نخستین کتیبه آرامی لغمان
| کتیبهٔ آرامی لغمان | |
|---|---|
 کتیبهٔ آرامی لغمان | |
| مواد | سنگ طبیعی |
| نوشته | زبان آرامی |
| خلق‌شده | ح. ۲۶۰ پیش از میلاد |
| دوره/فرهنگ | سدهٔ سوم پیش از میلاد |
| کشف‌شده | ۳۴°۳۵′۰۵″شمالی ۷۰°۱۱′۰۰″شرقی / ۳۴٫۵۸۴۶°شمالی ۷۰٫۱۸۳۴°شرقی |
| محل | ولایت لغمان، افغانستان |
| مکان کنونی | ولایت لغمان، افغانستان |
| بخشی از مجموعه‌ای دربارهٔ |
| کتیبه‌های کنعانی و آرامی |
|---|
 |
نخستین کتیبهٔ آرامی لغمان که برای تمایز از کتیبهٔ لغمان ۲، کتیبهٔ لغمان ۱ نیز نامیده می‌شود، کتیبه‌ای بر تخته‌سنگی طبیعی در ولایت لغمانِ افغانستان است که حدود ۲۶۰ پیش از میلاد، به فرمان امپراتور هندی آشوکا و به زبان آرامی نوشته شده است. این کتیبه را غالباً در شمار فرمان‌های صخره‌ای کوچک آشوکا قرار می‌دهند.[۱][۲] این کتیبه در سال ۱۹۷۰ به دست آندره دوپون-سومر منتشر شد. از آنجا که آرامی زبان رسمی شاهنشاهی هخامنشی بود و پس از فتوحات اسکندر مقدونی در حدود ۳۲۰ پیش از میلاد جایگاه رسمی خود را از دست داد و بیشتر به صورت زبانی بومی و روزمره باقی ماند، چنین به نظر می‌رسد که این کتیبه مستقیماً خطاب به جمعیت‌های بازمانده از قلمرو پیشین هخامنشی در این ناحیه، یا مردمان مرزی‌ای بوده است که هنوز آرامی را در زندگی روزمره به کار می‌بردند.[۳][۴]
زمینهٔ کتیبه‌شناختی
این کتیبه در سال ۱۹۶۹ به‌طور اتفاقی به دست دو انسان‌شناس بلژیکی کشف شد و یکی از مجموعه کتیبه‌های مشابه آشوکا به زبان آرامی یا یونانی، یا به هر دو زبان، به‌شمار می‌رود. در سال ۱۹۱۵، سِر جان مارشال کتیبه آرامی تاکسیلا را کشف کرده بود و در سال ۱۹۳۲ کتیبه آرامی پل درونته یافت شد. در سال ۱۹۵۸ کتیبه صخره‌ای دوزبانه قندهار، به یونانی و آرامی، کشف شد و در ۱۹۶۳ نیز فرمان‌های یونانی آشوکا، باز هم در قندهار، به دست آمد.
در همان سال ۱۹۶۳ و در قندهار، کتیبه‌ای موسوم به «هندو-آرامی» که با عنوان کتیبه آرامی قندهار یا «قندهار ۲» شناخته می‌شود، کشف شد. در این کتیبه، پراکریت هندی و آرامی به‌طور متناوب به کار رفته‌اند، اما تمام متن با الفبای آرامی نوشته شده است. بخش‌های آرامی، ترجمهٔ بخش‌های هندی‌ای هستند که با خط آرامی آوانگاری شده‌اند. چند سال پس از کشف نخستین کتیبهٔ لغمان، در سال ۱۹۷۳، کتیبهٔ لغمان ۲ نیز کشف شد.[۵]
متن کتیبه
متن کتیبهٔ آرامی لغمان به الفبای لاتین آوانویسی و به صورت زیر ترجمه شده است:[۳]
| سطر | متن اصلی (الفبای آرامی) | آوانویسی | ترجمهٔ فارسی |
|---|---|---|---|
| ۱ | 𐡁𐡔𐡍𐡕 𐡛 𐡗 𐡇𐡆𐡉 𐡗 𐡐𐡓𐡉𐡃𐡓𐡔 𐡌𐡋𐡊𐡀 𐡗 𐡓𐡒 𐡃𐡇𐡀 | bšnt 10 ∣ ḥzy ∣ Prydrš mlkʾ ∣ rq dḥʾ | در سال دهم، اینک شاه پریاداسی خودپسندی را از میان مردمان کامیاب برانداخت، |
| ۲ | 𐡌𐡄 𐡌𐡑𐡃 𐡁𐡓𐡉𐡅𐡕 𐡊𐡅𐡓𐡉 | mh mṣd brywt kwry | [و از میان] دوستداران آنچه بیهوده است، |
| ۳ | 𐡌𐡍 𐡔𐡓𐡉𐡓𐡉𐡍 𐡃𐡅𐡃𐡉 𐡌𐡄 𐡏𐡁𐡃 𐡓𐡉𐡒 𐡒𐡔𐡕𐡍 | mn šryryn dwdy mh ʿbd ryq qštn | [و] دوستداران کسانی که جانداران آبی را صید می‌کنند. |
| ۴ | 𐡙 𐡝 𐡆𐡍𐡄 𐡕𐡌𐡄 𐡕𐡃𐡌𐡓 𐡔𐡌𐡄 𐡆𐡍𐡄 𐡀𐡓𐡄𐡀 𐡊𐡍𐡐𐡕𐡉 𐡎𐡄𐡕𐡉 | 200 znh rmh Tdmr šmh znh ʾrʾ knpty shty | در فاصلهٔ ۲۰۰ «کمان» از اینجا، مکانی به نام تدمر قرار دارد. این راهِ KNPTY، یعنی راه «باغ»، است: |
