الفبای آسی
الفبای آسی الفبایی است که برای نوشتن زبان آسی به‌کار می‌رود. در طول تاریخ، پایهٔ گرافیکی آن چندین بار تغییر کرده و بارها اصلاح شده است. امروزه زبان آسی با خط سیریلیک نوشته می‌شود.
تاریخ خط آسی را می‌توان به پنج دوره تقسیم کرد:
- پیش از ۱۸۴۴ — کوشش‌های آغازین برای ایجاد نظام نوشتاری بر پایهٔ خط سیریلیک و خط گرجی؛
- ۱۸۴۴ تا ۱۹۲۳ — الفبای شوگرن–میلر بر پایهٔ سیریلیک؛
- ۱۹۲۳ تا ۱۹۳۸ — خط مبتنی بر الفبای لاتین؛
- ۱۹۳۸ تا ۱۹۵۴ — هم‌زیستی خط‌های مبتنی بر سیریلیک و گرجی؛
- از ۱۹۵۴ تاکنون — خط مبتنی بر الفبای سیریلیک.
الفباهای اولیه
کهن‌ترین نمونهٔ بازمانده از نوشتار آسی، کتیبه‌ای به زبان آلانی بر سنگ‌قبری متعلق به سدهٔ دهم میلادی است که با الفبای یونانی و به گونه‌ای نزدیک به گویش دیگوری آسی نوشته شده است. این متن را وسوولود میلر رمزگشایی کرد و واسیلی آبایف خوانش آن را روشن‌تر ساخت. از دوره‌های بعد، متن آسی دیگری ثبت نشده است.[۱]
در میانهٔ سدهٔ هجدهم، در دوران فرمانروایی ایراکلی دوم پادشاه گرجستان، مبلغان ارتدکس گرجی ترجمهٔ کتاب‌های مذهبی به زبان آسی را آغاز کردند. نخستین کتاب از این دست در سال ۱۷۵۳ با استفاده از خط گرجی و با افزودن چند نویسهٔ ویژه برای زبان آسی چاپ شد.[۲]
در سال ۱۷۶۴، مقام‌های روسیه در موزدوک مدرسه‌ای برای آموزش مبلغان و کارگزاران از میان آسی‌های تازه‌مسیحی‌شده تأسیس کردند. آموزش کودکان به زبان روسی نتیجهٔ مطلوبی نداشت؛ ازاین‌رو تصمیم گرفته شد زبان آسی دارای خطی مستقل شود و شماری از کتاب‌های مذهبی به آن ترجمه شود. یکی از فعال‌ترین مبلغان، گای (تاکائوف)، الفبایی آسی بر پایهٔ حروف سیریلیکِ اسلاوی کلیسایی تدوین کرد و در سال ۱۷۹۸ «تعلیمات دینی کوچک» با متن موازی زبان اسلاوی کلیسایی و آسی، به ترجمهٔ تاکائوف، منتشر شد.[۱] افزون بر حروف الفبای روسی، در این اثر دونگاره‌های д҄ж، д҄з، д҄ц، д҄ч، к҄г، к҄х با نشانهٔ زیروزبری موسوم به کامورا بر فراز آنها به‌کار رفته بود.[۳]
با وجود اشتباه‌ها و غلط‌های چاپی فراوان، ترجمهٔ این کتاب منبع مهمی برای شناخت زبان آسی سدهٔ هجدهم به‌شمار می‌رود. بر پایهٔ همین متن پیشنهاد شده است که /к/، /г/ و /къ/ بعدها به /ч/، /дж/ و /чъ/ تغییر یافته‌اند؛ برای نمونه، در متن واژهٔ кызг آمده است که با صورت امروزی чызг مطابقت دارد.[۴] این الفبا در ادامه توسعه نیافت.
