دستور زبان پشتو

زبان پشتو زبانی با ترتیب واژگانی نهاد–مفعول–فعل و دارای کُنایی گسسته است. صفت‌ها پیش از اسم‌ها قرار می‌گیرند. اسم‌ها و صفت‌ها بر پایهٔ جنس دستوری (مذکر و مؤنث)، شمار (مفرد و جمع) و حالت دستوری (مستقیم، غیرمستقیم، ازی و ندایی) صرف می‌شوند. دستگاه فعلی این زبان بسیار پیچیده است و زمان‌های حال، گذشتهٔ ساده، گذشتهٔ استمراری، حال کامل و گذشتهٔ کامل را دربر می‌گیرد. پشتو در همهٔ زمان‌های گذشته (گذشتهٔ ساده، گذشتهٔ استمراری، حال کامل و گذشتهٔ کامل) دارای هم‌ترازی کنایی–مطلق است؛ بدین معنا که فعل‌های گذرا در هر یک از زمان‌های گذشته با مفعول جمله مطابقت می‌کنند. گویش‌های پشتو برخی ویژگی‌های دستوری غیراستاندارد را نشان می‌دهند که تعدادی از آن‌ها صورت‌های کهن یا بازماندهٔ صورت‌های قدیمی‌اند.

در این مقاله، تکیه با نشانه‌های زیر بر فراز واکه‌ها نشان داده می‌شود: ә́، á، ā́، ú، ó، í و é.

ضمیرها

نکته: هغه در مقام ضمیر اشاره به معنای «آن»، دارای تکیهٔ آغازین [háğa] است؛ درحالی‌که همین واژه در مقام ضمیر شخصی به معنای «او» یا «آن»، تکیهٔ پایانی [hağá] دارد.^[۱]

ضمیرهای شخصی

شخص و شمار				فارسی	مستقیم	غیرمستقیم
اول‌شخص	مفرد			من	زه za	ما ma
اول‌شخص	جمع			ما	موږ muzh مونږ mung/mang (در گویش پیشاوری/شمالی)	ما ma
دوم‌شخص	مفرد			تو	ته ta	تا taa
دوم‌شخص	جمع			شما	تاسو تاسې taaso/taase ^[۲] ^[۳]	تا taa
سوم‌شخص	حاضر	مفرد	مذکر	او	دی day/Da (در گویش پیشاوری/شمالی)	ده da
		مفرد	مؤنث	او	دا daa	دې de
		جمع		آنان	دوی doi/Dwi (در گویش پیشاوری) دای dai (در گویش شمالی)	دوی doi/Dwi/dai
	غایب	مفرد	مذکر	او (غایب)	هغه haghā	هغہ hagha
		مفرد	مؤنث	او (غایب)	هغه haghā	هغې haghé
		جمع		آنان (غایب)	هغوی haghui/haghwi (در گویش پیشاوری)	هغوی haghui/haghwi

ضمیرهای اشاره

دغه *dağha* («این»)
مستقیم	دغه dáğha
غیرمستقیم	دې de

هغه *háğha* («آن»)
	مفرد		جمع
	مذکر	مؤنث	جمع
مستقیم	هغه háğha
غیرمستقیم	هغۀ háğhә	هغې háğhe	هغو háğho

ضمیرهای ملکی

صورت جمعِ این ضمیرها همراه با اسم به کار نمی‌رود.

صورت‌های مستقل
			مفرد	جمع
اول‌شخص			زما zma	زموږ zamuzh زمونږ zamunzh^[۲]/Zmung/Zmang (در گویش پیشاوری)
دوم‌شخص			ستا sta	ستاسو staaso
سوم‌شخص	حاضر	مذکر	د ده da da	د دوی da doi/Dwi
	حاضر	مؤنث	د دې da de	د دوی da doi/Dwi
	غایب	مذکر	د هغہ da hagha	د هغوی da haghui/Haghwi
	غایب	مؤنث	د هغې da haghe	د هغوی da haghui/Haghwi

صورت‌های پی‌بستی
	مفرد	جمع
اول‌شخص	مې me	مو mo، mu
دوم‌شخص	دې de، di	مو mo، mu^[۲]
سوم‌شخص	يې ye

ضمیرهای پرسشی

		چه‌کسی	کدام	چندمین در زبان ادبی	چندمین در گویش یوسف‌زایی	چه	چند تا	چه مقدار	چگونه
مستقیم	مذکر	څوک tsok	کوم kom	څووم tsowə́m	څويم swajə́m	څه tsə	څومره tsómra	څونه tsóna	څنګه tsə́nga
مستقیم	مؤنث	څوک tsok	کومه kóma	څوومه tsowə́ma	څويمه swaima
غیرمستقیم	مذکر	چا čhā	کوم kom	څووم tsowə́m	څويم swajə́m
غیرمستقیم	مؤنث	چا čhā	کومې kóme	څوومې tsowə́me	څويمې swaime

ضمیرهای نامعین

برای متمایزکردن جمله‌های دارای ضمیر نامعین از جمله‌های پرسشی، می‌توان واژهٔ یو /yaw/ به معنای «یک» را افزود؛ بدین‌ترتیب، یو څوک /yaw ʦok/ به معنای «کسی» و یو څه /yaw ʦə/ به معنای «چیزی» ساخته می‌شود.
هنگامی که هر /har, ar/ به معنای «هر» پیش از ضمیرهای نامعین قرار گیرد، این ترکیب می‌تواند به معنای «همه» [هر څوک]، «همه‌چیز» [هر څه] یا «هریک» [هر یو] باشد.

اسم‌ها

حالت و جنس

در پشتو، اسم‌ها در چهار حالت دستوری صرف می‌شوند: مستقیم، غیرمستقیم، ازی (که «غیرمستقیم دوم» نیز نامیده می‌شود) و ندایی. حالت غیرمستقیم هم پس از حروف اضافه و هم در زمان گذشته برای فاعل فعل‌های گذرا، یعنی در ساخت کنایی، به کار می‌رود. حالت ازی نیز همراه با برخی حروف اضافه و بعضی عددها به کار می‌رود.

پشتو دارای دو جنس مذکر و مؤنث است. جنس اسم معمولاً از پایانهٔ آن مشخص می‌شود. در اسم‌های جاندار، جنس دستوری بدون توجه به پایانهٔ واژه با جنس زیستی مطابقت دارد.^[۴]


واج پایانی		واج پایانی
پایان‌یافته به واکهٔ مرکب oɪ		پایان‌یافته به واکهٔ مرکب əi
زوی zoy	پسر	هوسۍ hosә́i	آهو
پایان‌یافته به واکهٔ مرکب ɑi		پایان‌یافته به e
ځای dzā́y	جا، مکان	ملګرې malgә́re	دوست مؤنث
پایان‌یافته به aɪ بی‌تکیه		پایان‌یافته به a بی‌تکیه
ګاډی gā́ḍay	خودرو	ژبه žә́ba	زبان
پایان‌یافته به aɪ تکیه‌دار		پایان‌یافته به o
سړی saṛáy	مرد	پيشو pišhó	گربه
پایان‌یافته به a تکیه‌دار [شمار اندکی اسم]		پایان‌یافته به a تکیه‌دار [بیشتر اسم‌ها]
ګېنډه genḍá	کرگدن	مېله melá	جشن، بازار مکاره
پایان‌یافته به ə
ورارۀ wrārә́	برادرزادهٔ پسری
پایان‌یافته به همخوان [بیشتر اسم‌ها]		پایان‌یافته به همخوان [شمار اندکی اسم]
تنور tanúr	تنور	مېچن mečhә́n	آسیاب دستی
پایان‌یافته به u
څانډو tsānḍú	شوهرِ خواهرِ همسر
پایان‌یافته به واکهٔ مرکب aw		پایان‌یافته به əw
پلو paláw	سمت، پهلو	کټو kaṭә́w	دیگ
پایان‌یافته به i [فقط نام حرفه‌ها]		پایان‌یافته به i [بیشتر اسم‌ها]
دوبي dobí	رخت‌شوی	بدي badí	دشمنی
پایان‌یافته به ɑ [شمار اندکی اسم]		پایان‌یافته به ɑ [بیشتر اسم‌ها]
ماما māmā́	دایی	رڼا raṇā́	روشنایی

