جوی ادلمان

جوی ادلمان
Джой Иосифовна Эдельман
زادهٔ	۲۹ دسامبر ۱۹۳۰ ‏(۹۵ سال) مسکو، اتحاد جماهیر شوروی
ملیت	روس
محل تحصیل	دانشگاه دولتی مسکو
پیشه(ها)	زبان‌شناس، ایران‌شناس
شناخته‌شده برای	پژوهش در زبان‌های ایرانی شرقی و پامیری؛ زبان یزغلامی
زمینه فعالیت	زبان‌های ایرانی، زبان‌های پامیری، زبان‌شناسی تاریخی، ریشه‌شناسی

جوی یوسیفونا ادلمان (به روسی: Джой Иосифовна Эдельман)؛ زادهٔ ۲۹ دسامبر ۱۹۳۰ در مسکو) زبان‌شناس و ایران‌شناس روس است که عمدهٔ پژوهش‌هایش به زبان‌های ایرانی، به‌ویژه زبان‌های ایرانی شرقی و زبان‌های پامیری، زبان‌شناسی تاریخی، واج‌شناسی تاریخی و ریشه‌شناسی اختصاص دارد.

ادلمان از پژوهشگران برجستهٔ زبان‌های پامیری به‌شمار می‌رود و از دههٔ ۱۹۵۰ میلادی به گردآوری میدانی داده‌های زبان‌های نانوشتهٔ پامیر پرداخت. پژوهش‌های او دربارهٔ زبان یزغلامی، زبان‌های شغنی–روشانی و تاریخ زبان‌های ایرانی شرقی از آثار بنیادی این حوزه به‌شمار می‌آید.

زندگی و تحصیل

ادلمان در سال ۱۹۵۳ از بخش شرقی دانشکدهٔ زبان‌شناسی و ادبیات دانشگاه دولتی مسکو، در رشتهٔ فیلولوژی ایرانی، فارغ‌التحصیل شد.

او از ۱۹۵۳ تا ۱۹۵۷ در تاجیکستان در مؤسسهٔ زبان و ادبیات آکادمی علوم جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان در استالین‌آباد کار کرد. در این دوره به گردآوری میدانی مواد مربوط به زبان‌های نانوشتهٔ پامیری، دستور زبان تاجیکی معیار و تاریخ زبان‌های ایرانی پرداخت.

از اول اوت ۱۹۵۸ به مؤسسهٔ زبان‌شناسی آکادمی علوم اتحاد شوروی، که امروزه مؤسسه زبان‌شناسی آکادمی علوم روسیه است، پیوست. او ابتدا پژوهشگر جوان بود، از ۱۹۷۱ پژوهشگر ارشد، از ۱۹۸۷ پژوهشگر برجسته و از ۱۹۹۲ پژوهشگر ارشد اصلی این مؤسسه شد.

ادلمان در سال ۱۹۶۴ از رسالهٔ خود با عنوان «زبان یزغلامی» دفاع کرد و درجهٔ نامزدی علوم زبان‌شناسی را به دست آورد. در سال ۱۹۷۹ نیز با رسالهٔ «مسائل واج‌شناسی تاریخی زبان‌های ایرانی» درجهٔ دکتر علوم زبان‌شناسی دریافت کرد. کتابخانهٔ دولتی روسیه نسخهٔ رسالهٔ دکتری او را با عنوان Проблемы исторической фонологии иранских языков ثبت کرده است. او در سال ۲۰۰۷ به مقام استادی رسید.

پژوهش دربارهٔ زبان‌های پامیری

بخش مهمی از فعالیت علمی ادلمان به مطالعهٔ زبان‌های پامیری اختصاص دارد. او در سال‌های اقامت در تاجیکستان، داده‌های میدانی زبان‌های نانوشتهٔ پامیر را گردآوری کرد و سپس این داده‌ها را در پژوهش‌های توصیفی، تطبیقی و تاریخی خود به کار گرفت.

زبان یزغلامی یکی از محورهای اصلی پژوهش‌های او بوده است. ادلمان افزون بر رسالهٔ خود، در سال ۱۹۶۶ تک‌نگاشت Язгулямский язык («زبان یزغلامی») را منتشر کرد و در سال ۱۹۷۱ نیز Язгулямско-русский словарь («فرهنگ یزغلامی–روسی») را به چاپ رساند.

او همچنین در مجموعهٔ The Iranian Languages، به ویراستاری گرنوت ویندفور، همراه با لیلا دودخدویوا فصل «زبان‌های پامیری» را نوشت و در همان کتاب فصل مستقلی دربارهٔ زبان شغنانی منتشر کرد.

از دیگر زمینه‌های پژوهشی ادلمان، بررسی روابط تاریخی میان زبان‌های ایرانی شرقی، تحول واجی آن‌ها، جغرافیای زبانی و تماس زبانی در ناحیهٔ پامیر بوده است. در پژوهش‌های جدیدتر نیز به تاریخ واژگان زبان‌های ایرانی غرب پامیر و تأثیر متقابل این زبان‌ها و زبان تاجیکی پرداخته است.