در آغاز سدهٔ نوزدهم، مترجم و کارگزار دولتی ایوانه یالگوزیدزه شماری از اسناد را از گرجی به آسی ترجمه کرد. او از حروف گرجی استفاده می‌کرد. در سال ۱۸۱۹ یک کتاب دعا و کتاب آموزش ابتدایی آسی منتشر کرد که در آن از گونهٔ روحانی خط گرجی، یعنی خط گرجی، همراه با چند حرف افزوده برای آواهای ویژهٔ آسی استفاده شده بود. میان سال‌های ۱۸۲۰ تا ۱۸۲۴ نیز چند کتاب مذهبی دیگر با همین الفبا منتشر شد. این الفبا نیز کاربرد گسترده‌ای پیدا نکرد.[۴][۵]
در سده‌های هجدهم و نوزدهم، چند پژوهشگر از جمله پیتر سایمون پالاس، یولیوس کلاپروت و یوهان آنتون گولدن‌اشتدت فهرست‌هایی از واژه‌های آسی با نظام‌های نوشتاری گوناگون تهیه کردند. از نظر تحول خط و گسترش سواد در زبان آسی، این کوشش‌ها ادامه نیافت.[۶]
الفبای شوگرن–میلر
.jpg)
ایجاد نخستین نظام نوشتاری کامل برای زبان آسی به آندرس یوهان شوگرن نسبت داده می‌شود. او از دههٔ ۱۸۳۰ پژوهش دربارهٔ زبان آسی را آغاز کرد. حاصل این پژوهش‌ها انتشار دستور زبان آسی در سال ۱۸۴۴، همراه با فرهنگ روسی–آسی و آسی–روسی بود. شوگرن در این دستور، آواشناسی زبان آسی و رابطهٔ آواها با حروف الفبای ابداعی خود را با جزئیات توضیح داد.[۵]
الفبای شوگرن بر پایهٔ الفبای سیریلیک ساخته شده بود و چنین ترکیبی داشت: а б в ꜧ г ҕ г̀ д д̀ ӕ е é з ж ꚉ ԫ і ј к ӄ к̀ ӄ̀ q л м н ң о ӧ п ҧ р с ш т ꚋ т̀ w у ѵ ф х ц ч ҵ ꚓ. نشانهٔ زیروزبری اکسان گراو (`) نشان‌دهندهٔ نرم‌شدن همخوان بود؛ شوگرن در برخی آثار اولیهٔ خود به‌جای آن، پس از همخوان از حرف j استفاده می‌کرد. با وجود پیچیدگی، این الفبا موفق بود و از سال ۱۸۴۸، با تغییراتی جزئی، در انتشار ادبیات مذهبی به‌کار رفت.[۷] شوگرن یادآور شده بود که خط گرجی برای بازنمایی دستگاه آوایی آسی از سیریلیک مناسب‌تر است.[۸]
چند گونهٔ دیگر خط آسی نیز بر پایهٔ الفبای شوگرن پدید آمد. برای نمونه، یوسیف چپیگوفسکی در سال ۱۸۶۲ الفبایی با ترکیب а ӕ б в г ҕ д ꚉ ԫ е з і ј к ӄ q л м н о п ҧ р с т ꚋ ӯ ў ф х ц ҵ ч ꚓ ѵ تدوین کرد. تا پایان سدهٔ نوزدهم چند کتاب با این الفبا منتشر شد.[۹]
ادامهٔ منطقی تحول الفبای شوگرن، الفبایی بود که وسوولود میلر در سال ۱۸۷۹ پیشنهاد کرد. در این نسخه، شکل چند حرف تغییر کرد و شمار کلی نویسه‌ها کاهش یافت. رشد فرهنگی اوستیا از دههٔ ۱۸۶۰، از جمله ساخت مدرسه‌ها و پیدایش ادبیات غیردینی، از جمله آثار کستا ختاگوروف، به گسترش الفبای شوگرن–میلر و تبدیل آن به خط ملی مشترک کمک کرد.[۵]
