علی تراب جهرمی

علی ترابی جهرمی
زادهٔ	۱۲۶۲ خورشیدی جهرم
درگذشت	۱۳۰۸ خورشیدی شیراز
مدفن	شیراز
ملیت	ایران
دیگر نام‌ها	خواجه علی ترابی جهرمی
پیشه(ها)	شاعر و بازرگان
سال‌های فعالیت	۱۲۶۲- ۱۳۰۸
آثار	دلبر که در طَرف چمن، خوابیده یکتا پیرهن ترسم که بوی نسترن از خواب بیدارش کند از نکهت گل دوختم، پیراهنی بهر تنش از بس لطیف است آن بدن، ترسم که آزارش کند ای ماهتاب آهسته رو، اندر حریم یار من ترسم صدای پای تو از خواب بیدارش کند
همسر	رحیمه سلطان
والدین	عبدالغفور و حسنیه‌جان

خواجه ملا علی ترابی (تراب) جهرمی از شاعران ایرانی است. بر پایه اسناد سازمان ثبت احوال ایران، وی در سال ۱۲۶۲ هجری شمسی زاده شد و سنگ مزارش نیز نشان می‌دهد که در سال ۱۳۰۸ هجری شمسی در شهر شیراز چشم از جهان فروبست و همان‌جا به خاک سپرده شد. این در حالی است که کتاب حدیقه‌الشعرا^[۱] زمان درگذشت او را بر پایه شنیده‌ها «هزار و دویست و پنج و اندی» ذکر کرده است؛ روایتی که موجب بروز خطا در برخی منابع درباره تاریخ دقیق وفات او شده است. همین اشتباه شفاهی حتی سبب گردیده است بعضی منابع محلی از وجود دو شخصیت با این نام یاد کنند. با این حال، استعلام از اداره ثبت احوال استان فارس نشان می‌دهد که در این بازه زمانی فرد دیگری با این نام زیست نمی‌کرده است و در نتیجه، روایت‌های نادرست درباره این شاعر نامدار تنها ناشی از ثبت شفاهی و غیرمستند وقایع بوده است. تخلص وی در شاعری، «تراب» بوده‌است.^[۲] از این رو، نام او در منابع تاریخی و ادبی با صورت‌های گوناگونی همچون ترابی جهرمی^[۳]، تراب جهرمی، ابوتراب^[۴] و نیز ترابی فارسی (جهرمی)^[۵] ذکر شده است.

وی در کوی مصلی جهرم زندگی می‌کرده‌است و نزدیک به هزار بیت شعر سروده‌است. قطعه شعر زیر از ایشان می‌باشد:^[۶]

دلشدگان، نام آلبومی است که با صدای محمدرضا شجریان و آهنگسازی حسین علیزاده تدوین شده‌است. پیش از انتشار این آلبوم، تمام آوازها و تصنیف‌های آن در فیلمی با همین نام ساختهٔ علی حاتمی استفاده شده بود. فریدون مشیری به درخواست محمدرضا شجریان شعرها و آهنگ‌های فیلم را بررسی کرد و مورد بازبینی قرار داد. شعر علی ترابی جهرمی در این آلبوم و فیلم با این تغییرات خوانده می‌شود:

^[۷]

محمد کریم اشراق در کتاب «بزرگان جهرم» نقل کرده‌است: فتحعلیشاه قاجار در راه بازگشت از گرمسیر (مناطق جنوب فارس) به جهرم می‌آید. تراب غزل زیر را در حضور ایشان می‌خواند:^[۸]

فتحعلی شاه گویا در جواب فوری می‌گوید:

با توجه به دوره زمانی فتحعلی شاه (۱۱۵۱ خورشیدی در دامغان – ۱۲۱۳ خورشیدی در اصفهان) و دوره زمانی خواجه ملا علی ترابی (تراب) جهرمی، قطعاً این روایت ناصحیح می‌باشد یا شاه مورد نظر، یکی دیگر از شاهان قاجار بوده‌است.

دیوان بیگی شیرازی در کتاب حدیقه الشعرا که این کتاب تذکره‌ای ارزنده و مفصل از شاعران و ادیبان و عارفان و درویشان و بزرگان عصر قاجاری از آغاز تا سال‌های واپسین سلطنت ناصرالدین شاه است، اشاره دارد که این غزل نیز در مجموعه‌ به نام این ترابی جهرمی مرقوم بود:

