر تاکستان قزوین ذکر کرده‌اند. پدرش سید حسن، کارمند ساده‌ای بود که چهار ماه پیش از زادروز قمر درگذشت. مادرش طوبی نام داشت و وقتی قمر هجده‌ماهه بود، بر اثر حصبه از دنیا رفت. والدین قمر اهل کاشان بودند و پیش از قمر، یک فرزند پسر هم داشتند که خیلی زود مرد. قمر در محلهٔ سنگلج تهران بزرگ شد و به‌خاطر دوری از خانوادهٔ پدرش (که ساکن کاشان بودند)، با آن‌ها ارتباط زیادی نداشت، اما با خانوادهٔ مادرش از جمله خاله‌اش ارتباط نزدیک‌تری داشت.

قمرالملوک وزیری در ۱۴ سالگی

قمر از هشت‌ماهگی نزد مادربزرگش خیرالنساء بزرگ شد؛ زنی که از ایام جوانی در حرم‌سرای دربار ناصری نغمه‌خوانی می‌کرد و به سبب مهارتش، از سوی شاه «افتخارالذاکرین» لقب گرفته بود. قمر نیز تا هفت‌سالگی همراه با مادربزرگ خود به مجالس خصوصی و حرم‌سرای شاه می‌رفت. زمانی که خیرالنساء در این مجالس به مرثیه‌خوانی می‌پرداخت، قمر سراپا گوش می‌شد و سپس در خلوت خود سعی می‌کرد آن الحان و الفاظ را عیناً تقلید کند. قمر بعدها این حرفه را از خیرالنساء فرا گرفت و مدت‌ها در مناسبات مذهبی با وی هم‌خوانی می‌کرد. به همین سبب، وسعت و طنین صدایش روزبه‌روز بهتر شد و نیز، جرئت و جسارتش برای اجرا در برابر جمعیت فزونی گرفت. قمر بعدها در این رابطه گفته که «مدیون همان تربیت اولیهٔ خودم هستم، چراکه همان پامنبری کردن‌ها به من جرئت خوانندگی داد».

وقتی قمر ده ساله بود، خیرالنساء برایش دایه‌ای استخدام کرد که به نوشتهٔ زبیده جهانگیری «تا آخر دوران حیات قمر، چون سایه‌ای بر زندگی او سنگینی می‌کرد». قمر مدتی در مکتبخانه و مدتی هم نزد یکی از همسایگانش تحصیلات ابتدایی را فرا گرفت؛ اما همین که توانست به آسانی شعرها را روخوانی کند، از ادامهٔ تحصیل دست کشید. در حوالی سال ۱۳۰۶ که برای ایرانیان شناسنامه صادر می‌شد، قمر با موافقت علینقی وزیری، نام خانوادگی «وزیری‌زاده» را برای خود انتخاب کرد، هرچند بعدها در نزد عموم با نام خانوادگی «وزیری» به شهرت رسید.

آغاز فعالیت‌های موسیقی

آشنایی قمر با موسیقی از سنین کودکی شروع شد. مادربزرگش که قیمومیت وی را عهده داشت، در مدتی که به سفر کربلا رفته بود قمر را به خاله‌اش سپرد. خالهٔ قمر اشرف‌الملوک نام داشت و همسر شاهزاده عبدالعظیم میرزا کاشفی بود. دخترخاله‌اش شازده ملوک نام داشت و با یکی از رجال سرشناس آن دوران به نام مجد‌الصنایع ازدواج کرد که فردی دست‌ودلباز و دوستدار هنر و هنرمندان بود. قمر به همراه شازده ملوک به منزل مجد‌الصنایع می‌رفت و از این طریق بود که با نوازندگان شاخصی چون درویش‌خان، رکن‌الدین مختاری، حاجی‌خان (نوازندهٔ ضرب) و حسام‌السلطنه مراد مواجه شد. در نوجوانی، قمر به همراه مادربزرگش به مجالس روضه‌خوانی خصوصی زنان دربار می‌رفت و گاهی هم به هم‌خوانی با او می‌پرداخت. قمر متوجه شد که نیاز به معلم موسیقی دارد و خیرالنساء پیرمردی را برای آموزش موسیقی به قمر استخدام کرد، اما این پیرمرد اندکی بعد از دنیا رفت.

قمرالملوک در نوجوانی، زمانی که نزد مرتضی نی‌داوود تعلیم می‌گرفت

اندکی پیش از کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹، قمر در یک مجلس خصوصی با مرتضی نی‌داوود آشنا شد. نی‌داوود خاطره‌ای از این دیدار را تعریف کرده است: «این دیدار در محفلی پیش آمد که من هم به آن دعوت شده بودم. یکی از حاضران ساز می‌زد ولی من از طرز نواختنش هیچ خوشم نیامد، اما همین که قمر شروع به خواندن کرد به واقعیت عجیبی پی بردم که صدای این خانم جوان، به اندازه‌ای نیرومند و رساست که باورکردنی نیست. از صاحب خانه ساز خواستم و با صدای قمر شروع به نواختن کردم. به او گفتم: صدای فوق‌العاده‌ای دارید چیزی که کم دارید آموختن گوشه‌های موسیقی ایرانی است.» در آن زمان نی‌داوود به تازگی فراگیری موسیقی نزد درویش‌خان را کامل کرده بود و کلاس خودش را برپا کرده بود. نی‌داوود ۲۰ ساله و قمر حدوداً ۱۶ ساله بود که به کلاس نی‌داوود پیوست. قمر به جز آواز، آشنایی اندکی با نواختن تار هم داشت. نی‌داوود قمر را با ردیف موسیقی ایرانی و فنون آوازخوانی آشنا کرد و قمر در مدتی کوتاه پیشرفت بسیاری کرد تا جایی که نی‌داوود به او در مجالس خصوصی فرصت خوانندگی داد. اولین اجرای قمر در یک محفل خصوصی در داوودیه (نزدیک شمیران) بود که مورد استقبال گرم حضار قرار گرفت، چنان‌که صاحبخانه به وی یک گردنبند و یک قطعه جواهر هدیه داد. نی‌داوود و قمر از آن پس چندین بار در محافل خصوصی با هم موسیقی اجرا کردند تا جایی که نی‌داوود تصمیم گرفت قمر روی صحنهٔ رسمی کنسرت اجرا کند.