پشتو حرف تعریف معین ندارد؛ اما در صورت لزوم، معرفه‌بودن اسم را می‌توان با ابزارهای دیگری مانند ضمیرهای اشاره نشان داد. همچنین می‌توان با به‌کاربردن واژهٔ يو به معنای «یک»، نکره‌بودن اسم را نشان داد؛ برای نمونه، «يو روغتون» به معنای «یک بیمارستان».

ردهٔ ۱

اسم‌های مذکر

اسم‌های مذکرِ جاندار عموماً در حالت جمع پسوند ان -ā́n می‌گیرند و اسم‌های بی‌جان پسوند ونه -úna می‌پذیرند. اسم‌های مذکری که به ۀ -ә پایان می‌یابند، هنگام پیوستن پسوندها این پایانه را از دست می‌دهند. جانداری دستوری معمولاً با جانداری طبیعی مطابقت دارد؛ اما استثناهایی نیز وجود دارد. برای نمونه، مېړۀ meṛә́ به معنای «شوهر»، از نظر دستوری بی‌جان محسوب می‌شود و جمع آن مېړونه meṛúna است؛ در مقابل، پل pul به معنای «پل»، جاندار به‌شمار می‌آید و جمع آن پلان pulā́n است.

اسم‌هایی که به -i، -ā (که همیشه جاندارند) یا -u (که می‌توانند جاندار یا بی‌جان باشند) پایان می‌یابند، پسوند ان را با درج یکی از همخوان‌های -g-، -y- یا -w- میان دو واکه می‌گیرند.

واژه‌هایی با الگوی پایانی -āCә́، مانند وادۀ wādә́ به معنای «عروسی»، در حالت جمع دارای -a- کوتاه‌اند.

پایان‌یافته به همخوان
(جاندار)
	مفرد	جمع
مستقیم		ان ā́n
غیرمستقیم		انو ā́no
ازی	ه a
ندایی	ه a

پایان‌یافته به همخوان
(بی‌جان)
	مفرد	جمع
مستقیم		ونه úna
غیرمستقیم		ونو úno
ازی	ه a
ندایی	ه a

پایان‌یافته به *-ә́*
(جاندار)
	مفرد	جمع
مستقیم	ۀ ә́	ان ā́n
غیرمستقیم		انو ā́no
ازی
ندایی

پایان‌یافته به *-ә́*
(بی‌جان)
	مفرد	جمع
مستقیم	ۀ ә́	ونه úna
غیرمستقیم		ونو úno
ازی
ندایی

پایان‌یافته به -i
	مفرد	جمع
مستقیم	ي i	يان yā́n
غیرمستقیم		یانو yā́no
ازی
ندایی

پایان‌یافته به -ā
	مفرد	جمع ۱	جمع ۲
مستقیم	ا ā	ايان āyā́n	اګان āgā́n
غیرمستقیم		ايانو āyā́no	اګانو āgā́no
ازی
ندایی

پایان‌یافته به -u
	مفرد	جمع ۱	جمع ۲
مستقیم	و u	وان wā́n	ګان gā́n
غیرمستقیم		وانو wā́no	ګانو gā́no
ازی
ندایی

نمونه‌ها

پلار «پدر»
	مفرد	جمع
مستقیم	پلار plār	پلرونه plərunə
غیرمستقیم	پلار plār	پلرونو pləruno
ازی	پلاره plā́ra
ندایی	پلاره plā́ra

غوږ «گوش»
	مفرد	جمع
مستقیم	غوږ ğhwəg	غوږونه ğhwəgúna
غیرمستقیم	غوږ ğhwəg	غوږونو ğhwəgúno
ازی	غوږه ğhwə́ga
ندایی	غوږه ğhwə́ga

لېوۀ «گرگ»
	مفرد	جمع
مستقیم	لېوۀ lewә́	لېوان lewā́n
غیرمستقیم		لېوانو lewā́no
ازی
ندایی

زړۀ «قلب»
	مفرد	جمع
مستقیم	زړۀ zṛә́	زړونه zṛúna
غیرمستقیم		زړونو zṛúno
ازی
ندایی

وادۀ «عروسی»
	مفرد	جمع
مستقیم	وادۀ wādә́	ودونه wadúna
غیرمستقیم		ودونو wadúno
ازی
ندایی

درزي «خیاط»
	مفرد	جمع
مستقیم	درزي darzí	درزيان darzyā́n
غیرمستقیم		درزیانو darzyā́no
ازی
ندایی

باچا «پادشاه»
	مفرد	جمع
مستقیم	باچا bāčā́	باچايان bāčāyā́n
غیرمستقیم		باچايانو bāčāyā́no
ازی
ندایی

ماما «دایی»
	مفرد	جمع
مستقیم	ماما māmā́	ماماګان māmāgā́n
غیرمستقیم		ماماګانو māmāgā́no
ازی
ندایی

غٙل «دزد»
	مفرد	جمع
مستقیم	غٙل ġal	غٙلان ġalā́n
غیرمستقیم		غٙلونا ġalúnā
ازی
ندایی

الو «سیب‌زمینی»
	مفرد	جمع
مستقیم	الو alú	الوګان alugā́n
غیرمستقیم		الوګانو alugā́no
ازی
ندایی

اسم‌های مؤنث

اسم‌های مؤنث عموماً به -a پایان می‌یابند. این پایانه، صرف‌نظر از جاندار یا بی‌جان‌بودن اسم، در حالت‌های غیرمستقیم و جمع مستقیم به -e و در جمع غیرمستقیم به -o تغییر می‌کند. شمار اندکی از اسم‌های مؤنث به همخوان پایان می‌یابند، اما همان پایانه‌های صرفی را می‌گیرند.

در پشتوی جنوبی، -e پایانی هنگامی که بی‌تکیه باشد به صورت -i تلفظ می‌شود. برای نمونه، صورت جمع سترګه stә́rga به معنای «چشم» و لار lār به معنای «راه»، در شمال به‌ترتیب سترګې stә́rge و لارې lā́re، اما در جنوب سترګي stә́rgi و لاري lā́ri است. در مقابل، جمع مڼه maṇá به معنای «سیب» و تخته taxtá به معنای «تخته»، در هر دو گروه گویشی به‌ترتیب مڼې maṇé و تختې taxté است.