برخی از کتاب‌های زندگی‌نامه‌ی بزرگان جهرم، به اشتباه محل فوت خواجه ملاعلی ترابی جهرمی را قبرستان تاریخی «شاه حاجات» واقع در شهرستان جهرم معرفی کرده‌اند. اما این روایت نادرست است. وی که پیشه‌ی بازرگانی داشت، در جریان یکی از سفرهایش در شیراز درگذشت و همان‌جا به خاک سپرده شد؛ زیرا در آن زمان، به دلیل مسافت طولانی و نبود وسایل نقلیه مناسب برای انتقال پیکر، امکان انتقال او به جهرم وجود نداشت. همچنین در آن روزگار رسم بر این بود که اگر فردی در دیاری غریب درگذرد، برای یادبود او تخته‌سنگی نمادین در گورستان زادگاهش نصب کنند. بر همین اساس، تخته‌سنگی یادبود از سوی بستگان در گورستان شاه حاجات جهرم نصب شد. همین امر موجب شده که برخی پژوهشگران و نویسندگان به اشتباه تصور کنند آرامگاه اصلی وی در آن مکان قرار دارد. بر اساس نقل منابع محلی، بر روی آن سنگ یادبود، علاوه بر مشخصات شاعر، این عبارت نیز حک شده بود: «در زیر تراب است به شیراز ترابی».

آرامگاه خواجه ملاعلی ترابی جهرمی پس از ۹۵ سال توسط یکی از نوادگان وی، وحید ترابی جهرمی، در شهر شیراز شناسایی شد. این مکان در آرامستان تاریخی دارالسلام واقع شده و به‌عنوان بخشی از میراث فرهنگی و ادبی منطقه شناخته می‌شود. کشف دوبارهٔ آرامگاه او توجه پژوهشگران و علاقه‌مندان به تاریخ و ادبیات جهرم و فارس را برانگیخته است. وحید ترابی جهرمی در روز پدر و در وصف شناسایی دوبارهٔ مزار این شاعر بزرگ چنین نوشت:

روز پدر فرصتی است برای گرامیداشت مردانی که نقشی ماندگار در تاریخ و فرهنگ ما به‌جای گذاشته‌اند. امسال این روز را به نام پدری فرهیخته و شاعری بزرگ یعنی «خواجه ملاعلی ترابی جهرمی» مزین می‌کنیم. وی فرزند عبدالغفور و حسنیه‌جان بود و در سال ۱۲۶۲ هجری شمسی در کوی مصلی شهرستان جهرم چشم به جهان گشود و در رمضان سال ۱۳۰۸ در شهر شیراز چشم از جهان فروبست. خواجه ملاعلی ترابی جهرمی، شاعری با ذوق لطیف و اندیشه‌ای ژرف، حدود هزار بیت شعر سرود که بازتابی از ظرافت خیال و دغدغه‌های اجتماعی و فرهنگی دوران اوست. در این اشعار، نسیم و آفتاب با زمزمه‌ای آرام از «عشق و امید» سخن می‌گویند و بذرهایی از خرد و آگاهی در دل‌ها می‌نشانند. پس از حدود ۹۵ سال، وقتی خاک راز مزار این شاعر گهربار را دوباره گشود، گویی پدر دوباره به خانه بازگشت. همان‌گونه که در سروده‌هایش آفتاب آهسته گام می‌نهد تا خواب را نیازارد، اکنون نیز دست تقدیر با نغمه‌ای آرام، حضور خاموش او را از دل تاریخ به روشنای جان‌ها بازگردانده است. کشف آرامگاه ابدی این شاعر شیرین‌سخن قرن سیزدهم هجری شمسی در دارالسلام شیراز، پس از دهه‌ها فراموشی، فرصتی برای بازشناسی میراث گران‌بهای او فراهم آورد و یادآور این حقیقت است که میراث پدران هیچ‌گاه در خاموشی از بین نمی‌رود. پدر بودن یعنی کاشتن بذرهایی که برای نسل‌های آینده درختانی تنومند به جا بگذارد. خواجه ملاعلی ترابی جهرمی، با عشق به فرهنگ و ادبیات، نه‌تنها در نقش یک پدر بلکه در قامت شاعری که کلماتش بذرهایی از خرد و هویت فرهنگی کاشت، الگویی جاودانه از مفهوم «پدر» برای سرزمین ما خواهد بود. در روز پدر، صدای آرام شعر او که از جنس نسیم و نسترن است را بار دیگر در گوش جانمان زمزمه می‌کنیم و یاد این چهره فرهنگی را همچون عطری دل‌انگیز در هوای دل‌هایمان جاری می‌سازیم؛ باشد که چراغی برای جان‌های جوینده و راه‌گشای فردا باشد.

آدرس مزار خواجه ملاعلی ترابی جهرمی: شیراز، آرامستان‌ دارالسلام، ضلع شرقی، جنب بقعه شاه داعی‌الله.

• اداره کتابخانه‌های عمومی شهرستان جهرم
• خواجه‌علی‌تراب جهرمی، آفتاب، برداشت شده در ۶ آبان ۱۳۸۹.