کنسرت گراند هتل

همچنین ببینید: فهرست کنسرت‌های قمرالملوک وزیری

قمر اولین خوانندهٔ زن در ایران دانسته می‌شود که بدون حجاب روی صحنه رفت. برگزاری کنسرت برای قمر ایدهٔ حسین سمیعی معروف به ادیب‌السلطنه بود. قمر نخستین کنسرت خود را در سال ۱۳۰۳ در گراند هتل برگزار کرد. بلیت این کنسرت به سرعت فروش رفت. حدود ۶۰۰ نفر بلیت با شمارهٔ صندلی داشتند و عدهٔ بسیاری هم بلیت ارزان‌تر خریدند و در گوشه و کنار سالن نشستند یا ایستاندند. تعداد حضار دو برابر ظرفیت رسمی سالن بود. بلیط‌های این کنسرت در بازار سیاه تا ۴۰ تومان هم فروش رفته بودند. (حقوق ماهانه یک کارمند عالی‌رتبه در آن زمان ۵۰ الی ۶۰ تومان بود) طراحی صحنهٔ کنسرت توسط یک هنرمند آلمانی به نام تالبرگ انجام شده بود و در ابتدای کنسرت، قمر بر روی یک هلال ماه نشسته بود. در انتهای برنامه ازدحام جمعیت چنان بود که مجبور شدند قمر را از در مخفی گراند هتل بیرون ببرند. تا قمر سوار ماشین شد، چند مأمور او را دستگیر کردند. روز بعد نظمیه از او تعهد گرفت که بی‌حجاب کنسرت ندهد، زیرا در آن زمان زنان بی‌چادر را در خیابان‌ها دستگیر می‌کردند. در نهایت، قمر با امضای تعهدنامه همان شب آزاد شد. محمود خوشنام اجرای قمر در آن شب را «حادثه بزرگ تاریخی» و «کنسرتی سرنوشت‌ساز» می‌خواند که راه را برای آوازخوانی زنان در محافل عمومی باز کرد و بعدها زمینه‌ساز ظهور هنرمندانی نظیر روح‌انگیز، ملوک ضرابی، پروانه، مرضیه، دلکش و پریسا شد. هرچند قمر تعهد داده بود که پس از گراند هتل دیگر کنسرت ندهد و بی‌حجاب آواز نخواند، اما کماکان به اجراهای خصوصی ادامه می‌داد و همچنان بی‌حجاب از خانه بیرون می‌رفت.

روایت‌ها دربارهٔ اینکه قمر در کنسرت گراند هتل تصنیف «مرغ سحر» را خوانده باشد، متفاوت است. حسینعلی ملاح و زبیده جهانگیری نوشته‌اند که قمر آن را نخستین بار در گراند هتل خوانده بود؛ اما منوچهر خسروانی (مجموعه‌دار بسیاری از صفحه‌های موسیقی ایرانی) نوشته که قمر هیچ‌گاه «مرغ سحر» را نخوانده و اولین بار آن را ملوک ضرابی خوانده و بعد هم افراد دیگری اجرا کرده‌اند. مهدی نورمحمدی هم اشاره کرده که نخستین انتشار «مرغ سحر» به سال ۱۳۰۶ برمی‌گردد، که سه سال پس از کنسرت مذکور است.

قمرالملوک وزیری روی صحنه

پس از کنسرت گراند هتل، شهرت قمر روزافزون گشت و برایش کنسرت‌های بیشتری تدارک دیده شد. کنسرت او در سینما سپه تهران که به‌همت علی وکیلی، بنیان‌گذار این سینما برپا شده بود، قرار بود شش‌روزه باشد؛ اما با استقبال مردم تا شش هفته ادامه یافت و بهای بلیت‌هایش به ۵۰ تومان هم رسید. در شب‌های آخر کسانی که بلیت به دست نیاورده بودند، کنار سالن سرپا به برنامه گوش دادند. استقبال از این کنسرت چنان پرشور بود که در انتهای برنامه، مردم از پول و طلا و زیورآلات و طوق و خلخال هر چه داشتند، به‌سوی قمر روی صحنه پرتاب کردند. جعفر شهری که خودش در یکی از این کنسرت‌ها حضور داشته، صحنه را چنین توصیف می‌کند:

دکور عبارت بود از باغ و خانه‌ای روستایی و قمر هم به شکل زنی روستایی با یلِ آلبالویی‌رنگ چسبان و زیبا و چارقدی گلدار و خوش‌نقش که آن را با سنجاق زیر گلو محکم کرده بود، جلوی صحنه به روی تختهٔ نمدی، پشت چرخ نخ‌ریسی نشسته و در حالی که دستهٔ چرخ را می‌چرخانید و وانمود می‌کرد که نخ می‌ریسد، صدای زیبای خود را در فضا طنین‌انداز کرده بود.

— جعفر شهری، طهران قدیم

از دیگر برنامه‌های شاخص قمر، کنسرتی بود که او در سال ۱۳۰۷ به همراه موسی معروفی برگزار کرد. بر مبنای آنچه در آگهی‌ها آمده، این نخستین کنسرتی بود که در آن دستگاه نوا اجرا می‌شد. قمر به یاد ایرج میرزا و درویش‌خان نیز کنسرت ترتیب داد. او در دوران فعالیتش در نقاط مختلف کشور همچون رشت، بندر انزلی، خوزستان و همدان نیز کنسرت برگزار کرد.

ضبط موسیقی

همچنین ببینید: ترانه‌شناسی قمرالملوک وزیری

پیشرفت قمر در موسیقی چنان بود که شرکت هیزمسترزویس به‌خاطر ضبط صدای او دستگاه ضبط صفحه گرامافون به تهران آورد. بعد از آن شرکت پولیفون هم صفحه‌هایی از صدای قمر ضبط کرد. به گفته ساسان سپنتا و محمدعلی امیرجاهد جمعاً بیش از ۲۰۰ صفحه از قمر ضبط شد. اما حسام‌الدین خرمی در ویژه‌نامهٔ اطلاعات در ۵ تیر ۱۳۵۴ تعداد صفحه‌های قمر را ۴۲۶ ذکر کرده و گفته که تنها نزدیک به یک‌سوم این صفحه‌ها باقی مانده‌اند. بسیاری از این صفحه‌ها در کارخانه‌هایی تولید می‌شدند که در جنگ جهانی دوم از بین رفتند. عبدالله طالع همدانی در سال ۱۳۷۸ گفته بود که از بسیاری از صفحه‌های قمر یک نسخه دارد، اما وقتی او در سال ۱۳۸۲ درگذشت، اثری از این صفحه‌ها در منزل او پیدا نشد.

