مرگ یزدگرد (فیلم)

مرگ یزدگرد
امین تارخ و محمود بهروزیان و کریم اکبری مبارکه در صحنه‌ای از فیلم
کارگردان	بهرام بیضایی
تهیه‌کننده	بهرام بیضایی
نویسنده	بهرام بیضایی
فیلمنامه‌نویس	بهرام بیضایی
بر پایه	نمایشنامهٔ مرگ یزدگرد
بازیگران	سوسن تسلیمی مهدی هاشمی یاسمن آرامی امین تارخ محمود بهروزیان کریم اکبری مبارکه علیرضا خمسه
موسیقی	بابک بیات
فیلم‌بردار	مهرداد فخیمی
تدوین‌گر	بهرام بیضایی
شرکت تولید	شبکه اول سیمای جمهوری اسلامی ایران
تاریخ‌های انتشار	۱۳۶۱
مدت زمان	۱۱۰ دقیقه
کشور	ایران
زبان	فارسی

از سلسلهٔ مقالات دربارهٔ
سرگذشت • سال‌شمار • اخبار
فهرست‌های کارها
فیلم‌شناسی • نمایش‌شناسی • کتاب‌شناسی • فهرستِ سخنرانی‌ها • بایگانی • کارهای نافرجام
دیـگر
بدایع • مضامین • مذهب • سیاست • همکارانِ چندباره • فهرستِ جایزه‌ها • مآثر (پذیرگیِ آثار طیِّ زمان • فهرستِ آثار دربارهٔ بیضایی) گروهِ لیسار
کارها سخن‌ها بهرام بیضایی

مرگ یزدگرد فیلمی است به کارگردانی و نویسندگی و تهیه‌کنندگیِ بهرام بیضایی^[۱] دربارهٔ مرگِ یزدگردِ سوّم که بر اساسِ نمایشنامه‌اش به همین نام به سالِ ۱۳۶۰ ساخته شد؛ و فقط یک بار در نخستین جشنوارهٔ فیلمِ فجر امکانِ نمایشِ رسمیِ عمومی یافت.^[۲]

بیضایی نمایشنامهٔ مرگ یزدگرد را به سالِ ۱۳۵۸ نوشت و به نمایشی پرفروش درآورد^[۳] و متنش را نیز منتشر کرد.^[۴]

سالِ ۱۳۶۰ فیلم از روی نمایشنامهٔ مرگ یزدگرد ساخته شد. این فیلم کارِ گروهِ فیلمِ لیسار است، با سرمایهٔ شبکهٔ اوّلِ سیمای جمهوریِ اسلامیِ ایران. فیلم رنگی است و ۳۵میلیمتری و در عصّارخانهٔ آران فیلم‌برداری شده است. شرایطِ ساخته شدن و توقیفِ این فیلم را جواد طوسی با سرگذشتِ خط قرمز سنجیده و گفته «آقایان بهشتی و انوار، درِ باغ سبز به بعضی فیلم‌سازان نشان دادند و فیلم‌هایی در این دوره ساخته شد؛ اما بعد نمی‌توانند به عنوان رایزن فرهنگی و یک سیاست‌گذار، شرایط متقاعدکننده‌ای برای نمایش عمومی این فیلم‌ها ایجاد کنند».^[۶]

نخستین و واپسین نمایشِ همگانیِ فیلم در نخستین فستیوالِ بین‌المللیِ فیلمِ فجر به سالِ ۱۳۶۱ بوده است.^[۷] تهیه‌کننده فیلم، شبکه یک سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی، هیچ تلاشی برای اخذ پروانه نمایش نکرد. ظاهراً مهم‌ترین دلیل این امر آن بود که بازیگران زن فیلم، سوسن تسلیمی و یاسمن آرامی، حجابِ اسلامی نداشتند.^[۸] ولی به گمانِ امیر اثباتی «زاویه‌ی نگاهِ بیضایی به تاریخ است و احضار تاریخ به اکنون و نسبتی که با روز و روزگار و زمانه‌ی خودش برقرار می‌کند» که محرّکِ توقیفِ فیلم شده است.^[۹]

عکسی از سوسن تسلیمی در این فیلم که سالِ ۱۴۰۲ در پوسترِ جشنوارهٔ انجمنِ فیلمِ کوتاهِ ایران استفاده شد جنجالی و سببِ تعطیلیِ جشنواره شد.