برخی اسم‌های مؤنث نیز به واکه‌های دیگری، به‌ویژه -e، پایان می‌یابند که در حالت جمع یانې -yā́ne می‌گیرند. اسم‌های پایان‌یافته به -ā یا -o نیز یکی از پسوندهای ګانې -gā́ne یا وې -we را می‌پذیرند. صورت این پسوندها در پشتوی جنوبی به‌ترتیب یاني -yā́ni، ګاني -gā́ni و وي -wi است. پسوند آخر در پشتوی جنوبی به اندازهٔ پشتوی شمالی رایج نیست و عمدتاً به چند اسم محدود می‌شود.

پایان‌یافته به -a
	مفرد	جمع
مستقیم	ه a	ې e
غیرمستقیم	ې e	و o
ازی
ندایی

پایان‌یافته به همخوان
	مفرد	جمع
مستقیم		ې e
غیرمستقیم	ې e	و o
ازی
ندایی

پایان‌یافته به -e
	مفرد	جمع
مستقیم	ې e	یانې yā́ne
غیرمستقیم		یانو yā́no
ازی
ندایی

پایان‌یافته به -ā و -o
	مفرد	جمع
مستقیم		ګانې یا وې gā́ne یا we
غیرمستقیم		ګانو یا وو gā́no یا wo
ازی
ندایی

نمونه‌ها

اسپه «اسب، مادیان»
	مفرد	جمع
مستقیم	اسپه áspa	اسپې áspe
غیرمستقیم	اسپې áspe	اسپو áspo
ازی
ندایی

مياشت «ماه»
	مفرد	جمع
مستقیم	مياشت myā́šht	مياشتې myā́šhte
غیرمستقیم	مياشتې myā́šhte	مياشتو myā́šhto
ازی
ندایی

خواښې «مادرشوهر یا مادرزن»
	مفرد	جمع
مستقیم	خواښې xwā́x̌e	خواښیانې xwax̌yā́ne
غیرمستقیم		خواښیانو xwax̌yā́no
ازی
ندایی

رڼا «روشنایی»
	مفرد	جمع
مستقیم	رڼا raṇā́	رڼاوې یا رڼاګانې raṇā́we یا raṇāgā́ne
غیرمستقیم		رڼاوو یا رڼاګانو raṇā́wo یا raṇāgā́no
ازی
ندایی

بیزو «میمون»
	مفرد	جمع
مستقیم	بیزو bizó	بیزوګانې یا بیزووې bizogā́ne یا bizówe
غیرمستقیم		بیزوګانو یا بیزوو bizogā́no یا bizówo
ازی
ندایی

ردهٔ ۲

ردهٔ ۲ تنها اسم‌های مذکر، اعم از جاندار و بی‌جان، را دربر می‌گیرد. ستاک این اسم‌ها دستخوش دگرگونی‌های گوناگونی می‌شود. این اسم‌ها در صورت‌های جمع و غیرمستقیم پایانهٔ -ə́ می‌گیرند.

اسم‌هایی که در هجای پایانی دارای -ú- یا -ó- هستند، این واکه‌ها را به -ā- تغییر می‌دهند. برخی اسم‌ها، مانند تنور tanúr به معنای «تنور»، دارای صرف آمیخته‌اند؛ صورت‌های غیرمستقیم آن‌ها بر پایهٔ الگوی ردهٔ ۲، اما صورت‌های جمعشان بر پایهٔ الگوی ردهٔ ۱ ساخته می‌شود. البته ممکن است -ú/ó- در گویش‌های جنوبی به -a- و در گویش‌های شمالی به -ə- تقلیل یابد. واژهٔ پالېز paléz به معنای «باغچهٔ سبزی‌کاری» غالباً نمونه‌ای از اسم‌های ردهٔ ۲ دانسته می‌شود که ستاک آن دگرگون نمی‌شود.^[۵]

شماری از اسم‌های مذکر جاندار که به -á پایان می‌یابند، مانند مېلمه melma به معنای «مهمان»، اسبه asba به معنای «چوپان اسب»، غوبه ğoba به معنای «گاوچران» و کوربه korba به معنای «صاحب‌خانه»، نیز در ردهٔ ۲ جای می‌گیرند.

اسم‌های تک‌هجایی دارای -a-، این واکه را در صورت‌های غیرمستقیم و جمع از دست می‌دهند و -ə می‌گیرند. چند استثنا نیز وجود دارد: غر ğar به معنای «کوه»، ور war به معنای «در»، ګز gaz به معنای «گز» (واحد طول)، من man به معنای «مَن» (واحد وزن) و ټغر ṭağar به معنای «گلیم» در حالت جمع پسوند ونه -úna می‌گیرند؛ مانند غرونه ğrúna و ورونه warúna/wrúna.

اسم‌هایی که در هجای پایانی دارای -á- هستند، آن را به -ə́- تغییر می‌دهند. بیشتر این اسم‌ها دارای صرف آمیخته‌اند؛ یعنی ممکن است در حالت جمع پسوند -ā́n یا -úna بگیرند یا بدون پسوند باقی بمانند. بسیاری از اسم‌های بی‌جان این رده می‌توانند هر دو پسوند را بپذیرند. تنها استثنا سخر sxar به معنای «سنگ» است که صورت جمع آن همواره سخر sxə́r است. این زیررده همچنین واژه‌های دارای پسوندهای ګر، ور، ن و زن را دربر می‌گیرد.

دارای *-ú/ó-*
	مفرد	جمع
مستقیم	úC, óC	āCə́
غیرمستقیم	āCə́	aCó
ازی	úCa, óCa
ندایی	úCa, óCa

صرف آمیخته
	مفرد	جمع
مستقیم	úC, óC	uCúna, oCúna یا əCúna
غیرمستقیم	uCə́, óCə́	uCúno, oCúno یا əCúno
ازی	úCa, óCa
ندایی	úCa, óCa

نمونه‌ها

پښتون «پشتون»
	مفرد	جمع
مستقیم	پښتون pəx̌tún	پښتانه pəx̌tānə́
غیرمستقیم	پښتانه pəx̌tānə́	پښتنو pəx̌tanó
ازی	پښتونه pəx̌túna
ندایی	پښتونه pəx̌túna

شپون «چوپان»
	مفرد	جمع
مستقیم	شپون špún	ښپانۀ špānə́
غیرمستقیم	ښپانۀ špānə́	شپنو španó
ازی	شپونه špúna
ندایی	شپونه špúna

سکور «زغال»
	مفرد	جمع
مستقیم	سکور skór	سکارۀ skārə́
غیرمستقیم	سکارۀ skārə́	سکرو skaró
ازی	سکوره skóra
ندایی	سکوره skóra

تنور «تنور»
	مفرد	جمع
مستقیم	تنور tanúr	تنرونه یا تنورونه tanərúna یا tanurúna
غیرمستقیم	تناره tanārə́	تنرونو یا تنورونو tanərúno یا tanurúno
ازی	تنوره tanúra
ندایی	تنوره tanúra

تول «وزن»
	مفرد	جمع
مستقیم	تول tol	تولونه tolúna
غیرمستقیم	تالۀ tālə́	تولونو tolúno
ازی	توله tóla
ندایی	توله tóla

مېلمه «مهمان»
	مفرد	جمع
مستقیم	مېلمه melmá	مېلمانه یا مېلمه melmānə́ یا melmə́
غیرمستقیم	مېلمانه یا مېلمه melmānə́ یا melmə́	مېلمنو یا مېلمو melmanó یا melmó
ازی	مېلمه melmá
ندایی	مېلمه melmá

غل «دزد»
	مفرد	جمع
مستقیم	غل ğal	غله ğlə
غیرمستقیم	غله ğlə	غلو ğlo
ازی	غله ğhála
ندایی	غله ğhála