اولین صفحه‌ای که با صدای قمر ضبط شد، قطعهٔ «مارش جمهوری» اثر عارف قزوینی بود که محتوایی سیاسی در حمایت از جنبش مشروطه داشت. این صفحه در سال ۱۳۰۴ ضبط و در لندن تکثیر شد اما وقتی به ایران رسید، به واسطهٔ شرایط سیاسی کشور از بازار جمع‌آوری و نابود شد. قطعه‌های بعدی شامل چند تصنیف دیگر از عارف بودند از قبیل «گریه کن که گر» و «ای دست حق» که توسط شرکت هیزمسترزویس ضبط شدند و بعداً بیشترشان از بین رفتند. از صفحه‌های تصنیف قمر که با کیفیت خوب باقی مانده‌اند، یکی تصنیف «نگار من» در بیات ترک است که توسط شرکت پارلوفون ضبط شد و دیگری تصنیف «ماه من» در بیات اصفهان که توسط شرکت پولیفون ضبط شد. از صفحه‌های خوب آواز قمر هم یکی صفحهٔ افشاری است که با همراهی ویولن موسی‌خان اجرا شده و دیگری صفحهٔ شور که در برنامهٔ روح‌الله خالقی ضبط شد. ضبط و نشر صفحه‌های موسیقی با صدای قمر، شهرت او را از میان هنرمندان و مردمان متنفذ به میان عامهٔ مردم گسترش داد.

فعالیت در رادیو، تئاتر و سینما

تا پیش از اینکه رادیو در ایران دایر شود، قمر به اجرای کنسرت ادامه داد و از جمله در سینما سپه و سینما پالاس تهران و در شهرهای مشهد و همدان کنسرت گذاشت. گشایش رادیو ایران در سال ۱۳۱۹ صدای قمر را به عموم مردم رساند. روز ۱۴ اردیبهشت ۱۳۱۹ که رادیو با حضور محمدرضا پهلوی (ولیعهد وقت) افتتاح شد، قمر به همراه اعضای ارکستر به اجرای برنامه پرداخت. در آن برنامه، قمر تصنیفی از موسی معروفی را اجرا کرد که شعرش از هدایت‌الله نیرسینا بود و با «وزان شد باد مهرگان» شروع می‌شد. او با حبیب سماعی در برنامه‌های رادیو همکاری می‌کرد و در ادامه نیز با همراهی ارکستر برادران معارفی، مرتضی نی‌داوود، حسین یاحقی، ابوالحسن صبا، اسماعیل کمالی و مرتضی محجوبی برنامه‌هایی در رادیوی ملی اجرا کرد. با این حال، درآمد حاصل از فعالیت در رادیو کافی نبود و او مجبور بود همزمان در کافه‌ها نیز بخواند.

قمر در حوالی سال ۱۳۱۳ که جشن هزاره فردوسی برگزار شد، یک نقش در تئاتر بازی کرد که موضوع آن رابطهٔ عاشقانهٔ دختر و پسری روستایی بود. او سال‌ها بعد در کنار دلکش در فیلم مادر (۱۳۳۰) ساختهٔ اسماعیل کوشان به ایفای نقش کوتاهی پرداخت و در آن، غزلی از سعدی را با همراهی ویولن ناصر زرآبادی در دستگاه چهارگاه آوازخوانی کرد. محمود خوشنام این فیلم را یک فیلمفارسی نازل به شمار آورده و از حضور قمر در آن ابراز تأسف کرده است، چرا که صدای قمر در آن زمان ضعیف شده بود و نمی‌توانست در فیلم بدرخشد. به عقیدهٔ خوشنام، قمر به دلیل تنگدستی پذیرفته بود که در این فیلم نقش بازی کند. قمر بابت اجرا در این فیلم دو هزار تومان دریافت کرد که همان هم خرج لباسش شد. نسخه‌های این فیلم بعدها به ادعای استودیو پارس فیلم (تهیه‌کنندهٔ فیلم) در آتش‌سوزی از میان رفت.

قمر که بیماری فشار خون داشت، در دههٔ ۱۳۳۰ دو بار سکته قلبی و مغزی کرد. بیشتر عوارض این سکته‌ها پس از مدتی رفع شد؛ اما تأثیر آن بر زبان و تکلم قمر ماندگار بود. او از ۱۳۳۲ دیگر در رادیو برنامه اجرا نکرد و از سال ۱۳۳۳ هم دیگر هیچ اجرایی نداشت. در آخرین برنامهٔ رادیویی‌اش، قمر با صدایی که به‌شدت ضعیف شده بود، قطعه‌هایی در ابوعطا، افشاری و ماهور اجرا کرد که دوتای اول با ویولن ابوالحسن صبا، تار اسماعیل کمالی و ضرب امیر ناصر افتتاح همراهی شدند و قطعهٔ ماهور با تارنوازی ارسلان درگاهی اجرا شد.

فعالیت‌های خیریه

تصویری از قمر در سال‌های پایانی عمر

وقتی قمر به شهرت رسید، در مجالس خصوصی و عروسی خانواده‌های ثروتمند شرکت می‌کرد و از این طریق درآمد زیادی داشت. با این حال، او بیشتر عواید حاصل از برنامه‌های خود را به امور خیریه اختصاص می‌داد یا به دیگران پیشکش می‌کرد. قمر در سال ۱۳۰۶ کنسرتی را به نفع شکرالله قهرمانی که در آن زمان از کار افتاده بود، برگزار کرد. بلیت این کنسرت از ۴ تا ۲۰ تومان بود، در حالی که بلیت کنسرت‌ها پیش از قمر تنها ۱ تا ۴ قران باقی مانده بود. قمر در سال ۱۳۰۹ در سفری به خراسان به درخواست امان‌الله جهانبانی در مشهد کنسرت داد و عواید آن را صرف ساخت آرامگاه فردوسی کرد. او در سال ۱۳۱۰ در همدان کنسرت داد و ترانه‌هایی از عارف قزوینی خواند. وقتی والی خراسان سلطان‌حسین میرزا نیرالدوله چند گلدان نقره به قمر هدیه کرد، آن‌ها را به عارف پیشکش نمود، با اینکه عارف مورد غضب نیرالدوله و رضاشاه بود. در سال ۱۳۰۸ به نفع شیر و خورشید سرخ کنسرت داد و عواید آن به بچه‌های یتیم اختصاص داده شد. او در سال ۱۳۱۱ هم کنسرتی در قزوین به نفع سیل‌زدگان فارس و کرمان برگزار کرد. به گفتهٔ مرتضی نی‌داوود، کنسرت قمر در شهر رشت و بندر پهلوی بیش از ۴٬۰۰۰ تومان درآمد داشت (در آن زمان، با ۱۰۰ تومان می‌شد خانه خرید) اما وقتی به تهران رسیدند، هیچ پولی نداشتند، چون قمر همه را به زنانی بخشیده بود که در شالیزارها کار می‌کردند. این عادت قمر تا پایان عمرش باقی ماند و حتی وقتی از صحنهٔ موسیقی کنار رفت و به مقرری‌های دولتی وابسته شد، باز هم بیشتر پولش را به دیگران می‌بخشید.

