خسرو و ریدگ

خسرو قُبادان (خسرو انوشیروان یا خسرو یکم پسر قُباد یکم) و ریدَگ (پسر جوان، غلام دربار)^[۱] رساله‌ای^[۲] است که در آن ریدکی^[۳] به نام خوش‌آرزو^[۴] که از نجبای دربار خسرو انوشیروان بوده، به سؤالات این پادشاه پاسخ می‌دهد. در آغاز رساله، ریدک برای خسرو شرح می‌دهد که از خاندانی مرفه بوده و پدرش در خردسالیِ او درگذشته است؛ اما، به‌سبب برخورداری از میراث پدر، توانسته است به مدرسه (= فرهنگستان) برود و اطلاعات لازم دینی را به‌دست آورَد و دبیری فراگیرد و سپس در سواری، تیراندازی، نیزه‌پرانی، موسیقی، ستاره‌شناسی، و بازی‌های گوناگون مهارت پیدا کند. (بندهای ۱ تا ۱۸) او، پس از این مقدمه، از شاه می‌خواهد که او را بیازماید، و شاه دربارهٔ بهترین خوراک‌ها (بندهای ۲۰ تا ۵۴) و می‌ها (۵۵ تا ۵۹) و آنچه با می می‌خوردند (۶۵ تا ۶۶)، نغمه‌ها (۶۰ تا ۶۴)، گُل‌ها و عطرها (۶۸ تا ۹۴)، زنان (۹۵ تا ۹۷)، اسبان (۹۸ تا ۱۰۰)، و چند موضوع دیگر سیزده سؤال مطرح می‌کند، و همهٔ پاسخ‌های او مورد پسندش می‌افتد. سپس شاه برای آزمایش تهور او از وی می‌خواهد که دو شیر را که موجب وحشتِ رمهٔ اسبان شاه شده‌اند، زنده دستگیر کند. ریدک، پس از توفیق در این کار، به سِمت مرزبان منصوب می‌شود. (۱۱۰ تا ۱۲۰)

از این رساله می‌توان از چگونگی ذوق و سلیقهٔ اشراف ساسانی آگاهی یافت و نیز به میزان شکوه و جلال دربار خسرو انوشیروان پی برد، و همچنین اطلاعاتی دربارهٔ وضع تعلیم و تربیت در عهد ساسانی به‌دست‌آورد. این رساله از نظر دربرداشتن نام خوراک‌ها و طرز تهیهٔ آن‌ها، گُل‌ها، سازها، بازی‌ها، و غیره حائز اهمیت است. ترجمهٔ عربیِ بخش‌هایی از این رساله را ابومنصور ثَعالِبی^[۵] آورده است. این ترجمه عموماً از اصل پهلوی خلاصه‌تر است، ولی در مواردی مطالبی اضافه بر متن پهلوی دارد؛ مانند مطلبی دربارهٔ بهترین آب (ص ۷۱۰) و مطلبی در مورد بهترین پوشاک (ص ۷۱۰) که در آغاز متن پهلوی (بند ۱۹) شاه به آگاه بودن ریدک از آن اشاره کرده است و ظاهراً از متن پهلوی افتاده است. از سوی دیگر، مقدمه‌ای که در ذکر حال ریدک و خانوادهٔ اوست یا داستان زنده اسیر شدن دو شیر به‌دست او در ترجمهٔ عربی نیامده است.

متن این رساله در مجموعهٔ متون پهلوی به چاپ رسیده است. این رساله به فارسی نیز ترجمه شده است.^[۶]

تفضلی، احمد، و به کوشش آموزگار، ژاله. تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. تهران: انتشارات سخن، ۱۳۷۶ شابک ‎۹۶۴-۵۹۸۳-۱۴-۲

کیا، صادق، چند واژه از «خسرو قبادان و ریدکی»

معین، محمد، خسرو قبادان و ریدک وی

کرباسیان، ملیحه، خسرو قبادان و ریدک