غر «کوه»
(استثنا)
	مفرد	جمع
مستقیم	غر ğhar	غرونه یا، به‌ندرت، غرۀ ğhrúna یا ğhrə
غیرمستقیم	غر ğhar	غرونو ğhrúno
ازی	غره ğhára ğhrə
ندایی	غره ğhára ğhrə

دښمن «دشمن»
	مفرد	جمع
مستقیم	دښمن dux̌mán	دښمن یا دښمنان dux̌mə́n یا dux̌mənā́n
غیرمستقیم	دښمن dux̌mə́n	دښمنو یا دښمنانو dux̌mə́no یا dux̌mənā́no
ازی	دښمنه dux̌mána
ندایی	دښمنه dux̌mána

پالېز «باغچهٔ سبزی‌کاری»
	مفرد	جمع
مستقیم	پالېز paléz	پلېزونه palezúna
غیرمستقیم	پالېزۀ یا پالېز palezə́ یا paléz	پلېزونو palezúno
ازی	پلېزه paléza
ندایی	پلېزه paléza

ردهٔ ۳

اسم‌های ردهٔ ۳ با صفت‌هایی که به -ay، -əy و -e پایان می‌یابند، مرتبط‌اند.

اسم‌های مذکر پایان‌یافته به -áy ــ با توجه به تکیهٔ آن ــ به‌ویژه اگر جاندار باشند، گاه صورت جمع دیگری با پسوند -yā́n دارند. کاربرد این صورت تا اندازه‌ای به گویش بستگی دارد و در پشتوی جنوبی چندان رایج نیست.

در میان اسم‌های مؤنث پایان‌یافته به -əy، حتی اسم‌های بی‌جان نیز می‌توانند پسوند یانې یا ګانې بگیرند یا در حالت جمع بدون تغییر باقی بمانند. برخی اسم‌های معنی دارای پسوند ي -i، مانند دوستي به معنای «دوستی»، چلاکي به معنای «حیله‌گری» و ګرمي به معنای «گرما»، نیز در این رده جای می‌گیرند.

پایان‌یافته به *-ay*
(مذکر)
	مفرد	جمع ۱	جمع ۲
مستقیم	ی ay	ي i	يان yā́n
غیرمستقیم	ي í	و یا یو o یا әyo/iyo	يانو yā́no
ازی	یه aya
ندایی	یه aya

پایان‌یافته به -e
(مؤنث)
	مفرد	جمع
مستقیم	ې e	ې e
غیرمستقیم		و یا یو o یا әyo/iyo
ازی
ندایی

پایان‌یافته به *-əy*
(مؤنث)
	مفرد	جمع ۱	جمع ۲	جمع ۳
مستقیم	ۍ، ي ə́y, i	ۍ ə́y	یانې yā́ne	ګانې gā́ne
غیرمستقیم		و o	یانو yā́no	ګانو gā́no
ازی
ندایی

نمونه‌ها

سپی «سگ»
	مفرد	جمع
مستقیم	سپی spáy	سپي یا سپیان spí یا spiyā́n
غیرمستقیم	سپي spí	سپو یا سپیو یا سپیانو spó یا spío یا spiyā́no
ازی	سپیه spáya
ندایی	سپیه spáya

سپۍ «سگ ماده»
	مفرد	جمع
مستقیم	سپۍ spə́i	سپۍ یا سپیانې یا سپۍګانې spə́y یا spə́iyā́ne یا spə́igā́ne
غیرمستقیم		سپیو یا سپیانو یا سپۍګانو spə́yo یا spə́iyā́no یا spə́igā́no
ازی
ندایی

ملګری «دوست مرد»
	مفرد	جمع
مستقیم	ملګری malgə́ray	ملګري malgə́ri
غیرمستقیم	ملګري malgə́ri	ملګرو یا ملګریو malgə́ro یا malgə́ryo
ازی	ملګریه malgə́rya
ندایی	ملګریه malgə́rya

ملګرې «دوست زن»
	مفرد	جمع
مستقیم	ملګرې malgə́re	ملګرې malgə́re
غیرمستقیم		ملګرو یا ملګریو malgə́ro یا malgə́ryo
ازی
ندایی

اسم‌های غیرقابل‌شمارش

این اسم‌ها صورت جمع ندارند و در حالت‌های غیرمستقیم و ازی، پایانهٔ و -o می‌گیرند.

مؤنث

از نمونه‌های آن می‌توان به اوړه [oṛә́، «آرد»]، اوبه [obә́، «آب»] و پۍ [pə́i، «شیر»] اشاره کرد.

نمونه: اوبه، «آب»

	مفرد	جمع
مستقیم	اوبه obә́
غیرمستقیم	اوبو obó
ازی
ندایی

نمونه: پۍ، «شیر»

	مفرد	جمع
مستقیم	پۍ pə́i
غیرمستقیم	پيو pə́io
ازی
ندایی

مذکر

از نمونه‌های آن می‌توان به ږدن [ẓ̌dәn، «ذرت خوشه‌ای»]، دال [dāl، «عدس»] و شراب [šarā́b، «الکل»] اشاره کرد.

نمونه: دال، «عدس»

	مفرد	جمع
مستقیم	دال dāl
غیرمستقیم	دالو dā́lo
ازی	دالو dā́lo
ندایی	داله dā́la

اسم‌های بی‌قاعده

این اسم‌ها به نام‌های خویشاوندی محدود می‌شوند.

اسم‌های مؤنث با ستاک -or

این گروه شامل واژه‌های زیر است:

مور /mor/ «مادر»؛ ستاک جمع: /máynd-/

خور /xor/ «خواهر»؛ ستاک جمع: /xwáynd-/

ترور /tror/ «عمه»؛ ستاک جمع: /tráynd-/

نګور /ngor/ «عروس»؛ ستاک جمع: /ngáynd-/

نمونه:

	مفرد	جمع
مستقیم	مور mor	مېندې máynde
غیرمستقیم	مور mor	مېندو máyndo
ازی	مورې móre
ندایی	مورې móre

برادر و دختر

ورور به معنای «برادر» در جمع مستقیم پایانهٔ وڼه می‌گیرد.

	مفرد	جمع
مستقیم	ورور wror	وروڼه wrúṇa
غیرمستقیم	ورور wror	وروڼو wrúṇo
ازی	وروره wrorá
ندایی	وروره wrorá

لور به معنای «دختر» در جمع مستقیم پایانهٔ وڼې می‌گیرد.

	مفرد	جمع
مستقیم	لور lur	لوڼې lúṇe
غیرمستقیم	لور lur	لوڼو lúṇo
ازی	لورې lúre
ندایی	لورې lúre

پسر

	مفرد	جمع
مستقیم	زوی zoy	زامن zāmə́n
غیرمستقیم	زوی zoy	زامنو zāmə́no
ازی	زویه zoya
ندایی	زویه zoya

صفت‌ها

در پشتو به صفت ستاینوم [ستاينوم، stāynúm] گفته می‌شود. صفت‌ها یا ستاینوم‌ها [ستاينومونه، stāynumúna] از نظر جنس، شمار و حالت با اسم‌هایی که آن‌ها را توصیف می‌کنند، مطابقت دارند.