قمر به دستگیری از خانواده‌های نیازمند نیز شهرت داشت. برای نمونه، بیژن ترقی خاطره‌ای از دوران کودکی‌اش تعریف کرده که در سفر کوتاهی به سمت شهر ری که او و پدرش همراه قمرالملوک وزیری بودند، قمر در میانهٔ راه درخواست می‌کند که ماشین نزدیک چند خانه خرابه متوقف شود. کودکانی از آن خانه به سمت قمر می‌دوند که او آن‌ها را با نام صدا می‌زد و به آغوش می‌گرفت و سپس از وسایل سفر خود به آن‌ها کفش و لباس نو هدیه داد. حسن علوی‌کیا هم خاطره‌ای مشابهی تعریف می‌کند که در آن قمر، در میانهٔ مسیری، از دختری بیمار عیادت و به او و خانواده‌اش رسیدگی می‌کند و تمام پولی که همراه داشت را به آنان می‌دهد. جواد بدیع‌زاده هم تعریف می‌کند که قمر اولین درآمدش از ضبط صفحه را به طور کامل صرف هزینه‌های چند طفل بی‌سرپرست و یتیم می‌کند. این ویژگی‌های شخصیتی قمر و استلزام او به موسیقی سنتی و پرهیز از موسیقی مبتذل و مطربی، تا پایان عمر حفظ شد و او را زبانزد دیگران کرد. جایگاه قمر نزد مردم چنان درخشان بود که حتی برخی از زنانی که سخت به حجاب پایبند بودند و با آواز خواندن زنان مخالفت داشتند هم نسبت به قمر دیدگاهی احترام‌آمیز داشتند.

درگذشت

قمر در بالین بیماری به همراه دایه‌اش (راست)

پس از سکته‌های قلبی و مغزی، تکلم قمر مختل شد و او تدریجاً از صحنهٔ خوانندگی کنار رفت. جعفر شهری نوشته که او مدتی در کاباره شکوفه نو با دستمزدی ناچیز در ساعات پایانی شب که معمولاً برای خواننده‌های درجه پایین به کار می‌رفتند، به خواندن آواز و تصنیف می‌پرداخت. او مدتی برای گذران زندگی مجبور شد زیورآلات و بخشی از وسایل منزلش را بفروشد. در این زمان به پیشنهاد بدیع‌الزمان فروزانفر (رئیس وقت دانشکده الهیأت دانشگاه تهران) طرحی به مجلس سنای ایران ارائه شد که به پاس خدمات قمر به وی مقرری پرداخت شود که از آن پس ابتدا ماهانه ششصد تومان و سپس هشتصد تومان به قمر پرداخت شد. رادیو هم برای او ماهیانه چهل تومان مقرری تعیین کرده بود که قمر برای دریافت آن به سختی تا میدان ارگ می‌رفت، اگرچه در راه برگشت به منزلش در تهران‌نو تمام آن پول را به دیگران می‌بخشید. همچنین با یک مصوبهٔ دیگر مجلس، به دلیل اعتیاد قمر به مورفین قرار شد که ماهانه مقداری از این دارو به وی تحویل داده شود.

قمر از اینکه نمی‌توانست در رادیو اجرا کند بسیار رنجور بود و گاهی مخفیانه و با پوشیدن چادر به محدودهٔ ادارهٔ رادیو می‌رفت تا از آن مکان تجدید خاطره کند. به گفتهٔ اسماعیل نواب صفا قمر دو روز پیش از مرگش هم چنین کرد و نواب صفا او را کنار نرده‌های ادارهٔ رادیو دیده بود. اعتیاد او به مورفین هم در این دوره مزید بر علت شده بود و به گفتهٔ پرویز خطیبی در کتاب خاطراتی از هنرمندان، قمر در روزهای آخر عمرش چیزی نمی‌خورد و روزی ۶۰ نخ سیگار هما می‌کشید.

آرامگاه قمرالملوک وزیری در گورستان ظهیرالدوله. بالای سنگ قبر او، بیت هفتم از غزلی که عبدالله طالع همدانی در سوگ قمر سروده بود حک شده است: «تنها نه قمر بود هنرمند به عالم / روح ملکی بود که از جسم بشر رفت». در وسط سنگ هم دو بیت از تصنیف «آتش دل» سرودهٔ حسین پژمان بختیاری حک شده که خود قمر اولین بار آن را در سال ۱۳۱۵ به همراهی مرتضی نی‌داوود در گراند هتل اجرا کرده بود.

در سال‌های آخر عمر، قمر در خانه‌ای که دوستانش در تهران‌نو برایش خریدند زندگی می‌کرد، اما در روزهای پایانی عمرش او را به دربند (منطقه‌ای در شمیران، شمال تهران) بردند و او این روزهای پایانی را نزد شازده ملوک (دخترخاله‌اش) گذراند. قمرالملوک وزیری در تاریخ ۱۴ مرداد ۱۳۳۸ در شمیران و بر اثر عوارض ناشی از سکته درگذشت. مساجد حاضر نشدند که پیکر وی را قبول کنند و به گفتهٔ دخترخوانده‌اش، در نهایت تصمیم بر آن شد که پیکر وی تا زمان تدفین در بیمارستان امیراعلم نگهداری شود. پیکر قمر بنابر وصیت خودش در گورستان ظهیرالدوله به خاک سپرده شد. به گفتهٔ زبیده جهانگیری، تنها جمع کوچکی در مراسم تشییع شرکت کردند و اگرچه او تلاش کرده بود با هنرمندان بسیاری تماس بگیرد، به جز علی تجویدی و حسین تهرانی بقیه به بهانه‌های مختلف از حضور در مراسم عذر خواستند. گزارشی که دو روز بعد در روزنامهٔ کیهان منتشر شد نیز تنها از تجویدی و تهرانی و کامبیز مژدهی و سید جواد ذبیحی و شاپور حاتمی نام برده و تأیید کرده که بسیاری از هنرمندان در مراسم تشییع قمر حاضر نبودند. وقتی پیکر قمر به ظهیرالدوله رسید، با دفن وی در آن مکان مخالفت شد و سرانجام با وساطت تیمور بختیار (رئیس وقت سازمان اطلاعات و امنیت کشور) اجازهٔ دفن وی در ظهیرالدوله داده شد. اما مراسم روز هفت درگذشت قمر بسیار پرشور بود و جمعیتی که از ساعت چهار عصر تا ده شب در آن شرکت داشتند، حدود یازده هزار نفر تخمین زده شد. در وصیتنامه‌ای که از قمر منتشر شده، او به اینکه ثروتی ندارد اشاره کرده و از اینکه از یتیمان دستگیری کرده احساس افتخار کرده است. چند روز پس از درگذشت قمر، علی‌اکبر شهنازی در تلویزیون ایران یکی از قطعه‌های مورد علاقهٔ قمر را به یاد او با تار اجرا کرد.

