داریوش مهرجویی

داریوش مهرجویی
مهرجویی در بزرگداشتِ خود در فرهنگستان هنر، ۱۳۹۲
نام هنگام تولد	سیّد داریوش مهرجویی
زادهٔ	۱۷ آذر ۱۳۱۸ تهران، ایران
درگذشت	۲۲ مهر ۱۴۰۲ (۸۳ سال) کرج، ایران
علت مرگ	قتل بر اثر ضربات چاقو
مدفن	قطعهٔ هنرمندان بهشت زهرا، تهران
محل تحصیل	دانشگاه کالیفرنیا، لس آنجلس
پیشه‌ها	کارگردان تهیه‌کننده نویسنده مترجم
سال‌های فعالیت	۱۴۰۲–۱۳۴۶
آثار	فیلم‌شناسی کتاب‌شناسی
همسر(ها)	فریار جواهریان (سابق) وحیده محمّدی‌فر
فرزندان	۳
خویشاوندان	ژیلا مهرجویی (خواهر)
افتخارات	لژیون دونور (۱۳۹۳)

داریوش مهرجویی (یا مهرجوئی؛ ۱۷ آذر ۱۳۱۸ – ۲۲ مهر ۱۴۰۲)، فیلم‌ساز و نویسندهٔ ایرانی بود. مهرجویی، که از بنیان‌گذارانِ کانونِ سینماگرانِ پیشرو بود، از فیلم‌سازان برجستهٔ ایران و از چهره‌های اصلی موج نوی سینمای ایران به‌شمار می‌رود.^[۱] مهرجویی، علاوه بر فعالیت در سینما، به نوشتن رمان و ترجمه نیز می‌پرداخت.

مهرجویی نخست دوستدارِ موسیقی بود. بعدها برای تحصیل در رشتهٔ سینما به آمریکا رفت؛ ولی در دانشگاه کالیفرنیا، لس آنجلس فلسفه خواند و فارغ‌التّحصیل شد. نخستین فیلمش الماس ۳۳ بود که در سال ۱۳۴۶ منتشر شد و ناموفق بود.^[۲] مهرجویی با ساختِ فیلم گاو (۱۳۴۸) نگاه‌ها را متوجّه خود کرد و به موج نوی سینمای ایران شکل داد. پس از انقلابِ ۱۳۵۷ مدّتی از ایران رفت، امّا چند سال بعد بازگشت و به فیلم‌سازی پرداخت و عضوِ پیوستهٔ فرهنگستانِ هنر شد.^[۳] از دیگر فیلم‌های برجسته‌اش می‌توان به اجاره‌نشین‌ها (۱۳۶۵)، هامون (۱۳۶۸)، سارا (۱۳۷۱)، پری (۱۳۷۳)، لیلا (۱۳۷۵)، درخت گلابی (۱۳۷۶)، مهمان مامان (۱۳۸۲) و سنتوری (۱۳۸۵) اشاره کرد. بسیاری از این فیلم‌ها اقتباس‌هایی از آثارِ نویسندگانی از هنریک ایبسن تا غلامحسین ساعدی بوده‌اند. مهرجویی و همسرش وحیده محمّدی‌فر ۲۲ مهر ۱۴۰۲ در خانهٔ ویلایی خود در مشکین‌دشتِ کرج کُشته شدند.^[۴]

براساس نتایج یک نظرسنجی در سال ۱۳۸۳، مهرجویی با آفریدن هفت شخصیت، بیشترین شخصیت سینمایی ماندگار را در سینمای ایران خلق کرده است. همچنین شخصیت هامون در فیلمی به همین نام از مهرجویی، ماندگارترین شخصیت در تاریخ سینمای ایران دانسته شده است.^[۵] مهرجویی بارها جزء برترین فیلم‌سازان تاریخ سینمای ایران انتخاب شد. از جمله در نخستین رأی‌گیری مجلهٔ فیلم به سال ۱۳۶۷^[۶] و در رأی‌گیری سال ۱۳۷۸ مجلهٔ دنیای تصویر^[۷] و در نظرسنجی سال ۱۳۸۱ مجلهٔ نقد سینما.^[۸] او در رأی‌گیری ۱۳۹۸ مجلهٔ فیلم به عنوان بهترین کارگردان تاریخ سینمای ایران انتخاب شد.^[۹]