			ردهٔ ۱	ردهٔ ۲		ردهٔ ۳
			گروه ۱	گروه ۲	گروه ۳	گروه ۴	گروه ۵
مذکر	مفرد	مستقیم	–			-ay
		غیرمستقیم دوم	-a			-aya	-i
		ندایی	-a			-aya	-e
		غیرمستقیم	–	-ə		-i
	جمع	مستقیم	–	-ə		-i
	جمع	غیرمستقیم/ندایی	-o			-io/-o	-yo/-o
مؤنث	مفرد	مستقیم	-a			-əy	-e
		غیرمستقیم دوم	-a
		ندایی	-e
		غیرمستقیم نخست
	جمع	مستقیم
	جمع	غیرمستقیم/ندایی	-o			-əyo/-o	-yo/-o

نکته‌ها:

در حالت جمع، دو صورت غیرمستقیم و صورت ندایی در یک صورت ادغام می‌شوند.
صورت غیرمستقیم نخست مفرد و صورت مستقیم جمع همواره یکسان‌اند.
بر پایهٔ دو قاعدهٔ بالا، صفت‌های مذکر حداکثر می‌توانند پنج صورت متمایز داشته باشند؛ هرچند در عمل هیچ رده‌ای بیش از چهار صورت را از یکدیگر متمایز نمی‌کند.
در صفت‌های مؤنث، صورت غیرمستقیم نخست مفرد با صورت ندایی مفرد و صورت مستقیم مفرد با صورت غیرمستقیم دوم مفرد یکسان است. با درنظرگرفتن ادغام‌های پیش‌گفته، صفت‌های مؤنث حداکثر می‌توانند سه صورت متمایز داشته باشند.
در گروه‌های ۲ و ۳، ستاک و جای تکیه در حالت‌های مختلف تغییر می‌کند. در گروه ۳، میان صورت‌های مستقیم، غیرمستقیم دوم و نداییِ مفرد مذکر ــ که تکیه بر ستاک دارند ــ و همهٔ صورت‌های دیگر ــ که دارای ستاکی گاه متفاوت و تکیه بر پایانه‌اند ــ تمایزی بنیادی وجود دارد. برای نمونه: مذکر trīx و مؤنث traxá به معنای «تلخ»؛ مذکر sūr و مؤنث srá به معنای «سرخ»؛ مذکر sōṛ و مؤنث saṛá به معنای «سرد»؛ و مؤنث raṇā به معنای «روشن» که تنها یک ستاک دارد. گروه ۲ نیز همین تغییر تکیه را دارد، اما دارای سه ستاک متمایز است: واکهٔ تکیه‌دار o یا u در ستاکِ صورت‌های مستقیم، غیرمستقیم دوم و نداییِ مفرد مذکر؛ واکهٔ بی‌تکیهٔ ā در ستاکِ صورت غیرمستقیم نخست مفرد مذکر و مستقیم جمع؛ و واکهٔ بی‌تکیهٔ a در ستاکِ همهٔ صورت‌های دیگر. برای نمونه، صورت مفرد مذکر pōx، جمع مذکر pāxǝ́ و مؤنث paxá به معنای «رسیده، پخته» است.

ردهٔ ۱

پسوندهای نشان‌دهندهٔ حالت

صورت مدخلی صفت‌های ردهٔ ۱ به همخوان پایان می‌یابد و تکیه در آن‌ها بر هجای پایانی ستاک باقی می‌ماند.

	مذکر		مؤنث
	مفرد	جمع	مفرد	جمع
مستقیم			ه a	ې e
غیرمستقیم		و o	ې e	و o
ازی	ه a
ندایی	ه a

دگرریختی ستاک

در گویش‌های جنوبی، صفت‌های ردهٔ ۱ با برخی ساخت‌های خاص ستاک، دستخوش یکی از دو دگرگونی زیر می‌شوند:

هماهنگی واکه‌ای؛ یا
مرکزی‌شدن واکه.

در دیگر گویش‌ها، این واکه‌ها دگرگون نمی‌شوند.

هماهنگی واکه‌ای

صفت‌های ردهٔ ۱ که واکهٔ تکیه‌دارِ ستاکشان در گویش‌های جنوبی /ə́/ است، مانند دنګ /dəng/ به معنای «بلند»، در جمع مستقیم مؤنث و هر دو صورت جمع غیرمستقیم ــ هنگامی که واکهٔ پسوند /o/ باشد ــ دستخوش هماهنگی پس‌رونده می‌شوند.

مرکزی‌شدن

در صفت‌های ردهٔ ۱ که هجای پایانیِ صورت مستقیم مفرد مذکر آن‌ها ور /‑wár/، ګر /‑gár/، جن /‑ján/ یا من /‑mán/ است و نیز در عددهای ترتیبی پایان‌یافته به م /‑ám/، نوع دیگری از تغییر واکه رخ می‌دهد: واکهٔ /á/ در هجای پایانی، در صورت‌های غیرمستقیم مفرد مؤنث و همهٔ صورت‌های جمع، صرف‌نظر از جنس، به /ə́/ مرکزی می‌شود.

صورت‌های ردهٔ ۱ با دگرریختی ستاک

نمونهٔ ۱: سپک («سبک» از نظر وزن)

	مذکر		مؤنث
	مفرد	جمع	مفرد	جمع
مستقیم	سپک spak spək (جنوبی)	سپک spak spək (جنوبی)	سپکه spáka spə́ka (جنوبی)	سپکې spáke سپکي spə́ki (جنوبی)
غیرمستقیم	سپک spak spək (جنوبی)	سپکو spáko spə́ko (جنوبی) spóko (جنوبی)	سپکې spáke سپکي spə́ki (جنوبی)	سپکو spáko spə́ko (جنوبی) spóko (جنوبی)
ازی	سپکه spáka spə́ka (جنوبی)
ندایی	سپکه spáka spə́ka (جنوبی)

الگوی صرف صفت سپک /spək/ به معنای «سبک» در جدول بالا، قاعدهٔ هماهنگی واکه‌ای در گویش جنوبی را نشان می‌دهد.

نمونهٔ ۲: زړور («دلیر»)

	مذکر		مؤنث
	مفرد	جمع	مفرد	جمع
مستقیم	زړور zṛawár	زړور zṛawár zṛawə́r (جنوبی)	زړوره zṛawára	زړورې zṛawáre زړوري zṛawə́ri (جنوبی)
غیرمستقیم	زړور zṛawár	زړورو zṛawáro zṛawə́ro (جنوبی)	زړورې zṛawáre زړوري zṛawə́ri (جنوبی)	زړورو zṛawáro zṛawə́ro (جنوبی)
ازی	زړوره zṛawár
ندایی	زړوره zṛawár

الگوی صرف صفت زړور /zṛawár/ به معنای «دلیر»، قاعدهٔ مرکزی‌شدن واکه را در گویش جنوبی نشان می‌دهد.

جانداری

برخی صفت‌های ردهٔ ۱ هنگام توصیف اسم‌های جاندار ممکن است پسوندهای جمع جاندارِ اسم‌های ردهٔ ۱ را بگیرند؛ برای نمونه:

نمونه:

مشران وروڼه

Məʃarɑn

wruɳa

«برادران بزرگ‌تر»

ردهٔ ۲

صفت‌های ردهٔ ۲ ممکن است به همخوان یا شوای تکیه‌دار (ۀ /‑ə́/) پایان یابند. به‌جز پسوندهای ازی و ندایی مفرد مذکر، پسوندهای ردهٔ ۲ ذاتاً تکیه‌دارند. این پسوندهای تکیه‌دار تفاوت اصلی میان رده‌های ۱ و ۲ را تشکیل می‌دهند؛ هرچند شکل برخی پسوندها نیز در این دو رده متفاوت است. تعلق یک صفت پایان‌یافته به همخوان به ردهٔ ۱ ــ با تکیه بر ستاک ــ یا ردهٔ ۲ ــ با تکیه بر پسوند ــ از ویژگی‌های خودِ واژه است و نمی‌توان آن را پیش‌بینی کرد.