ویژگی‌های خوانندگی

ساسان سپنتا با بررسی صفحه‌های ضبط‌شده از آواز قمرالملوک وزیری به بررسی ویژگی‌های خوانندگی او پرداخته است. بر اساس این تحقیقات، بازه صوتی قمر در حدود متوسط صدای زنان بود، اما به نت‌های زیرتر نیز مسلط بود چنان‌که گوشهٔ عشاق را در اکتاو بالاتر اجرا می‌کرد و اوج گوشه‌های حجاز یا عراق را با صدایی شفاف و درخشنده اجرا می‌کرد. همچنین، صدای قمر با سازهای پرده‌دار هماهنگ بود و هارمونیک‌های زائد در آن به گوش نمی‌رسید. قدرت صدای قمر بسیار بالا بود؛ چنان‌که سپنتا می‌نویسد در محیط باز صدای او از چند کیلومتر دورتر هم شنیده می‌شد و با این حال در اوج قدرت هم صدای او از نت خارج نمی‌شد یا نمی‌شکست و می‌توانست تحریرها را به راحتی اجرا کند. تحریرهای او ابتکاری بود و از بسیاری از خوانندگان (از جمله مردان خواننده) همزمان خودش بهتر بود. امیرجاهد نیز به قدرت بالای صدای قمر اشاره کرده و آن را حتی از صدای مردان خواننده‌ای همچون حبیب شاطر حاجی قوی‌تر توصیف کرده است.

مژگان شجریان در مقالهٔ «نگاهی به شیوه‌های آوازی موسیقی ایرانی» ضمن طبقه‌بندی سبک‌های رایج آواز ایرانی، از حسین طاهرزاده به‌عنوان بهترین آوازخوان «شیوهٔ خانوادهٔ خاکی» و از قمر و روح‌انگیز به‌عنوان «میراث‌داران» این سبک نام برده است. از خود طاهرزاده هم نقل شده که گفته بود: تنها کسی که مثل من می‌خواند قمر است. داریوش پیرنیاکان نیز بر این باور است که در میان خوانندگان زن ایرانی «هیچ یک نتوانستند از منظر صدا و کیفیت اجرایی به جایگاه هنری قمر دست یابند». او همچنین می‌افزاید که در آثار قمر «تحریرها همه شمرده و به‌جا» هستند و او در طول آوازخوانی، «مد روی کشش‌های مختلف را بسیار حساب‌شده» انجام می‌دهد.

حسینعلی ملاح صدای قمر را بر اساس چند معیار توصیف کرده است. به گفتهٔ او، «جنس صدای قمر صاف، خوش‌زنگ و دلربا بود» و وسعت صدای او از نت دو (زیر خط حامل با کلید سل) تا نت ر (روی خط چهارم) بود که بر اساس تقسیمات صوتی موسیقی غربی، تقریباً معادل کنترآلتو و در موسیقی ایرانی با لفظ چپ‌کوک شناخته می‌شود. ساسان سپنتا این دیدگاه را منعکس و رد کرده و برای توصیف بازهٔ صوتی قمر، متزوسوپرانو را صحیح‌تر از کنترآلتو دانسته است. ملاح همچنین معتقد بود که قمر در استفاده از حالت (یا نوانس، به معنی تغییر قدرت و شدت نت‌های مختلف) توجه کافی نداشت، و در بیان (دکلمه) اشعار هم به دلیل اینکه تحصیلات کافی نداشت، محدودیت‌هایی داشت و نمی‌توانست رابطهٔ شعر و موسیقی را به کمال برساند. او قمر را بهترین مجری سبک خوانندگی زمان خودش می‌داند، اگرچه او را صاحب‌سبک یا نوآوری‌کننده تلقی نمی‌کند. صدیق تعریف از قمر به‌عنوان مبنای سنجش موسیقی آوازی یاد کرده و هوشنگ ابتهاج هم نقل کرده که بنان — که کمتر خواننده‌ای را قبول داشت، ولی برای قمر جایگاهی ویژه قائل بود — گفته که «من وقتی آواز قمر را می‌شنوم، شرم دارم بگویم خواننده‌ام».

زندگی شخصی

در مورد تعداد ازدواج‌های قمر بین منابع اختلاف هست. زبیده جهانگیری تعداد ازدواج‌های قمر را با قاطعیت منحصر به دو مورد می‌داند؛ اما مهدی نورمحمدی در کتاب اخبار و اسناد قمرالملوک وزیری بر اساس اسناد دیگر، درستی این ادعا را مبهم دانسته است.

قمر نخستین بار در نوجوانی و برخلاف میل خود به ازدواج اجباری تن داد؛ اما به روایت زبیده جهانگیری، از مجلس عقد گریخت و به خانهٔ یکی از دوستانش پناه برد. سال‌ها بعد، زمانی که قمر به شهرت رسیده بود، این فرد قمر را پیدا کرد و مدعی شد که قمر به عقد او درآمده، پس باید به خانه‌اش بازگردد. در آن زمان، قمر با یک روحانی متمول به نام بحرینی آشنا بود که املاکی در تهران و قزوین داشت. او در ابتدا به بحرینی پناه برد و مدتی در منزل وی در تهران ماند. سپس همراه وی و خانواده‌اش به عمارتی اربابی در قزوین رفت و حدود چهار ماه در آن‌جا اقامت گزید. بحرینی بعدها با کمک یک وکیل زمینهٔ طلاق قمر را فراهم کرد. قمر که سواد نوشتن نداشت، نتوانست امضای معتبری زیر طلاق‌نامه بزند و مجبور شد با ثبت اثر انگشت به آن رسمیت ببخشد. همین ماجرا او را بر آن داشت تا در بزرگسالی خواندن و نوشتن را در حد امضا کردن نام خودش فرا بگیرد. پس از رسمی شدن طلاق، قمر همراه با خانوادهٔ بحرینی به تهران بازگشت. در شمارهٔ ۶۹۰۲ روزنامهٔ کیهان، مورخ ۱۸ مرداد ۱۳۴۵، به نقل از دخترخالهٔ قمر آمده است که ازدواج نخست قمر در ۱۵ سالگی و با شخصی «صاحب‌منصب» صورت گرفته بود. او در ادامه و برخلاف روایت جهانگیری اضافه کرده که آن ازدواج تنها یک ماه دوام آورد و منجر به طلاق شد و پس از یک سال، قمر به ازدواج افسری به نام تقی‌خان در آمد.