| ۵ | 𐡂𐡍𐡕𐡀 𐡉𐡕𐡓𐡉 𐡝 𐡜 𐡕𐡓𐡕𐡀 𐡕𐡍𐡄 𐡝 𐡏𐡋𐡀 𐡜 𐡜 𐡜 𐡜 | gntʾ ytry 100 20 trtʾ tnh 100 ʿlʾ 20 20 20 20 | بیش از ۱۲۰ «کمان». در TRT'، اینجا: ۱۰۰. در بالا: ۸۰. |
| ۶ | 𐡏𐡌 𐡅𐡀𐡔𐡅 𐡃𐡉𐡍𐡀 | ʿm Wʾšw dynʾ | به دست واسو، داور، انجام شد. |
تفسیرها
ترجمهٔ کتیبه اندکی ناقص است، اما اطلاعات مهمی دربردارد. بخش نخست به گسترش قواعد اخلاقی اشاره می‌کند که آشوکا در فرمان‌های آشوکا از آنها با عنوان «دهرم» یاد می‌کند. این اصول شامل پرهیز از خودپسندی و احترام به جان انسان‌ها و جانوران است؛ در این کتیبه به‌ویژه ترک ماهیگیری توصیه شده است.[۳][۲]
به گفتهٔ سامی‌شناس فرانسوی آندره دوپون-سومر، که خط کتیبه‌های صخره‌ای متعدد در درهٔ لغمان و دیگر کتیبه‌های آرامی آشوکا را به‌تفصیل بررسی کرد،[۶] در متن از شهر تدمر (Tdmr در خط آرامی کتیبه، یعنی پالمیرا) نام برده شده است؛ شهری که مقصد یکی از راه‌های بزرگ بازرگانی از هند به سوی حوضه مدیترانه بود و حدود ۳٬۸۰۰ کیلومتر (۲٬۴۰۰ مایل) با لغمان فاصله داشت.
بر پایهٔ خوانش دوپون-سومر، پالمیرا در فاصلهٔ دویست «کمان» از لغمان قرار داشته است. واژه‌ای که در کتیبه برای «کمان» به کار رفته، «QŠTN» است. دوپون-سومر آن را واژه‌ای آرامی برای واحدی مسافتی برابر با حدود ۱۵ تا ۲۰ کیلومتر (۹٫۳ تا ۱۲٫۴ مایل) دانست که می‌توانسته تقریباً مسافتی باشد که یک کماندار در یک روز طی می‌کرد.[۳] در ادامهٔ کتیبه فاصله‌های دیگری نیز ذکر شده و از این‌رو دوپون-سومر آن را نوعی نشانگر یا راهنمای مسافت در مسیر عمدهٔ بازرگانی به سوی غرب تفسیر کرد.[۳][۷]
فرانتس آلتهایم و روث آلتهایم-شتیل به جای دویست، سیصد «کمان» خواندند و این واحد را با واحد وداییِ یوجنا، در حدود ۱۲ کیلومتر (۷٫۵ مایل)، برابر دانستند؛ رقمی که فاصله‌ای نزدیک به ۳٬۸۰۰ کیلومتر (۲٬۴۰۰ مایل) میان لغمان و پالمیرا به دست می‌دهد.[۸] زبان‌شناس هلموت هومباخ خوانش دوپون-سومر را نقد کرد و استدلال‌های او دربارهٔ فاصله را فاقد پشتوانهٔ کافی دانست.[۹]
مسئلهٔ دیگر این است که در الفبای آرامی، حروف «ر» و «د» از نظر شکل بسیار شبیه‌اند.[۱۰] ژان دو مناش نام محل را «Trmd» خواند و آن را با ترمذ در کنار رود آمودریا یکی دانست.[۱۱] زبان‌شناس فرانتس رزنتال نیز خوانش دوپون-سومر را نپذیرفت و بر آن بود که کتیبه از ملکی به نام «Trmr» سخن می‌گوید.[۱۲]
براتیندرا نات موکرجی هر دو خوانش دوپون-سومر و دو مناش را رد کرد. او ارزش بسیار بزرگی را که برای واحد «کمان» در نظر گرفته شده بود نپذیرفت و آن را واحدی کوچک‌تر دانست. به نظر موکرجی، صورت Tdmr یا Trmd اصلاً نام یک شهر نیست، بلکه به همان صخره‌ای اشاره دارد که کتیبه روی آن حک شده است.[۱۱][۸]
کتیبهٔ آرامی لغمان، همراه با کتیبهٔ دوزبانهٔ قندهار، از کهن‌ترین کتیبه‌های شناخته‌شدهٔ آشوکا به‌شمار می‌رود و هر دو به سال دهم فرمانروایی او تاریخ‌گذاری شده‌اند.[۳]
کتیبهٔ آرامی دیگری، موسوم به لغمان ۲، که از نظر متن بسیار شبیه این کتیبه است، در نزدیکی همین محل در درهٔ لغمان کشف و در سال ۱۹۷۴ منتشر شد.[۱۳]
جستارهای وابسته
- فهرست فرمان‌های آشوکا
- کتیبهٔ دوزبانهٔ قندهار
- Asoka - the Buddhist Emperor of India، فصل ۴، نوشتهٔ وینسنت آرتور اسمیت: فرمان‌های صخره‌ای