پسوندهای نشان‌دهندهٔ حالت

	مذکر		مؤنث
	مفرد	جمع	مفرد	جمع
مستقیم	-Ø	ۀ ə́	ه á	ې یای مجهول
غیرمستقیم	ۀ ə́	و واو مجهول	ې یای مجهول	و واو مجهول
ازی	ه
ندایی	ه

دگرریختی ستاک

برخی صفت‌های ردهٔ ۲ هنگام صرف دستخوش فرایندهای دگرریختی ستاک می‌شوند که همگی تابع تکیه‌اند. نخستین فرایند، یعنی «حذف واکهٔ ۱»، بر واکه‌های پایانی صفت‌های ردهٔ ۲ پایان‌یافته به /ə́/ اثر می‌گذارد. دیگر فرایندها بر واکه‌های ستاکِ صفت‌های ردهٔ ۲ پایان‌یافته به همخوان تأثیر می‌گذارند؛ این واکه‌ها هنگامی که بی‌تکیه باشند، یا پایین می‌روند یا حذف می‌شوند. پایین‌رفتگی تنها برخی واکه‌های پسین را دربر می‌گیرد. نمی‌توان پیش‌بینی کرد که کدام‌یک از قواعد پایین‌رفتگی واکهٔ پسین یا حذف واکهٔ ۲ بر یک صفت پایان‌یافته به همخوان اعمال می‌شود. این قواعد عبارت‌اند از:

حذف واکهٔ ۱
پایین‌رفتگی واکهٔ پسین
تک‌واکه‌شدن
کشیدگی
حذف واکهٔ ۲
درج واکه

حذف واکهٔ ۱

V2 → Ø/ V́1_
V́1 → Ø/ _V́2

اگر افزودن پسوند موجب کنار هم قرار گرفتن دو واکه شود و تنها یکی از آن‌ها تکیه داشته باشد، واکهٔ بی‌تکیه حذف می‌شود. اگر هر دو واکه تکیه‌دار باشند، واکهٔ نخست حذف می‌شود. این قاعده بر صفت‌های پایان‌یافته به واکه اعمال می‌شود.

نمونه: صفت‌های پایان‌یافته به واکه که به ۀ /‑ə́/ تکیه‌دار پایان می‌یابند:

	مذکر		مؤنث
	مفرد	جمع	مفرد	جمع
مستقیم	تېرۀ terə́	تېرۀ terə́	تېره terá	تېرې terیای مجهول
غیرمستقیم		تېرو terواو مجهول	تېرې terیای مجهول	تېرو terواو مجهول
ازی
ندایی

صفت‌های پایان‌یافته به واکه که در صورت مدخلی خود به ه /‑ə́/ تکیه‌دار پایان می‌یابند، تېره /terə́/ به معنای «تیز» را نیز دربر می‌گیرند. تعلق این صفت‌ها به ردهٔ ۲ را می‌توان با اطمینان از صورت مدخلی آن‌ها تشخیص داد، زیرا صفت‌های هیچ ردهٔ دیگری به /‑ə́/ پایان نمی‌یابند. واکهٔ پایانی ستاکِ این صفت‌ها تابع یکی از قواعد صرفی‌ـ‌واجی حذف واکهٔ ۱ است.

پایین‌رفتگی واکهٔ پسین

V_{بی‌تکیه}[+پسین] → V[−افراشته]/ C_

در بیشتر صفت‌های ردهٔ ۲ پایان‌یافته به همخوان که دارای واکهٔ پسین غیرآغازی و /o/ یا /u/ هستند، این واکه در حالت بی‌تکیه به /a/ پایین می‌رود.

	مذکر		مؤنث
	مفرد	جمع	مفرد	جمع
مستقیم	پوخ pox	پاخۀ pāxə́	پخه paxá	پخې paxیای مجهول
غیرمستقیم	پاخۀ pāxə́	پخو paxواو مجهول	پخې paxیای مجهول	پخو paxواو مجهول
ازی	پوخه pواو مجهولxa
ندایی	پوخه pواو مجهولxa

	مذکر		مؤنث
	مفرد	جمع	مفرد	جمع
مستقیم	ړوند ṛund	ړاندۀ ṛāndə́	ړنده ṛandá	ړندې ṛandیای مجهول
غیرمستقیم	ړاندۀ ṛāndə́	ړندو ṛandواو مجهول	ړندې ṛandیای مجهول	ړندو ṛandواو مجهول
ازی	ړوند ṛúnda
ندایی	ړوند ṛúnda

در بیشتر صفت‌های پایان‌یافته به همخوان که واکهٔ ستاک آن‌ها یکی از واکه‌های پسین /o/ یا /u/ است، واکه در جایگاه بی‌تکیه پایین می‌رود. اگر هجای بعدی دارای /ə́/ باشد، پس از آن کشیده نیز می‌شود. نمونه‌های آن پوخ /pox/ به معنای «پخته، رسیده» و ړوند /ṛund/ به معنای «نابینا» هستند که صرفشان در جدول‌های بالا آمده است.

تک‌واکه‌شدن

a[+تکیه]w → V[−افراشته، +پسین]
wa[+تکیه] → V[−افراشته، +پسین]

در صفت‌هایی که ستاکشان دارای /aw/ یا /wa/ است ــ صورتی که معمولاً در حالت مؤنث دیده می‌شود ــ این توالی‌ها هنگامی که تکیه‌دار باشند، به /o/ ساده می‌شوند.

	مذکر		مؤنث
	مفرد	جمع	مفرد	جمع
مستقیم	تود tواو مجهولd	تاودۀ tāwdə́	توده tawdá	تودې tawdé
غیرمستقیم	تاودۀ tāwdə́	تودو tawdó	تودې tawdé	تودو tawdó
ازی	توده tواو مجهولda
ندایی	توده tواو مجهولda

شکست واکهٔ پسین: تود /tod/ به معنای «داغ»؛ ستاک: /tawd/.

کشیدگی

a → ā /_(C)Cə́

/a/ کوتاه هنگامی که هجای پس از آن دارای /ə́/ باشد، به /ā/ بلند تبدیل می‌شود. این قاعده بر صفت‌هایی اثر می‌گذارد که دستخوش پایین‌رفتگی واکهٔ پسین می‌شوند، مانند پاخۀ ← پوخ و ړاندۀ ← ړوند، و نیز صفت‌هایی که دستخوش تک‌واکه‌شدن می‌شوند، مانند تاودۀ ← تود.

حذف واکهٔ ۲

V[−تکیه] → Ø

در شماری از صفت‌های پایان‌یافته به همخوان، واکهٔ ستاک هنگامی که تکیه نداشته باشد حذف می‌شود.