هرچند از آغاز فعالیت فیلم‌سازی مهرجویی شماری از فیلم‌هایش توقیف شد، ولی با این حال او همچنان به فیلم‌سازی ادامه داد. او جوایز متعدد بین‌المللی دریافت کرد که از میان آنها می‌توان به جایزهٔ صدف طلایی بهترین فیلم جشنوارهٔ فیلم سن‌سباستین، سه جایزهٔ ذکر ویژه و جایزهٔ بخش نگاه نو و جایزهٔ فیپرشی از جشنوارهٔ فیلم برلین، جایزهٔ فیپرشی جشنواره بین‌المللی فیلم ونیز و جایزهٔ هوگو نقره‌ای جشنواره بین‌المللی فیلم شیکاگو اشاره کرد. سال ۱۳۹۳ از سوی سفیر فرانسه جایزهٔ شوالیه ادب و هنر فرانسه به مهرجویی اهدا شد.

داریوش مهرجویی در ۱۷ آذرِ ۱۳۱۸ در تهران^[۱۰] در خانواده‌ای از طبقهٔ فرودست به‌دنیا آمد. در کودکی تحتِ تأثیرِ مادربزرگش، که مسلمانی معتقد بود، قرار گرفت. در مصاحبه‌ای به سالِ ۱۳۵۱ در این باره می‌گوید: «مادربزرگم از آن نمازخوان‌های دوآتشه بود؛ و تحت تأثیر فضای روحانی او، من هم از سن هفت تا پانزده‌سالگی، شده بودم یک مسلمان واقعی. نماز و روزه‌ام یک بار هم ترک نمی‌شد. [...] اما از پانزده‌سالگی به بعد، درست آن موقعی که نماز و روزه‌ام به حساب می‌آمد، شک در دلم نشست.»^[۱۱] در نوجوانی به موسیقی علاقه‌مند شد و مدّتِ کوتاهی در درسِ موسیقیِ آقای زندی شرکت کرد. نزدِ پدرش، که موسیقی ایرانی را خوب می‌شناخت، به نواختنِ سنتور پرداخت و بعد با موسیقی کلاسیکِ مغربی آشنا شد و به نواختنِ پیانو و نوشتنِ قطعاتی برای پیانو پرداخت.^[۱۲]

مهرجویی در هفده‌سالگی به سینما علاقه‌مند شد و برای درکِ بهتر فیلم‌های روز به آموختنِ زبانِ انگلیسی پرداخت. تحصیلات مقدّماتی را در تهران به پایان برد و یک سال در هتل آتلانتیک مدیر شد و سپس بیست ساله بود که برای ادامهٔ تحصیل به کالیفرنیا رفت. نخست به خواندن سینما روی آورد اما خیلی زود رها کرد و به فلسفه پرداخت و در سالِ ۱۳۴۴ از دانشگاه کالیفرنیا، لس آنجلس لیسانسِ فلسفه گرفت. در همین سال سردبیری نشریهٔ پارس ریویو در لس آنجلس را به‌عهده گرفت و سال بعد به تهران رفت و در سال ۱۳۴۶ نخستین فیلم خود به نام الماس ۳۳ را که فیلمی بسیار پرهزینه بود ساخت. این فیلم جنایی-اکشن در ۵ بهمن ۱۳۴۶ در تهران روی پرده رفت و فروش متوسطی داشت و با توجه به هزینهٔ بالای ساخت شکستی تجاری محسوب شد و توجه منتقدان را هم چندان به خود جلب نکرد.^[۱۳]

مهرجویی سال ۱۳۴۸ با هم‌کاری غلامحسین ساعدی فیلم‌نامهٔ گاو را از روی یکی از داستان‌های کوتاه مجموعهٔ عزاداران بیلِ ساعدی نوشت و فیلم کرد. این فیلم جوایز متعددی را در جشنواره‌های بین‌المللی به ارمغان آورد. گاو هم از نظر تجاری هم از نظر هنری فیلم موفقی از کار درآمد و فصل جدیدی در سینمای ایران گشود و سینمای ایران را که تا پیش از آن حضور کم‌رنگی در جشنواره‌های جهانی داشت به عنوان سینمایی متفکر و قابل اعتنا به منتقدان جهانی معرفی کرد.^[۱۴]از آن زمان همواره، به جز وقفهٔ چند سالهٔ پس از انقلاب ۱۳۵۷ و رویدادهای پس از آن که منجر به مهاجرتش به فرانسه شد، مهرجویی یکی از فیلم‌سازان مطرح و پرکار ایرانی بود. وی همچنین از اعضای هیئت‌مدیره موزه هنرهای معاصر تهران بود.^[۱۵]