با این حال، در آن دوره نه الفبا و نه حتی قواعد املایی کاملاً تثبیت نشده بود و نشریات مختلف گونه‌های متفاوتی به‌کار می‌بردند. رشد مطبوعات ملی آسی، به‌ویژه پس از انقلاب ۱۹۰۵ روسیه، به ایجاد الفبایی هماهنگ‌تر کمک کرد، اما اختلاف‌ها همچنان باقی ماند. برای نمونه، مجلهٔ «Хурытын» برای آوای [dz] از نشانهٔ z استفاده می‌کرد، در حالی که مجلهٔ «Ӕфсир» همین آوا را با g نشان می‌داد.[۱۰]
از ۱۰ تا ۱۶ ژوئیهٔ ۱۹۱۷، کنگره‌ای از معلمان در ولادی‌قفقاز برگزار شد که در آن الفبای متحد آسی بر پایهٔ الفبای شوگرن–میلر تدوین شد. ترکیب آن چنین بود: а ӕ б в г h д g з z і ј к ӄ q л м н о п ҧ р с т ꚋ у ў ф х ц ҵ ч ꚓ ѵ ꜧ. بااین‌حال، حتی پس از این کنگره نیز ناهمگونی در الفباهای مورد استفاده ادامه یافت.[۱۱]
کوششی نیز برای ایجاد خط آسی بر پایهٔ خط عربی صورت گرفت. در سال ۱۹۱۲، س. تایسایف در بویناکسک کتاب آموزش ابتدایی‌ای برای مسلمانان آسی منتشر کرد. در آن، الفبای عربی همراه با شمار زیادی نشانهٔ ویژه برای بازتاب ویژگی‌های آوایی آسی به‌کار رفته بود. این تجربه منفرد باقی ماند و توسعه نیافت.[۵]
الفبای لاتین
در سال ۱۹۲۰، اعضای انجمن تاریخی و زبان‌شناختی اوستیا بحث دربارهٔ گذار به خط لاتین را آغاز کردند، اما این طرح در ابتدا با مخالفت طرفداران خط موجود روبه‌رو شد.[۱۲]
در سال ۱۹۲۳ مسابقه‌ای برای انتخاب بهترین طرح الفبا برگزار شد، اما برنده‌ای تعیین نشد. اندکی بعد، کمیساریای خلق برای آموزش جمهوری خودمختار سوسیالیستی کوهستان بر پایهٔ طرح‌های ارائه‌شده، الفبایی لاتین‌شده برای آسی تدوین کرد. این الفبا پس از هماهنگی با اوستیای جنوبی در همان سال ۱۹۲۳ تصویب شد و بلافاصله در آموزش و مطبوعات به‌کار رفت. لیگاتورها و حروف دارای نشانه‌های زیروزبری در الفبای شوگرن–میلر با دونگاره‌ها جایگزین شدند؛ تغییری که با انتقاد روبه‌رو شد.[۵][۱۳]
آسی‌ها نخستین مردم در قفقاز شمالی و از نخستین گروه‌ها در اتحاد جماهیر شوروی بودند که به الفبای لاتین‌شده روی آوردند.[۱۴] از همین رو، این الفبا با دیگر الفباهای اقوام اتحاد شوروی هماهنگ نشده بود.[۱۳]
بر پایهٔ مجلهٔ «فرهنگ و نوشتار شرق» (شمارهٔ ۱، ۱۹۲۸)، نخستین نسخهٔ الفبای لاتین‌شدهٔ آسی چنین بود: a в c d e f i g h j k l m n o p r s t u v z æ y u q x ś ż t’ p’ k’ c’ ç ç’ dz dž į و در نوشتن برخی همخوان‌ها میان اوستیای شمالی و جنوبی تفاوت‌هایی وجود داشت. اما الفبایی که عملاً، پس از حذف حروف W w و Ꜧ ꜧ در میانهٔ دههٔ ۱۹۲۰، به‌کار می‌رفت چنین بود:[۱۵]
| A a | Æ æ | B b | C c | Ch ch | Č č | Čh čh | D d | Dz dz | Dž dž | E e | F f |
| G g | H h | I i | J j | K k | Kh kh | L l | M m | N n | O o | P p | Ph ph |
| Q q | R r | S s | Š š | T t | Th th | U u | V v | X x | Y y | Z z |
این الفبا تا سال ۱۹۳۸ به‌کار می‌رفت.