پس از آنکه احمدشاه از سلطنت خلع شد و رضاشاه بر سرِ کار آمد، قمر با فردی معروف به موسیو اصغر ازدواج کرد که فرزند یکی از مشروطه‌خوان قزوین بود. این ازدواج از روحیهٔ تجددخواهی قمر سرچشمه می‌گرفت، زیرا موسیو اصغر در فرانسه تحصیل کرده بود و برخلاف هنجارهای رایج آن دوره، همواره کت‌وشلوار می‌پوشید و پاپیون می‌زد؛ با این همه، کسب‌وکار مشخصی نداشت و با درآمدهای حاصل از املاک پدرش زندگی می‌کرد. موسیو اصغر در زمان اقامتش در پاریس به مورفین اعتیاد پیدا کرده بود و قمر هم از این طریق کم‌کم به مورفین معتاد شد. او حتی در دوران حاملگی هم مورفین مصرف می‌کرد و به همین دلیل، بچه‌اش مرده به دنیا آمد. زندگی قمر با موسیو اصغر دو سال و اندی بیشتر دوام نیاورد و در نهایت به جدایی انجامید.

قمر در سال ۱۳۱۴ و در سن ۳۰ سالگی، به عقد یک تاجر اصفهانی به نام امین‌التجار درآمد و برای زندگی با او مدتی هم به قزوین رفت. اما این ازدواج هم دوام نداشت؛ چرا که خانوادهٔ امین‌التجار اصرار داشتند قمر از خوانندگی دست بکشد و خانه‌داری کند. پرویز نقیبی به ازدواج چهارم قمر هم اشاره می‌کند و می‌نویسد «بزرگترین عشق زندگی قمر مردی از اهالی گرجستان بود که شالیکو نام داشت. کار این عشق به ازدواج کشید و شالیکو نیز دین اسلام [را] پذیرفت. یاد این عشق تا پایان عمر با قمر بود». اما زبیده جهانگیری این ازدواج را رد می‌کند. بنا به روایت دخترخالهٔ قمر در روزنامهٔ کیهان، قمر پس از جدایی از امین‌التجار خانه‌ای در خیابان استخر خرید و از آن زمان فقط با دایه و دختر دایه‌اش و ۱۲ نفر از کودکان بی‌سرپرست به زندگی پرداخت. قمر چند عشق نافرجام هم داشت. او از جمله به رضا محجوبی عشق می‌ورزید، اگرچه هرگز با او وارد رابطه نشد چون محجوبی از او گریزان بود.

قمر سرپرستی چند خانواده را که بچه داشتند، بر عهده گرفته بود و هزینهٔ آن‌ها را می‌داد. او که دوست داشت خودش هم بچه داشته باشد، بعدها پسری را به فرزندی قبول کرد و نامش را منوچهر وزیری‌زاده گذاشت. یکی از آرزوهای قمر آن بود که منوچهر ازدواج کند که این امر در سال ۱۳۳۷ محقق شد. آگهی فوت قمر در روزنامهٔ اطلاعات هم به امضای منوچهر منتشر شد. زبیده جهانگیری نیز یکی از دخترخوانده‌های قمر بود و بخشی از اطلاعات منتشرشده دربارهٔ زندگی وی برخاسته از کتاب قمری که خورشید شد نوشتهٔ جهانگیری است. قمر تا پایان عمر چندین فرزندخوانده داشت.

روابط با سیاست‌مداران و هنرمندان

قمرالملوک وزیری در جوانی که نیم‌تاج طلا بر سر دارد.

قمر با دولت‌مردان رابطه‌ای محکم داشت و اگرچه اهل سیاست نبود، اما مراوداتش با دولت‌مردان از او هنرمندی آگاه به مسائل سیاسی پدیدآورده بود. شهرت قمر به جایی رسیده بود که خودش در مورد شرکت در مهمانی‌ها و جشن و سرورها تصمیم می‌گرفت و اغلب دعوت خانواده‌های تهی‌دست را بر دعوت بزرگان ترجیح می‌داد. او بارها جواهرات اهدایی بزرگان را پس فرستاد یا میان نیازمندان تقسیم کرد.

نمونهٔ نخست از فاصله‌گرفتن قمر از سیاست‌مداران زمانی رخ داد که یک شب پس از اجرای کنسرت گراند هتل، عبدالحسین تیمورتاش (وزیر دربار) از او دعوت کرد که به خانه‌اش برود، اما قمر از رفتن خودداری کرد و زیر نامهٔ تیمورتاش نوشت «اگر تو تیمورتاش هستی، من هم قمرم». جعفر شهری هم نقل می‌کند که وقتی علی‌اکبر داور (وزیر مالیه) کلاه خود را پر از سکه طلا کرد و برای قمر فرستاد، او کلاه را پس فرستاد.

قمر در جریان برپایی جمهوری مشروطه در ایران، قطعهٔ سیاسی «مارش جمهوری» ساختهٔ عارف قزوینی را اجرا کرد که مورد تحسین روشن‌فکران قرار گرفت. اما با تغییر شرایط سیاسی، جمهوری‌خواهان تحت فشار قرار گرفتند و عدهٔ زیادی گرفتار تعقیب و زندان شدند. اگرچه شهرت قمر او را از مکافات مصون نگاه داشت، ولی صفحات مارش جمهوری از بازار فروش بیرون ریخته شد و تا مدت‌ها هر جا صفحهٔ مارش جمهوری پیدا می‌شد، برای صاحبش دردسر می‌آفرید. بین قمر با ملوک ضرابی و روح‌انگیز رقابت وجود داشت. با این حال، رابطهٔ آن‌ها دوستانه بود. ملوک ضرابی دربارهٔ وی گفته است: «قمر زیاد من و امثال من را جدی نمی‌گرفت. خود را بالاتر از ما می‌شمرد. البته بالاتر هم بود. میان ما بیشتر رفاقت بود تا رقابت». در مقابل، زبیده جهانگیری هم در خاطراتی که نقل کرده، به «جفاهایی» که ملوک ضرابی در حق قمر کرد اشاره می‌کند. با این حال، در مطلبی که در زمان حیات قمر منتشر شده، ذکر شده که او به آواز روح‌انگیز (و نیز، دلکش و ادیب خوانساری و حسین قوامی و عزت روح‌بخش علاقه داشت. همچنین در مطلبی در مجلهٔ خواندنی‌ها به تاریخ ۲۵ خرداد ۱۳۳۶ به علاقهٔ قمر به مرضیه اشاره شده و نقل شده که قمر گفته بود که «من در صدای نرم و لطف مرضیه گذشته‌های تابناک زندگی خودم را می‌بینم ... مرضیه امید موسیقی ایران است، ولی به شرطی که عاقبت کارش مثل من نباشد».