مهرجویی از دههٔ ۱۳۷۰^[۱۹] به عضویتِ فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران درآمد؛^[۲۰] و مهرِ ۱۳۹۲ همراهِ وحیده محمّدی‌فر در مراسمِ بزرگداشتِ خودش در فرهنگستان با حضورِ محمّدعلی معلّم دامغانی و مانی حقیقی و علی دهباشی و دیگرانی شرکت کرد.^[۲۱]

مهرجویی، پس از همکاری در فیلمِ چندگانهٔ فرش ایرانی در نیمهٔ دههٔ ۱۳۸۰، از سالِ ۱۳۸۷ تا ۱۳۹۸ شش فیلم ساخت که از نظرِ ناقدان و همچنین در فروش ناموفّق بودند. لامینور آخرین ساختهٔ مهرجویی بود که به‌دلیل اعتراضات آبان ۱۳۹۸ ایران، از نمایش آن در جشنواره فیلم فجر ۱۳۹۸ خودداری کرد و در اردیبهشت سال ۱۴۰۰ به نمایش درآمد.^[۱۲]

مهرجویی و همسرش، وحیده محمّدی‌فر، شبِ ۲۲ مهرِ ۱۴۰۲ در خانهٔ ویلایی خود در مشکین‌دشت به دستِ باغبانِ سابقشان و همدستانش کُشته شدند.^[۴][۲۵] دخترشان جسد آن‌ها را کشف کرد و ماجرا را به پلیس گزارش داد.^[۲۶] پیش از این حادثه، محمّدی‌فر در صفحهٔ شخصیِ خود در شبکه‌های اجتماعی از تهدیدهای «شخصی ناشناس با لهجه غیر ایرانی» با چاقو از پشتِ درِ ویلا خبر داده بود.^[۲۷][۲۸] او همچنین در این پست در صفحه اینستاگرام خود نوشته بود که در هفته‌های اخیر مورد سرقت قرار گرفتند و دو سنتور مربوط به پروژهٔ سنتوری ۲ از او دزدیده شده بود.^[۲۸]

خبر کشته شدن مهرجویی و همسرش در ساعات اولیه بامداد ۲۳ مهر ۱۴۰۲ اعلام شد. مدیران روزنامه‌های اعتماد و فراز و چند روزنامه‌نگار دیگر را قوه قضائیه احضار کرد. همچنین خبرنگار روزنامه اعتماد، بهاره شبانکارئیان،^[۲۹] که پیش از حادثه با وحیده محمّدی‌فر مصاحبه کرده بود،^[۳۰] به وزارتِ اطّلاعات احضار شد^[۳۱] .رئیس قوه قضائیه غلامحسین محسنی اژه‌ای و رئیس‌جمهور سیّد ابراهیم رئیسی دستور پیگیری این پرونده را دادند.^[۳۲]

محمّد قنبری، رئیس پلیس آگاهی کشور، با حضور در صحنهٔ جنایت به خبرنگاران گفت: «آثاری پیدا شده که احتمالاً از قاتل است و هیچ اثری دال بر ورود به اجبارِ قاتل یا قاتلین به خانه دیده نشده است. گردِ ویلا اکثراً دیواری ساخته نشده و جایی که دیوار هست کوتاه است و قاتلان بدونِ مانع احتمالاً با باز بودن در واردِ خانه شدند.»^[۳۳] در ۲۴ مهر هفت نفر مظنون به قتل مهرجویی و همسرش دستگیر شدند.^[۳۲] تعداد بازداشت‌شدگان روز بعد به ده نفر رسید.^[۳۴] در ۲۷ مهر اعلام شد که عامل اصلی قتل مهرجویی دستگیر شده است.^[۳۵] به گفتهٔ سعید منتظرالمهدی، سخنگوی نیروی انتظامی، قاتل در میان دستگیرشدگان بوده است.^[۳۶] پزشکی قانونی علت مرگشان را «خونریزی شدید به دلیل جراحات وارده به واسطه برخورد چاقو یا جسم برنده و نوک‌تیز» اعلام کرد.^[۳۲]