الفبای گرجی
در سال ۱۹۳۸، در استان خودمختار اوستیای جنوبی که بخشی از جمهوری شوروی سوسیالیستی گرجستان بود، خط آسی به الفبای گرجی تغییر یافت؛ در همان سال، در جمهوری خودمختار سوسیالیستی شوروی اوستیای شمالی، که بخشی از جمهوری سوسیالیستی فدراتیو شوروی روسیه بود، الفبای سیریلیک به‌کار گرفته شد. بدین‌ترتیب، در دو منطقهٔ خودمختار آسی‌نشین، دو نظام نوشتاری به‌طور هم‌زمان وجود داشت.
الفبای گرجی برای زبان آسی شامل همهٔ حروف الفبای گرجی و نیز حروف ჷ، ჲ، ჳ، ჶ، ჽ بود. در سال ۱۹۵۴ این خط کنار گذاشته شد و همان الفبای سیریلیک مورد استفاده در اوستیای شمالی در اوستیای جنوبی نیز به‌کار گرفته شد.[۱۶][۱]
الفبا چنین بود:
| ა | ბ | ც | დ | ე | ჶ | გ | ღ | ი | ჲ | ქ | ლ | მ |
| ნ | ო | ფ | რ | ს | თ | უ | ვ | ზ | ყ | ხ | ჩ | შ |
| ჟ | ჰ | ჽ | ჷ | წ | ჭ | კ | პ | ტ | ძ | ჯ | ჳ |
الفبای سیریلیک امروزی
در سال ۱۹۳۸، در جریان سیریلیک‌سازی خط‌های اقوام اتحاد جماهیر شوروی، الفبای آسی در اوستیای شمالی به خط سیریلیک تغییر یافت.[۱۷][الف]
در سال ۱۹۵۴، خط آسی در اوستیای جنوبی نیز به سیریلیک تغییر یافت.[۱۷] از آن زمان تاکنون تغییری در خط آسی صورت نگرفته است.
- الفبای سیریلیک امروزی
| А а | Ӕ ӕ | Б б | В в | Г г | Гъ гъ | Д д | Дж дж | Дз дз | Е е | Ё ё |
| Ж ж | З з | И и | Й й | К к | Къ къ | Л л | М м | Н н | О о | П п |
| Пъ пъ | Р р | С с | Т т | Тъ тъ | У у | Ф ф | Х х | Хъ хъ | Ц ц | Цъ цъ |
| Ч ч | Чъ чъ | Ш ш | Щ щ | Ъ ъ | Ы ы | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |
حروف ё، ж، ш، щ، ь، э، ю، я و نیز ъ در خارج از دونگاره‌ها، تنها در وام‌واژه‌ها به‌کار می‌روند.[۱۷] حرف у به‌طور هم‌زمان نمایندهٔ دو واج است: واکهٔ /u/ و همخوان /w/.[۱۷]
زبان آسی دارای ۹ دونگاره است که هر یک در ترتیب الفبایی به‌عنوان یک حرف مستقل در نظر گرفته می‌شوند. دونگاره‌های къ، пъ، тъ، цъ و чъ نشان‌دهندهٔ همخوان‌های فورانی هستند؛ гъ یک همخوان لرزشی ملازی واک‌دار، хъ یک همخوان انسدادی ملازی بی‌واک، و дж و дз همخوان‌های انسایشی‌اند؛ نویسهٔ ӕ نیز یک واکهٔ پیشینِ باز را نشان می‌دهد.[۱۸]
شش همخوان لبی‌شدهٔ زبان آسی حرف مستقل ندارند و با دونگاره‌ها و سه‌نگاره‌های гу، гъу، ку، къу، ху و хъу نمایش داده می‌شوند.[۱۹] این ترکیب‌ها در الفبای آسی حرف مستقل محسوب نمی‌شوند.