مرتضی نی‌داوود نقشی اساسی در زندگی قمر داشت. نه تنها او به قمر موسیقی آموخت و به وی فرصت اجرا در صحنه‌های خصوصی و عمومی داد، بلکه در رشد فکری قمر هم نقش داشت. برای نمونه، نی‌داوود قمر را تشویق می‌کرد که در روزنامه‌ها فقط مطالب مربوط به خودش یا موسیقی را نخواند و با خواندن مطالب دیگر معلوماتش را بالا ببرد، چون «یک هنرمند بی‌سواد و بی‌خبر از وضع مملکت، به درد نمی‌خورد». قمر هم هر وقت راجع به چیزی نمی‌دانست، از نی‌داوود می‌پرسید و او را «مردی دانا» توصیف می‌کرد. پس از آن‌که نی‌داوود از موسیقی کناره گرفت، قمر با اسماعیل کمالی (که از شاگردان نی‌داوود بود) همکاری کرد. از تصنیف‌هایی که کمالی برای قمر ساخت می‌توان به «شمع و پروانه» در دستگاه شور، «شب هجران» در دشتی و «سوز عشق» در دستگاه نوا اشاره کرد.

قمر به ام کلثوم، خوانندهٔ مصری علاقهٔ زیادی داشت و یکی از آرزوهایش آن بود که به مصر برود و با ام کلثوم ملاقات کند. قمر و ام کلثوم تقریباً همزمان خوانندگی را شروع کرده بودند؛ ولی قمر به خاطر سکته‌های قلبی و مغزی خیلی زود از خوانندگی بازنشسته شد. بعدها غلامحسین بنان در مقاله‌ای که در سالگرد درگذشت قمر در روزنامهٔ کیهان منتشر شد، نوشت که «قمرالملوک ام کلثوم ایران است» و «[قمر] سمبل همه خواننده‌های زن بود. در آواز ایران وزنه بود. شاید قرن‌ها طول خواهد کشید تا مادر گیتی مانندش را بزاید. اهمیت صدایش به نظر من در ایران به‌اندازهٔ صدای ام کلثوم در مصر است». محسن حجاریان هم قمر را با ام کلثوم مقایسه کرده است.

سپنتا گفته است که «در بین خوش‌طنین‌ترین صداهایی که از آواز ایرانی شنیده‌ام صدای شفاف و درخشنده خواننده فقید قمرالملوک وزیری است، همچنین تنوع تحریرها و مهارت ایشان را در ادای صنایع و فنون به‌خصوص آواز ایرانی در کمتر کسی یافته‌ام، چه هنگام شنیدن، شور خاصی در شنونده آشنا ایجاد می‌کند. این خواننده بنا به استعداد طبیعی و ذوق خداداد از عوامل مهم تنفس صحیح و ایجاد رزنانس مطبوع در پرورش صدای گرم و پرگسترش خود استفاده کرده بود.» در میان روشن‌فکران و قلم‌به‌دستان نیز اشعاری برای قمر سروده شده است و مقالاتی تحسین‌آمیز بر کنسرت‌های او نوشته‌اند. او نیز شعر شاعران مشهور آن دوره را در کنسرت‌های خود به کار می‌گرفت و برخی از اجراهای خود را به آنان تقدیم می‌کرد. امیرجاهد خوانندگی بیشتر تصنیف‌هایش را به قمر سپرد و در مدت شش ماهی که قمر مشغول ضبط صفحه بود، هر هفته دو تصنیف جدید برای او می‌ساخت.

بسیاری از شاعران هم‌دورهٔ قمر در مورد او شعر سرودند؛ از جمله ایرج میرزا، عارف قزوینی، محمدتقی بهار، و محمدحسین شهریار. خود قمر از این بین شعرهای شهریار را بیشتر می‌پسندید. یکی از اشعاری که شهریار در مدح قمر سروده، این غزل است:

از کوری چشم فلک امشب قمر این‌جاست		آری قمر امشب به خدا تا سحر این‌جاست
آهسته به گوش فلک از بنده بگویید		چشمت ندود این همه یک شب قمر این‌جاست
آری قمر آن قُمری خوش‌خوان طبیعت		آن نغمه‌سرا بلبل باغ هنر این‌جاست
...
ای‌کاش سحر ناید و خورشید نزاید		کامشب قمر این‌جا، قمر این‌جا، قمر این‌جاست

ایرج میرزا در وصف قمر سروده که:

قمر آن نیست که عاشق بَرَد از یاد او را		یادش آن گل نه، که از کف ببرد باد او را
مَلَکی بود قمر پیش خداوند عزیز		مرتعی بود فلک خرم و آزاد او را
...
بلبل از رشکِ صدای تو گلو پاره کند		ورنه بهر چه بُوَد این همه فریاد او را

محمدتقی بهار چنین قمر را مدح کرده است:

صد قرنِ هزارساله باید		تا یک قمرالملوک زاید
ایران که دو صد قمر ندارد		هر زن که چنین هنر ندارد

در سال ۱۳۰۷ که دست قمر در حادثهٔ اتومبیل شکست هم محمدتقی بهار شعری را در تأسف آن حادثه سرود. حتی شاعران معاصر نظیر مهدی اخوان ثالث هم دربارهٔ قمر شعر سروده‌اند.

فروزان جمشیدنژاد در مطلبی که بی‌بی‌سی فارسی منتشر کرد، قمر را «هزاردستان آواز ایران» نامیده است. بسیاری از نوازندگان شاخص هم‌دورهٔ قمر با او همکاری کردند. این شامل پیانیست‌هایی همچون مرتضی محجوبی، حبیب‌الله شهردار، تارنوازانی همچون موسی معروفی، ارسلان درگاهی، اسماعیل کمالی، مرتضی نی‌داوود و علی‌اکبر شهنازی، نوازندگان ویولن و کمانچه شامل ابوالحسن صبا، رکن‌الدین مختار و حسین یاحقی، و نوازندگان ضرب از جمله ناصر افتتاح می‌شد. قمر اشعار چندین تن از شاعران هم‌عصر خود را اجرا کرد، از جمله محمدتقی بهار، پژمان بختیاری، حسن وحید دستگردی، میرزاده عشقی، ایرج میرزا، رهی معیری، محمدعلی امیرجاهد، عارف قزوینی و موید ثابتی قمر به آموزش موسیقی نپرداخت و از بین خوانندگان دیگر هم کسی را به‌عنوان شاگرد خوب خودش نمی‌شناخت. او نسبت به خوانندگان جوان‌تر دیدگاه منتقدانه داشت و معتقد بود که «کمتر زحمت می‌کشند و صدایشان دامنه ندارد».