به مناسبتِ مرگِ مهرجویی خانهٔ سینمای ایران سه روز عزای عمومی اعلام کرد و شبکهٔ نمایش^[۳۷] و رادیو نمایش^[۳۸] از ۲۹ مهر تا ۵ آبان مرورِ فیلم‌های او را در برنامه قرار دادند.

جنازهٔ مهرجویی و همسرش در ۲۶ مهر ۱۴۰۲ با حضور نیروهای ضد شورش از مقابلِ تالارِ وحدت تشییع و در قطعهٔ هنرمندانِ بهشتِ زهرای تهران دفن شد. در مراسمِ تشییع شعارهای اعتراضی مانند «زن، زندگی، آزادی» به گوش می‌رسید.^[۳۹]

وکیل مادر وحیده محمّدی‌فر در ۱۱ مردادِ ۱۴۰۴ گفت: در پی صدور رأی قطعی دیوان عالی کشور در تایید حکم صادره از دادگاه کیفری یک استان البرز، مبنی بر قصاص نفس یکی از متهمان و محکومیت دیگر متهمان به مجازات حبس در پرونده قتل مرحومان داریوش مهرجویی و همسرش وحیده محمدی‌فر، اولیای دم با اعلام گذشت از حق قصاص، خواهان اجرای کامل مجازات‌های جایگزین با توجه به جنبه عمومی جرم شده‌اند.^[۴۰]

بسیاری از بازیگران ایران در فیلم‌های مهرجویی حضور داشته‌اند. بازیگرانی مانند: عزت‌الله انتظامی، علی نصیریان، جمشید مشایخی، گلاب آدینه، خسرو شکیبایی، پرویز فنّی‌زاده، جمیله شیخی، صدیقه کیانفر، فخری خوروش، محمّدعلی کشاورز، فروزان، سعید کنگرانی، اسماعیل محمّدی، ژاله سام، مرضیه برومند، ایرج راد، حمیده خیرآبادی، اکبر عبدی، فردوس کاویانی، فریماه فرجامی، بیتا فرهی، توران مهرزاد، منوچهر حامدی، سیاوش طهمورث، حسین سرشار، جلال مقدّم، فتحعلی اویسی، جعفر والی، مهتاج نجومی، محمود دولت‌آبادی، عزت‌الله رمضانی‌فر، حمید جبلّی، فرزانه کابلی، نیکی کریمی، امین تارخ، علی مصفّا، لیلا حاتمی، حسن پورشیرازی، محمدرضا شریفی‌نیا، ژاله علو، فریده سپاه منصور، بهرام رادان، گلشیفته فراهانی، همایون ارشادی، حامد بهداد، رضا عطاران، مهناز افشار، طناز طباطبایی، رضا رویگری، پارسا پیروزفر، مهین شهابی، فیروز بهجت محمّدی، خسرو شجاع‌زاده، امین حیایی، گوهر خیراندیش، نسرین مقانلو، کتایون امیرابراهیمی، حسین گیل، محمّدعلی فردین، و فروزان (پروین خیربخش).

در جدولی که در ادامه می‌آید بازیگرانی که در بیش از دو فیلم مهرجویی بازی کرده‌اند به ترتیب تعداد بارهایی که جلوی دوربین مهرجویی رفته‌اند و به تفکیک فیلم‌ها آمده است. عزت‌الله انتظامی با بازی در ده فیلم بیشترین بازی را در فیلم‌های مهرجویی دارد. مهرجویی در دههٔ ۱۳۸۰ و در سه فیلم آخر خود به بازیگران تازه روی آورد و هیچ‌کدام از بازیگرانی که در فیلم‌های قبلی او بازی داشتند در این سه فیلم (بمانی، مهمان مامان، سنتوری) حضور ندارند.