جدول تطبیقی
| الفبای کنونی (از ۱۹۳۸) |
الفبای شوگرن (۱۸۴۴) |
الفبای میلر (۱۸۸۱) |
الفبای کنگرهٔ معلمان (۱۹۱۷) |
الفبای لاتین‌شده (۱۹۲۳–۱۹۳۸) |
الفبای مبتنی بر گرجی (اوستیای جنوبی، ۱۹۳۸–۱۹۵۴) |
الفبای آوانگاری بین‌المللی (گویش ایرونی) |
الفبای آوانگاری بین‌المللی (گویش دیگوری)[۲۰] |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| А а | А а | A a | ა | [a] | [ɑː] | ||
| Ӕ ӕ | Ӕ ӕ | Æ æ | ჽ | [ɐ] | [ʌ] | ||
| Б б | Б б | B b | ბ | [b] | |||
| В в | В в | V v | ვ | [v] | |||
| Г г | Г г | G g | გ | [g] | |||
| Гъ гъ | Ҕ ҕ | Г̓ г̓ | H h | Ꜧ ꜧ,[۲۱] H h | ღ | [ʁ] | [ɣ] |
| Д д | Д д | D d | დ | [d] | |||
| Дз дз | Ꚉ ꚉ | Z z | Dz dz | ძ | [z]~[d͡z] | [d͡ʒ] | |
| Дж дж | Ԫ ԫ | Џ џ | G g | Dž dž | ჯ | [d͡ʒ] | — |
| Е е | Е е | E e | ე | [e] | [eː] | ||
| Ё ё | — | jo | |||||
| Ж ж | Ж ж | Ž ž | ჟ | [ʒ] | — | ||
| З з | З з | Z z | ზ | [ʒ]~[z] | [z], [ʒ] | ||
| И и | І і | I i | ი | [i] | [iː], [ɪ] | ||
| Й й | Ј ј | J j | ჲ | [j] | — | ||
| К к | К к | K k | ქ | [k] | |||
| Къ къ | Ӄ ӄ | К̓ к̓ | Ӄ ӄ | Kh kh | კ | [kʼ] | |
| Л л | Л л | L l | ლ | [l] | |||
| М м | М м | M m | მ | [m] | |||
| Н н | Н н | N n | ნ | [n] | |||
| О о | О о | O o | ო | [o] | [ɔː] | ||
| П п | П п | P p | ფ | [p] | |||
| Пъ пъ | Ҧ ҧ | П̓ п̓ | Ҧ ҧ | Ph ph | პ | [pʼ] | |
| Р р | Р р | R r | რ | [r] | |||
| С с | С с | S s | ს | [ʃ]~[s] | [s], [ʃ] | ||
| Т т | Т т | T t | თ | [t] | |||
| Тъ тъ | Ꚋ ꚋ | Т̓ т̓ | Ꚋ ꚋ | Th th | ტ | [tʼ] | |
| У у | У у, Ў ў | U u, W w[۲۲] | უ, ჳ | [u], [w] | [ʋ] | ||
| Ф ф | Ф ф | F f | ჶ | [f] | |||
| Х х | Х х | X x | ხ | [χ] | [x] | ||
| Хъ хъ | Ԛ ԛ | Q q | ყ | [q] | |||
| Ц ц | Ц ц | C c | ც | [s]~[t͡s] | [t͡s], [t͡ʃ] | ||
| Цъ цъ | Ҵ ҵ | Ц̓ ц̓ | Ҵ ҵ | Ch ch | წ | [t͡sʼ] | [t͡sʼ], [t͡ʃʼ] |
| Ч ч | Ч ч | Č č | ჩ | [t͡ʃ] | — | ||
| Чъ чъ | Ꚓ ꚓ | Ч̓ ч̓ | Ꚓ ꚓ | Čh čh | ჭ | [t͡ʃʼ] | — |
| Ш ш | Ш ш | — | Š š | შ | [ʃ] | — | |
| Щ щ | — | [ɕ] | — | ||||
| ъ | — | ||||||
| Ы ы | Ѵ ѵ | Y y | ჷ | [ə] | — | ||
| ь | — | ||||||
| Э э | — | [ɛ] | — | ||||
| Ю ю | — | ju | — | ||||
| Я я | — | ja | — | ||||
یادداشت‌ها
- ↑ بر پایهٔ طرح اولیه‌ای که در ۱۲ مه ۱۹۳۸ در روزنامهٔ راستدزیناد منتشر شد، به‌جای حرف Ӕ ӕ، دونگارهٔ Аь аь پیشنهاد شده بود.