منابع

• آبادی، اسکندر (۱۳ مرداد ۱۳۸۸). «جای پای قمر در جامعهٔ هنری ایران». دویچه وله. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶. دریافت‌شده در ۲۱ دسامبر ۲۰۲۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• اتحاد، هوشنگ (۱۳۹۹). چهره‌های موسیقی ایران معاصر. ج. ۴. تهران: فرهنگ نشر نو. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۴۹۰-۲۳۱-۱.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• به‌خیال، مهدی (۱۳۹۹). «روشنای موسیقی ایران». بخارا. ۲۵ (۱۳۹): ۵۶۰–۵۹۷.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• جهانگیری، زبیده (۲۰۱۵). قمری که خورشید شد. لس‌آنجلس: شرکت کتاب. شابک ۹۷۸-۱-۵۹۵۸۴-۵۱۳-۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• جمشیدنژاد، فروزان (۱۴ مرداد ۱۳۹۱). «قمر در محاق؛ یادی از قمرالملوک وزیری در سالمرگش». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• خطیبی، پرویز (۱۳۸۰). خاطراتی از هنرمندان. به کوشش فیروزه خطیبی. تهران: انتشارات معین. شابک ۹۶۴-۵۶۴۳-۹۰-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• خلعتبری، میترا؛ آبادی، اسکندر (۱۶ بهمن ۱۳۹۹). «آواهای کم‌شنیده از دیروز تا امروز • قمرالملوک وزیری». دویچه وله. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ اوت ۲۰۲۵. دریافت‌شده در ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• خوشنام، الهه (۱۴ مرداد ۱۳۸۸). یادی از قمر، غزل‌خوان باغ آزادی. دویچه وله. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ دسامبر ۲۰۲۴. دریافت‌شده در ۲۱ دسامبر ۲۰۲۵.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• خوشنام، محمود (۳ اوت ۲۰۰۴). «قمری در آسمان موسیقی ایران». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۲۱ دسامبر ۲۰۲۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• خوشنام، محمود (۵ اوت ۲۰۱۴). «قمرالملوک وزیری؛ صدایی که تابوها را شکست». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۲۱ دسامبر ۲۰۲۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• زاهد، فاطمه (۲ شهریور ۱۳۹۷). «وصیتنامه بانو قمرالملوک وزیری». خبرگزاری برنا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ ژوئیه ۲۰۲۰.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سپنتا، ساسان (۱۳۷۷). تاریخ تحول ضبط موسیقی در ایران. تهران: مؤسسهٔ فرهنگی هنری ماهور. شابک ۹۶۴-۶۴۰۹-۲۳-۷.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سپنتا، ساسان (۱۳۴۰). «کیفیت آوازهای ایران». موسیقی (۵۷): ۳۲–۳۶. دریافت‌شده در ۲۱ دسامبر ۲۰۲۵ – به واسطهٔ پرتال جامع علوم انسانی.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سپنتا، ساسان (۱۳۹۳). «قمرالملوک وزیری». فصلنامه موسیقی ماهور (۶۵): ۱۱۵–۱۲۵.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• نیکنام، پرویز (۲۹ ژوئیه ۲۰۲۲). «قمرالملوک وزیری، بانوی اول موسیقی ایرانی». آسو. دریافت‌شده در ۲۱ دسامبر ۲۰۲۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• «ناصر معارفی». راسخون. ۲۱ فروردین ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۲۱ دسامبر ۲۰۲۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• «معرفی بزرگان - قمرالملوک وزیری». دلنوا. ۴ خرداد ۱۳۹۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ ژانویه ۲۰۲۵. دریافت‌شده در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۳.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• فرهمند، مهرداد (۶ اوت ۲۰۱۶). «چرا قمر غریب مرد؟». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۲۱ دسامبر ۲۰۲۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• ملکی، توکا (۱۳۸۰). زنان موسیقی ایران از اسطوره تا امروز. تهران: کتاب خورشید. شابک ۹۶۴-۷۰۸۱-۰۶-۵.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• ملاح، حسینعلی (۱۳۴۳). «قمرالملوک وزیری». پیام نوین. ۷ (۳): ۱–۳۲. دریافت‌شده در ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶ – به واسطهٔ پرتال جامع علوم انسانی.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• نظری‌جو، رامتین (پاییز ۱۴۰۰). «از رنجی که برده‌اند» (PDF). فصلنامه علمی-ترویجی مطالعات هنرهای زیبا. ۲ (۵): ۱۸۵–۱۹۲. دریافت‌شده در ۲۵ ژوئیه ۲۰۲۶ – به واسطهٔ پرتال جامع علوم انسانی.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• نورمحمدی، مهدی (۱۳۹۹). اخبار و اسناد قمرالملوک وزیری. تهران: مؤسسهٔ فرهنگی هنری ماهور. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۷۸۸۲-۸۱-۴.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:خطاهای شابک چشم‌پوشی‌شده (رده)
• یغمایی، پیرایه (۱۸ اسفند ۱۳۸۲). «صدای ماه ...». ایران امروز. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ اکتبر ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۲۱ دسامبر ۲۰۲۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• یغمایی، پیرایه (۳ مرداد ۱۳۸۷). «یادی از قمرالملوک وزیری». نصور. دریافت‌شده در ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• «دربارهٔ آتش دل یا آتشی در سینه دارم جاودانی». موسیقار. دریافت‌شده در ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• «مرغ سحر را قمر نخوانده است». روزنامه اطلاعات (۱۴۷۴۷): ۲۰. ۱۰ تیر ۱۳۵۴.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

• Nakjavani, Eric (15 December 2008). "QAMAR-AL-MOLUK VAZIRI". Encyclopedia Iranica. Retrieved 21 December 2025.

پیوند به بیرون

• ویدیوی ثبت شدن نام قمرالملوک وزیری در سازمان ملل، از یوتیوب
• مستند صدای ماه اثر فرحناز شریفی در مورد قمرالملوک وزیری، از آپارات
• خبر درگذشت قمرالملوک وزیری در روزنامه اطلاعات (نسخهٔ نگهداری شده در ویکی‌انبار)