بیشتر فیلم‌های مهرجویی سانسور شده‌اند.^[۴۲] او احتمالاً تنها فیلمسازی بود که هم در ایران پهلوی و هم در نظام جمهوری اسلامی ایران فیلم‌هایش توقیف شد.^[۴۳] در جدول زیر فاصلهٔ بین ساخته شدن و اجازهٔ پخش گرفتن فیلم‌های مهرجویی آمده است. فیلم بلندِ مستندِ سینمایی الموت که آن را در سال ۱۳۵۵ ساخت و در مورد اسلام، تشیع و اسماعیلیان است و برای تلویزیون ملی ایران ساخته شده‌بود، هرگز به نمایش درنیامد و گفته شد فیلم گم شده است. فیلم سنتوری هم که در ۱۳۸۵ ساخته شده است به دستور وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی دولت نهم اجازهٔ نمایشِ عمومی نگرفت تا این که در دولت دهم وارد شبکهٔ خانگی (ویدئویی) شد.^[۴۴]

در اسفند ۱۴۰۰ با صادر نشدن پروانهٔ نمایش جدید برای فیلم لامینور او از طرف وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دولت سیزدهم، این فیلم به شکل رسمی از ترکیب نمایشِ نوروز ۱۴۰۱ خارج شد و تلاش‌های تهیه‌کننده و بیانیه صنف‌های سینمایی برای نمایش عمومی آخرین ساختهٔ مهرجویی بی‌اثر ماند. استدلال مسئولان سازمان سینمایی ایران این بود که دو سال از صدور مجوز نمایش این اثر سینمایی گذشته و این مجوز منقضی شده است.^[۴۵]

از نظر سبک فیلم‌سازی، داریوش مهرجویی در فیلم‌هایش قید زمان و مکان را برمی‌دارد و در ماورای این ارکان اصلی وجودی پیش می‌رود و همین حرکت‌ها و رخدادها هستند که تصور مخاطب را بی‌پروا با خود به هر طرف می‌کشانند.^[۴۹]