- کتیبهٔ دوم لغمان
منابع
- Kaizer, Ted (2017). "Trajectories of Hellenism at Tadmor-Palmyra and Dura-Europos". In Chrubasik, Boris; King, Daniel (eds.). Hellenism and the Local Communities of the Eastern Mediterranean: 400 BCE-250 CE. Oxford University Press. ISBN 978-0-192-52819-3.
- MacDowall, David w.; Taddei, Maurizio (1978). "The Early Historic Period: Achaemenids and Greeks". In Allchin, Frank Raymond; Hammond, Norman (eds.). The Archaeology of Afghanistan from Earliest Times to the Timurid Period. Academic Press. ISBN 978-0-120-50440-4.
- Mukherjee, Bratindra Nath (2000) [1984]. Studies in Aramaic Edicts of Aśoka (2 ed.). Kolkata: Indian Museum. OCLC 62327000.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:مکان ناشر (رده) - Rosenthal, Franz (1978). "The Second Laghmân Inscription". Eretz-Israel: Archaeological, Historical and Geographical Studies. 14: H.L. Ginsberg Volume. Israel Exploration Society. ISSN 0071-108X.
- ↑ Nakamura, Hajime (1987). Indian Buddhism: A Survey with Bibliographical Notes (in English). Motilal Banarsidass. p. 349. ISBN 9788120802728.
- 1 2 Behrendt, Kurt A. (2004). Handbuch der Orientalistik (in English). BRILL. p. 39. ISBN 9004135952.
- 1 2 3 4 5 6 7 A new Aramaic inscription of Asoka found in the Laghman Valley (Afghanistan), André Dupont-Sommer Proceedings of the Academy of Inscriptions and Belles-Lettres Year 1970 114-1 pp.158-173
- ↑ Raychaudhuri, Hemchandra. Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty. p. 630.
The first Laghman edict indicates the involvement of a 'judge' and the second Laghman inscription alludes to the service of 'a judge' and 'a governor', who was 'the dispenser of meritorious work', in the work relating to the issuing of the Aśokan edicts.
- ↑ History of Discoveries and identifications from M. Boyce / F. Grenet, A History of Zoroastrianism, Zoroastrianism under Macedonian and Roman Rule, 1991.
- ↑ Script of the Laghman Valley Fig 3
- ↑ The Silk Road Encyclopedia (in English). Seoul Selection. 2016. p. 991. ISBN 9781624120763.
- 1 2 Kaizer 2017, p. 33, 34.
- ↑ MacDowall & Taddei 1978, p. 192.
- ↑ Kaizer 2017, p. 34.
- 1 2 Mukherjee 2000, p. 11.
- ↑ Rosenthal 1978, p. 99.
- ↑ Essenism and Buddhism, Dupont-Sommer, André, Proceedings of the sessions of the Academy of Inscriptions and Belles-Lettres Year 1980 124-4 pp.698-715 p.707
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «First Aramaic inscription of Laghman». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۹ سپتامبر ۲۰۲۶.
 |
|
|---|---|
| مرکز | مهترلام |
| ولسوالی‌ها | |
| اماکن دیدنی |
قلعه سراج | زیارت مهترلام بابا |
- اکتشافات باستانشناسی در افغانستان
- تاریخ ولایت لغمان