منابع
- 1 2 3 Исаев М. И. (1966). Дигорский диалект осетинского языка. مسکو: Наука. pp. 27–28.
- ↑ Сборник материалов для описания местностей и племён Кавказа. Vol. 22. Тифлис. 1897. p. 64. Archived from the original on 2020-08-10.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده) - ↑ Бигулаев 1945, p. 19–30.
- 1 2 Бекоев Д. Г. (1985). Иронский диалект осетинского языка. Цхинвали: Ирыстон. pp. 55–63. Archived from the original on 2015-04-28.
- 1 2 3 4 5 М. И. Исаев (1979). Языковое строительство в СССР. مسکو: «Наука». pp. 146–154.
- ↑ Бигулаев 1945, p. 36–39.
- ↑ Бигулаев 1945, p. 40–46.
- ↑ Richard Foltz (2021). The Ossetes : modern-day Scythians of the Caucasus. London: First edition. p. 58. ISBN 978-0-7556-1848-4.
- ↑ Бигулаев 1945, p. 52–55.
- ↑ Бигулаев 1945, p. 56–68.
- ↑ Бигулаев 1945, p. 69–70.
- ↑ Историко-филологический архив — Историон-филологион архив, 6 بایگانی‌شده در ۲۰۲۰-۰۶-۰۸ توسط Wayback Machine. — Владикавказ, Институт истории и археологии РСО-А при СОГУ,2007, стр. 42, — 116 с.:ил.
- 1 2 Бигулаев 1945, p. 71–74.
- ↑ В. Абаев (1934). "Осетинский язык" (in Russian). 8 (Литературная энциклопедия ed.). М.: Советская энциклопедия. Archived from the original on 2023-07-09.
{{cite journal}}: یادکرد journal نیازمند|journal=است (کمک) - ↑ Алиев, Умар (1926). Национальный вопрос и национальная культура в Северо-Кавказском крае (итоги и перспективы). К предстоящему съезду горских народов. Ростов-н/Д: Севкавкнига. p. 89. Archived from the original on 2017-10-03.
- ↑ Бигулаев 1945, p. 77–80.
- 1 2 3 4 Г. С. Ахвледиани [in Russian], ed. (1963). Грамматика осетинского языка. Vol. 1. Орджоникидзе. p. 62. Archived from the original on 2013-01-31.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده) - ↑ Мусаев К. М. (1993). Языки и письменности народов Евразии. Алматы: «Гылым». p. 60. ISBN 5-628-01418-4.
- ↑ Г. С. Ахвледиани [in Russian], ed. (1963). Грамматика осетинского языка. Vol. 1. Орджоникидзе. p. 47. Archived from the original on 2013-01-31.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده) - ↑ Ф. М. Таказов (2015). Дигорско-русский словарь. Русско-дигорский словарь. Владикавказ. p. 10. ISBN 978-5-98585-121-2.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده) - ↑ در آغاز دههٔ ۱۹۲۰ به‌کار می‌رفت و سپس با H h جایگزین شد.
- ↑ حرف W w در دههٔ ۱۹۲۰ از الفبا حذف شد. در روزنامهٔ «Хурзарин» (۱۹۲۴، شمارهٔ ۲) آگهی درگذشت طنزآمیزی منتشر شد که بر پایهٔ فویتون «دابل‌یو و سه زبان‌شناس» بایگانی‌شده در ۲۰۱۵-۰۴-۲۱ توسط Wayback Machine نوشتهٔ آرسن کوتزویف بود.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Ossetian alphabet». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۲۶.
- الفباهای با ریشه لاتین
- الفباهای سیریلیک
- خط گرجی
- زبان آسی