• − (۲۶ مهر ۱۴۰۲). «پخش فیلم‌های داریوش مهرجویی تا ۷ روز از تلویزیون». اعتماد (۵۶۰۵): ۱۰.
• − (۲۶ مهر ۱۴۰۲). «پخش فیلم‌های داریوش مهرجویی از رادیو!». اعتماد (۵۶۰۵): ۱۰.
• آرتور، پل (۱۳۸۵)، «ولی گول نخورید»، دارویش مهرجویی، نقد آثار از بانو تا مهمان مامان به نقل از سینه ایست، تابستان ۲۰۰۱، شماره ۲۷۵، به کوشش علیرضا قره شیخلو و مهدی وفایی.، تهران: هرمس، ص. ۱۱۳، شابک ۹۶۴-۳۶۳-۲۷۹-۲
• امکانیان، بیژن (۱۳۷۵)، «نشریهٔ فیلم»، مجموعه مقالات در معرفی و نقد آثار داریوش مهرجویی، به کوشش گردآورنده: ناصر زراعتی.، تهران: انتشارات ناهید
• امید، جمال (بهار ۱۳۷۴)، تاریخ سینمای ایران ۱۳۵۷–۱۲۷۹، تهران: انتشارات روزنه
• امینی، احمد (۱۳۷۲)، صد فیلم تاریخ سینمای ایران، تهران: موسسهٔ فرهنگی هنری شیدا
• باباخانی، نگار (اردیبهشت ۱۳۸۷)، «داریوش مهرجویی، نویسنده و مترجم»، نگاه نو، ش. ۷۷، ص. ۸۴
• پوریا، امیر (۱۳۷۸). «جذابیت پنهان انتخاب: ۱۵۰ هنرمند، سینماگر، نویسنده، نقاش، شاعر، موسیقیدان و منتقد ایرانی، فیلم‌های محبوب خود را از تاریخ سینمای ایران و جهان برگزیده‌اند». دنیای تصویر (۷۴): ۱۲–۲۰.
• جعفری‌نژاد، شهرام (۱۳۹۸). «از «گاو» تا «گوزن‌ها»، از «ریوبراوو» تا «سرگیجه»: نتایج سه دورهٔ پیشین در یک نگاه». فیلم (۵۵۸): ۶۸–۱۰.
• دهقان، خسرو (بهمن ۱۳۸۱). «ده نکته‌ای که هرگز نمی‌خواستید درباره مهرجوئی بدانید». نقد سینما (۳۶): ۱۳.
• فراستی، مسعود (۱۳۸۱). «بهترینهای عمر ما: بهترین فیلم‌ها و فیلمسازان تاریخ سینما از نگاه ۵۵ منتقد سینمایی». نقد سینما (۳۳): ۷۲–۸۷.
• طوسی، جواد (۲۴ مهر ۱۴۰۲). «دایره خونینِ مینا». اعتماد (۵۶۰۳): ۱۲.
• «داریوش مهرجویی». وبگاه سوره. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ مه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۵ آبان ۱۳۸۵.
• قادری، امیر (اردیبهشت ۱۳۸۷)، «برهنه شدن»، نگاه نو، ش. ۷۷، ص. ۸۴
• قره‌شیخلو، علیرضا و وفایی، مهدی (۱۳۸۵)، داریوش مهرجویی، نقد آثار از بانو تا مهمان مامان، تهران: هرمس، شابک ۹۶۴-۳۶۳-۲۷۹-۲
• «دیدگاه فراستی در مورد فیلمسازان برجسته ایرانی / مهرجویی کارگردان بدی است». خبرآنلاین. ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۱۹ آگوست ۲۰۱۶.
• مجموعه مقالات در معرفی و نقد آثار داریوش مهرجویی، به کوشش گردآورنده: ناصر زراعتی.، تهران: انتشارات ناهید، ۱۳۷۵
• مهرجویی، داریوش. جهانبگلو، رامین. هامون در گفتگوی داریوش مهرجویی و رامین جهانبگلو، دوم. تهران: انتشارات زمانه ۱۳۷۳
• «مهرجویی، داور جشنواره زردآلوی طلایی». فرارو. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ اکتبر ۲۰۰۸. دریافت‌شده در ۵ اوت ۲۰۰۸.
• مهرجویی، داریوش (۱۳۷۶)، پری، تهران: انتشارات امه، شابک ۹۶۴-۹۰۶۸۸-۸-۰
• نجفی، احمد؛ مهرجویی، داریوش (۱۳۸۵)، «ساعتی گپ و گفت با مهرجویی»، داریوش مهرجویی، نقد آثار از بانو تا مهمان مامان به نقل از سینه ایست، تابستان ۲۰۰۱، شماره ۲۷۵، به کوشش علیرضا قره شیخلو و مهدی وفایی.، تهران: هرمس، ص. ۱۱۳، شابک ۹۶۴-۳۶۳-۲۷۹-۲

مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به داریوش مهرجویی در ویکی‌گفتاورد موجود است.

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ داریوش مهرجویی موجود است.

به این مقاله گوش کنید (اطلاعات/دریافت)

این نوشتار یک پروندهٔ صوتی دارد که در تاریخ ۲۰۱۲-۰۲-۲۹ ایجاد شده‌است، و ممکن است شامل ویرایش‌های بعد از آن نشود. (راهنما)

نوشتارهای صوتی بیشتر

• داریوش مهرجویی در بانک اطلاعات اینترنتی فیلم‌ها (IMDb)
• داریوش مهرجویی در راتن تومیتوز
• داریوش مهرجویی در بانک جامع اطلاعات سينماى ايران
• داريوش مهرجويي در گفت و گو با ايسنا: حضرت امام خميني(ره) دليل وجودي سينما را مشخص كرد كه عامل تعيين‌كننده‌ي مهمي است
• نگاهی به زندگی و آثار داریوش مهرجویی
• با هنر نمی‌شود کشتی گرفت (یادداشت داریوش مهرجویی دربارهٔ جشنوارهٔ فجر)
• مهرجویی در ایران‌آکت
• بهروز وثوقی و داریوش مهرجویی در آمریکا
• داریوش مهرجویی (کارگردان)
• داریوش مهرجویی و ترجمه دو اثر از اوژن یونسکو
• داریوش مهرجویی، در جشنواره «زردآلوی طلایی»
• نامه اعتراض «داریوش مهرجویی» به ضرغامی