ادلمان در زمینهٔ توسعهٔ نوشتار برای زبان‌های پامیری نیز فعالیت کرده است. بر پایهٔ الفبایی که او برای زبان یزغلامی طراحی کرد، چند کتاب آموزشی کودک در تاجیکستان منتشر شده است.

زبان‌شناسی تاریخی و تطبیقی

ادلمان علاوه بر زبان‌های پامیری، در حوزهٔ زبان‌شناسی تاریخی و تطبیقی زبان‌های ایرانی نیز آثار متعددی منتشر کرده است. یکی از مهم‌ترین آثار او مجموعهٔ سه‌جلدی «دستور تطبیقی زبان‌های ایرانی شرقی» است که بخش‌های آن به‌ترتیب به واج‌شناسی (۱۹۸۶)، صرف و عناصر نحو (۱۹۹۰) و واژگان (۲۰۰۹) اختصاص دارند.

او همچنین در پژوهش‌های خود به زبان‌های داردی، نورستانی و بوروشاسکی پرداخته و تأثیر تماس این زبان‌ها با زبان‌های ایرانی را بررسی کرده است.

از دیگر آثار مهم او کتاب Иранские и славянские языки: исторические отношения («زبان‌های ایرانی و اسلاوی: روابط تاریخی») است که در سال ۲۰۰۲ منتشر شد.

فرهنگ ریشه‌شناختی زبان‌های ایرانی

ادلمان از مؤلفان اصلی فرهنگ ریشه‌شناختی زبان‌های ایرانی ((به روسی: Этимологический словарь иранских языков)) است. جلدهای نخست این مجموعه با همکاری ورا راستورگویوا تدوین شد و جلدهای بعدی را ادلمان به‌تنهایی ادامه داد. این فرهنگ بر پایهٔ بازسازی ریشه‌های ایرانی باستان و بررسی بازمانده‌های آن‌ها در زبان‌های ایرانی مختلف تنظیم شده است.

آکادمی علوم روسیه در سال ۲۰۲۴ مدال طلای ولادیمیر دال را به پاس تألیف این فرهنگ به ادلمان اعطا کرد.

آثار

ادلمان بیش از ۳۰۰ پژوهش علمی منتشر کرده و مؤسسهٔ زبان‌شناسی آکادمی علوم روسیه شمار آثار او را ۳۱۷ عنوان، شامل ۲۰ تک‌نگاشت، ذکر کرده است. برخی از آثار مهم او عبارت‌اند از:

• Дардские языки («زبان‌های داردی»)، ۱۹۶۵؛
• Язгулямский язык («زبان یزغلامی»)، ۱۹۶۶؛
• Основные вопросы лингвистической географии (на материале индоиранских языков) («مسائل بنیادی جغرافیای زبانی بر پایهٔ زبان‌های هندوایرانی»)، ۱۹۶۸؛
• Язык бурушаски («زبان بوروشاسکی»)، با گ. آ. کلیموف، ۱۹۷۰؛
• Язгулямско-русский словарь («فرهنگ یزغلامی–روسی»)، ۱۹۷۱؛
• Сравнительная грамматика восточноиранских языков: Фонология («دستور تطبیقی زبان‌های ایرانی شرقی: واج‌شناسی»)، ۱۹۸۶؛
• Сравнительная грамматика восточноиранских языков: Морфология. Элементы синтаксиса («دستور تطبیقی زبان‌های ایرانی شرقی: صرف و عناصر نحو»)، ۱۹۹۰؛
• Иранские и славянские языки: исторические отношения («زبان‌های ایرانی و اسلاوی: روابط تاریخی»)، ۲۰۰۲؛
• Сравнительная грамматика восточноиранских языков: Лексика («دستور تطبیقی زبان‌های ایرانی شرقی: واژگان»)، ۲۰۰۹؛
• «The Pamir Languages»، با لیلا دودخدویوا، در The Iranian Languages، ۲۰۰۹؛
• «Shughni»، با لیلا دودخدویوا، در The Iranian Languages، ۲۰۰۹.

افتخارات

ادلمان در سال ۲۰۱۰ برای فعالیت علمی و آموزشی در حوزهٔ ایران‌شناسی از نمایندگی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و مؤسسهٔ کشورهای آسیا و آفریقا در دانشگاه دولتی مسکو تقدیر شد.

در سال ۲۰۱۱ نشان دوستی جمهوری تاجیکستان به او اعطا شد و در سال ۲۰۲۱ نیز مدال «برای کار بی‌نقص و شایستگی» درجهٔ سوم از وزارت علوم و آموزش عالی روسیه دریافت کرد.

در سال ۲۰۲۴ آکادمی علوم روسیه مدال طلای ولادیمیر دال را به پاس تألیف فرهنگ ریشه‌شناختی زبان‌های ایرانی به او اعطا کرد.

در سال ۲۰۲۵ نیز انجمن ایران‌شناسی اروپا او را به‌سبب آثار برجسته‌اش در ایران‌شناسی به عضویت افتخاری برگزید.

جستارهای وابسته

• زبان‌های پامیری
• زبان یزغلامی
• زبان شغنانی
• زبان‌های ایرانی شرقی
• ورا راستورگویوا

پیوند به بیرون

• صفحهٔ جوی ادلمان در مؤسسهٔ زبان‌شناسی آکادمی علوم روسیه