نوعِ روایتگری در مرگ یزدگرد و مطرح کردنِ قضاوت‌های گوناگون پیرامون یک رویداد، به باور شمار زیادی از ناقدان، متأثر از راشومون اثر آکیرا کوروساوا است؛ همچنان که به طورِ کل از علاقه وافر بیضایی به کوروساوا سخن رفته است.^{[۱۰][۱۱][۱۲][۱۳]}

• − (هوشنگ گلمکانی) (اسفند ۱۳۶۱). «مرگ یزدگرد». فیلم (۳): ۸۳−۸۴.
• اثباتی، امیر (تیر و مرداد ۱۴۰۴). «تاریخ را علاوه بر فاتحان سینماگران هم می‌نویسند!». تجربه (۴۱ (پیاپی ۱۹۰)): ۳۹−۴۱.
• بیضایی، بهرام (زمستان ۱۳۸۶). «سالشمار زندگی و آثار بهرام بیضایی». سیمیا (۲): ۱۵−۲۸.
• تسلیمی، سوسن؛ − (مرداد ۱۳۶۳). «برای بازیگری، علاقه و استعداد کافی نیست». فیلم (۱۵): ۲۰−۲۱ و ۴۱.
• تسلیمی، سوسن؛ عبدی، محمد (۱۳۹۹). سوسن تسلیمی در گفت‌وگویی بلند با محمد عبدی. تهران: انتشارات بیدگل. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۷۸۰۶-۹۶-۸.
• جعفری‌نژاد، شهرام (۱۵ فروردین ۱۳۷۰−۱۵ اردیبهشت ۱۳۷۰). «جهانی که قابل دفاع نیست». گزارش فیلم (۱۲): ۳۸−۴۰. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
• حسینی، حسن, ویراستار (۱۳۹۹). راهنمای فیلم سینمای ایران. تهران: انتشارات روزنه کار. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۷۸۷۶-۵۰-۳.
• شاه‌سیاه، عبدالله (۱۳۸۰). امیرهوشنگ الله‌وردی، ویراستار. خیره به فانوس خیال: جستاری در نمادها و اسطوره‌های چهار فیلم بهرام بیضایی. اصفهان: انتشارات نقش خوشید. شابک ۹۶۴-۶۹۴۱-۳۴-۶.
• کلهر، مهدی (۱۲−۲۲ بهمن ۱۳۶۱). «نقدی بر مرگ یزدگرد». بولتن نخستین فستیوال بین‌المللی فیلم فجر (۵): ۳. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
• طالبی‌نژاد، احمد (۱۳۹۶). سینما اگر باشد: تاریخ تحلیلی سینمای پس از انقلاب. تهران: انتشارات روزنه. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۳۴-۶۶۸-۳.
• طوسی، جواد؛ شیربانی، بهناز (۲۰ آذر ۱۴۰۱). «چرا نمی‌توانیم از زندگی مصدق فیلم بسازیم». شرق (۴۴۴۳): ۶−۷.
• نجم، سهیلا (۱۵ فروردین ۱۳۷۰−۱۵ اردیبهشت ۱۳۷۰). «گذر از آینهٔ تاریخ». گزارش فیلم (۱۲): ۳۶−۳۷. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
• هاشمی، محمد (شهریور و مهر ۱۳۹۵). «روایت تاریخ، به مثابه امر کلی غیرقطعی در «مرگ یزدگرد» اثر بهرام بیضایی». سینما و ادبیات (۵۴): ۹۶.

مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به مرگ یزدگرد (فیلم) در ویکی‌گفتاورد موجود است.

• مرگ یزدگرد در بانک اطلاعات اینترنتی فیلم‌ها (IMDb)
• مرگ یزدگرد در بانک جامع اطلاعات سينماى ايران
• پادکستِ سینما سانسور از رادیو فردا: «مرگ یزدگرد»؛ بازیگران بدون حجاب و توقیف برای همیشه: ۲۴ آذرِ ۱۴۰۲ − «مرگ یزدگرد-۲»؛ روایت سوسن تسلیمی: بیضایی حاضر به سانسور نشد: ۸ دیِ ۱۴۰۲
• چرا پس از 30 سال ˝مرگ یزدگرد˝ بهرام بیضایی حاشیه‌سازی می‌کند؟
• مرگ یزدگرد جزو پنج فیلم برتر تاریخ سینمای ایران است. سهیلا عابدینی، سید مهدی احمدپناه، مهدی هاشمی