نمونه: سور /sur/، «سرخ»

	مذکر		مؤنث
	مفرد	جمع	مفرد	جمع
مستقیم	سور sur	سرۀ srə	سره sra	سرې sre
غیرمستقیم	سرۀ srə	سرو sro	سرې sre	سرو sro
ازی	سوره súra
ندایی	سوره súra

درج واکه

Ø → a/C_CC یا CC_C

اگر حذف واکه به تشکیل خوشه‌ای سه‌همخوانی بینجامد، ممکن است /a/ پس از همخوان نخست یا دوم درج شود.

ردهٔ ۳

این صفت‌ها در صورت مستقیم مفرد مذکر به پسوند صفت مفعولیِ ی /‑ay/، که یک واکهٔ مرکب است، پایان می‌یابند. این پسوند ممکن است تکیه‌دار یا بی‌تکیه باشد.

پسوندهای نشان‌دهندهٔ حالت

تکیه‌دار

	مذکر		مؤنث
	مفرد	جمع	مفرد	جمع
مستقیم	ی áy	ي í	ۍ ə́i	ۍ ə́i
غیرمستقیم	ي í	و ó یو ə́yo/ío		و ó یو ə́yo/ío
ازی	یه áya
ندایی	یه áya

بی‌تکیه

	مذکر		مؤنث
	مفرد	جمع	مفرد	جمع
مستقیم	ی ay	ي i	ې e	ې e
غیرمستقیم	ي i	و o		و o
ازی	ي i
ندایی	یه ya

تکیه‌دار

نمونه: زلمی («جوان»؛ ی تکیه‌دار است)

	مذکر		مؤنث
	مفرد	جمع	مفرد	جمع
مستقیم	زلمی zalmáy	زلمي zalmí	زلمۍ zalmə́i	زلمۍ zalmə́i
غیرمستقیم	زلمي zalmí	زلمو zalmó زلمیو zalmío (جنوبی) zalmə́yo (شمالی)		زلمو zalmó زلمیو zalmío (جنوبی) zalmə́yo (شمالی)
ازی	زلمي zalmí
ندایی	زلمیه zalmáya

بی‌تکیه

نمونه: سوی («سوخته»؛ ی بی‌تکیه است)

	مذکر		مؤنث
	مفرد	جمع	مفرد	جمع
مستقیم	سوی sə́way sə́wəy (جنوب‌غربی) sə́we (شمال‌شرقی)	سوي sə́wi	سوې sə́we	سوې sə́we
غیرمستقیم	سوي sə́wi	سویو sə́wyo (شمالی) سوو sə́wo	سویې sə́wye (شمالی) سوې sə́we	سویو sə́wyo (شمالی) سوو sə́wo
ازی	سوي sə́wi	سویو sə́wyo (شمالی) سوو sə́wo	سویې sə́wye (شمالی) سوې sə́we	سویو sə́wyo (شمالی) سوو sə́wo
ندایی	سویه (شمالی) sə́way سوې (جنوبی) sə́we	سوو sə́wo	سوې sə́we	سوو sə́wo

ردهٔ ۴

ردهٔ ۴ شامل صفت‌های «صرف‌ناپذیر» است؛ یعنی صفت‌هایی که صرف نمی‌شوند. این صفت‌ها عموماً از زبان‌های دیگر وام گرفته شده‌اند و میان صورت‌های مذکر و مؤنث یا مفرد و جمع آن‌ها تمایزی وجود ندارد.

بااین‌حال، برخی گویشوران در حالت‌های غیرمستقیم، ازی و ندایی جمع، پسوندهای غیرمستقیم و /‑o/ یا وو /‑wo/ را به این صفت‌ها می‌افزایند.

نمونه: شمالي، وام‌واژه‌ای فارسی‌ـ‌عربی

	مذکر		مؤنث
	مفرد	جمع	مفرد	جمع
مستقیم	شمالي šamālí
غیرمستقیم
ازی
ندایی

نمونه: شمالي در گویش جنوبی

	مذکر		مؤنث
	مفرد	جمع	مفرد	جمع
مستقیم	شمالي šamālí
غیرمستقیم	شمالي šamālí	شمالو šamāló	شمالي šumālí	شمالو šamāló
ازی
ندایی

وندهای اشتقاقی

در زبان پشتو از اشتقاق استفاده می‌شود؛ بدین معنا که وندی به صورت پایه یا ستاک واژه افزوده می‌شود تا معنای آن را تغییر دهد، نه آنکه مانند پسوندهای فعلی صرفاً کارکرد دستوری آن را دگرگون کند.

پیشوندها

پیشوندها به آغاز واژه افزوده می‌شوند. رایج‌ترین پیشوندهای پشتو عبارت‌اند از:

پیشوند	معنا و کاربرد
نا	پیشوند منفی‌ساز برای اسم‌ها یا اجزای دیگر واژه، با معنایی همانند «ناـ» و «غیرـ» در فارسی
بې	به معنای «بدون» و تقریباً معادل «بیـ» در فارسی؛ این واژه در شمار حروف اضافه نیز قرار می‌گیرد.
بيا	به معنای «دوباره» و معادل «بازـ» در فارسی
هم	به معنای «همانند» یا «همسان» و معادل «همـ»
ګڼ	به معنای «پُرشمار» و معادل «چندـ»
دوه	به معنای «دو» و معادل «دوـ»

نمونه‌ها:

	واژه	معنای فارسی	واژهٔ پیشونددار	معنای فارسی
نا nā	وړ waṛ	مناسب	ناوړ nāwáṛ	نامناسب
بې be	کور kor	خانه	بې کوره be kóra [کور در حالت ازی]	بی‌خانمان
بيا byā	جوړول joṛawә́l	ساختن	بيا جوړول byā joṛawә́l	بازساختن
هم ham	زولی [مذکر]، زولې [مؤنث] zólay, zóle	هم‌سن [در پشتوی کلاسیک]	همزولی، همزولې hamzólay, hamzól	هم‌سن
ګڼ gaṇ	هېواديز hewādíz	ملی	ګڼ هېواديز gaṇhewādíz	چندملیتی
دوه dwa	اړخيز aṛxíz	اړخ «سو، طرف» + يز، پسوند صفت‌ساز	دوه اړخيز dwa aṛxíz	دوجانبه

پسوندها

پسوندها به پایان واژه افزوده می‌شوند. رایج‌ترین پسوندهای پشتو عبارت‌اند از:

پسوند	معنا و کاربرد
توب	به اسم‌ها و صفت‌ها افزوده می‌شود و اسم معنی مذکر می‌سازد.
تیا	به اسم‌ها و صفت‌ها افزوده می‌شود و اسم معنی مؤنث می‌سازد.
ي	به اسم افزوده می‌شود و صفت می‌سازد.
ي	برای ساختن نام حرفه نیز به کار می‌رود.
يز [مذکر] يزه [مؤنث]	پسوند صفت‌ساز برای ساختن صفت از اسم؛ اگر پیش از آن واکه‌ای قرار گیرد، به صورت ييز درمی‌آید؛ مانند سوله ← سوله ييز.
من	اسم‌ها و صفت‌هایی می‌سازد که بر برخورداری از یک ویژگی یا چیز دلالت دارند.
جن	پسوند صفت‌ساز به معنای برخورداری از ویژگیِ اسم پایه؛ مانند چنجن به معنای «کرم‌خورده» یا «به‌شدت ایرادگیر».
ين	پسوندی صفت‌ساز که به اسمِ مواد افزوده می‌شود.
ور	پسوندی صفت‌ساز برای نشان‌دادن برخورداری و دارابودن.
م	از عددهای اصلی، عدد ترتیبی می‌سازد.
ښت	به صفت‌ها، از جمله صفت‌های فعلی، افزوده می‌شود و «حالت یا چگونگیِ بودن» را نشان می‌دهد.
ګلوي	به اسم افزوده می‌شود و اسم معنی مؤنث می‌سازد که غالباً بر پیوند یا ارتباط دلالت دارد؛ مانند پیژندګلوي و پلارګلوي.
والی	به اسم‌ها و صفت‌ها افزوده می‌شود و اسم معنی مذکر می‌سازد.
ولي	به اسم‌ها و صفت‌ها افزوده می‌شود و اسم معنی مؤنث می‌سازد.
ځی	اسم‌هایی می‌سازد که بر محل انجام کار دلالت دارند.
نه	رایج‌ترین پسوند برای ساختن اسم از فعل است. اسم ساخته‌شده با این پسوند مؤنث است.
ون	با بسامدی کمتر از نه، برای ساختن اسم از فعل به کار می‌رود.
اک	تنها در ساخت دو اسم خوراک و څښاک به کار می‌رود و بر چیزهای خوردنی یا نوشیدنی دلالت دارد؛ کارکرد آن با もの در زبان ژاپنی قابل‌مقایسه است.
تون	برای ساختن اسم مکان، به معنای «محل اصلیِ» چیزی، به کار می‌رود.
پال [مذکر] پاله [مؤنث]	بر کسی دلالت دارد که پرورش‌دهنده یا پذیرای چیزی است. با «پرست» در فارسی قابل‌مقایسه است، اما برخلاف آن تنها اسم فاعل می‌سازد و به‌صورت صفت به کار نمی‌رود.
پالنه	اسم معنی‌ای می‌سازد که بر پرورش، نگهداری یا پذیرایی از چیزی دلالت دارد و با «پرستی» در فارسی قابل‌مقایسه است.
واکي	از واژهٔ پایه اسمی می‌سازد که بر «سلطه بر»، «فرمانرواییِ» یا «برخورداری از ویژگی» دلالت دارد. این پسوند با واژهٔ واک به معنای «اقتدار» مرتبط است.
وال	اسم‌هایی می‌سازد که بر ساکن یک محل، انجام‌دهندهٔ فعالیتِ بیان‌شده در واژهٔ پایه یا دارندهٔ آن دلالت دارند.
واله	اسم‌هایی می‌سازد که بر مالکیت دلالت دارند.
ګر	برای ساختن اسم فاعل به معنای سازنده، انجام‌دهنده یا پیشه‌ورِ مرتبط با واژهٔ پایه به کار می‌رود.
چي	پسوند اسم فاعلِ وام‌گرفته از زبان ترکی عثمانی که تنها با وام‌واژه‌ها به کار می‌رود.
ګوټی	پسوند تصغیر؛ مانند مېز «میز» و مېزګوټی «میز کوچک».
وزمه	نشان می‌دهد چیزی به واژهٔ پایه شباهت دارد، اما عین آن نیست. این پسوند برای بیان سایه‌رنگ‌ها نیز به کار می‌رود.
نی	به واژه‌های مرتبط با زمان و مکان افزوده می‌شود.
ی	به نام مکان افزوده می‌شود و اسمی مذکر می‌سازد که بر مردی ساکن یا یافت‌شده در آن مکان دلالت دارد.
ۍ	به نام مکان افزوده می‌شود و اسمی مؤنث می‌سازد که بر زنی ساکن یا یافت‌شده در آن مکان دلالت دارد.
ګنۍ	برای ساختن اسم‌هایی به کار می‌رود که بیانگر خویشاوندی یا روابط خانوادگی‌اند.
وړ [مذکر] وړه [مؤنث]	مانند پسوند «پذیر» در فارسی، صفت‌هایی می‌سازد که بر امکان انجام کار یا شایستگی برای آن دلالت دارند.
يالی [مذکر] يالۍ [مؤنث]	از اسم صفتی می‌سازد که بر برخورداری از یک ویژگی دلالت دارد.
غاړی [مذکر] غاړې [مؤنث]	اسم فاعل مرتبط با هنر یا مهارت می‌سازد؛ مانند لوبغاړی و سندرغاړی. همچنین برای ساختن اسم‌ها و صفت‌های مرتبط با غاړه «گلو» به کار می‌رود؛ مانند بوږغاړی «دارای صدای خشن».
چک	پسوند صفت‌سازی که نشان می‌دهد واژهٔ مشتق «تا اندازه‌ای» به واژهٔ پایه شباهت دارد.
ډله	به معنای «گروه» و برای ساختن واژه‌هایی به معنای تیم، گروه، دسته یا شرکت به کار می‌رود.
هار	به گفتهٔ ز. ا. پشتون، پسوندی برای ساختن واژه‌های نام‌آوایی است که تکرار یا تشدید صدا را نشان می‌دهند. به گفتهٔ اچ. جی. راورتی، این پسوند «به اسم‌های بیانگر هرگونه صدا افزوده می‌شود و صورت جمع می‌سازد».

نمونه‌ها:

	واژه	معنای فارسی	واژهٔ مشتق	معنای فارسی
توب tob	بربنډ barbə́nḍ	برهنه	بربنډتوب barbənḍtób	برهنگی
تیا tyā	روغ roğh	سالم	روغتيا roğhtyā́	سلامتی
ي i	ولس (w)ulə́s	ملت	ولسي (w)uləsí	ملی
ي i	ترکاڼ tarkā́ṇ	نجار	ترکاڼي tarkāṇí	نجاری
يز/يزه iz/iza	لمر lmar	خورشید	لمريز lmaríz لمريزه lmaríza	خورشیدی
ييز/ييزه yiz/yiza	وټه wáṭa	اقتصاد	وټه ييز waṭayíz وټه ييزه waṭayíza	اقتصادی
من man	لانجه lānjá	مشکل	لانجمن lānjamán، lānjamə́n	مشکل‌دار
جن jən	کرکه krә́ka	بیزاری	کرکجن krәkjә́n	بیزار یا متنفر از چیزی
ين in	زر zar	طلا	زرين zarín	زرین
ور war	ګټه gáṭa	سود	ګټور gaṭawár	سودمند
م am/əm	اووه uwə́	هفت	اووم uwə́m	هفتم
ښت əx̌t	جوړ joṛ	ساخته‌شده	جوړښت joṛə́x̌t	ساختار
ګلوي galwi	پلار plār	پدر	پلارګلوي plārgalwi	پدری
والی wālay	اوږد uẓ̌d	بلند، دراز	اوږدوالی uẓ̌dwā́lay	طول، ارتفاع
ولي wali	ورور wror	برادر	ورورولي wrorwalí	برادری
ځی dzay	ښوول x̌owə́l	آموزش‌دادن	ښونځی x̌owə́ndzay	مدرسه
نه əna	غوښتل ğox̌tə́l	درخواست‌کردن	غوښتنه ğox̌tə́na	درخواست
ون un	بدلول badlawə́l	تغییر‌دادن	بدلون badlún	تغییر
اک āk	څښل tsx̌ə́l خوړل xwaṛə́l	نوشیدن خوردن	څښاک tsx̌āk خوراک xwaṛā́k	نوشیدنی خوراک
تون tun	پوهنه pohə́na	دانش	پوهنتون pohəntún	دانشگاه
پال/پاله pal/pāla	مېلمه melmá	مهمان	مېلمه پال melmapā́l مېلمه پاله melmapā́la	میزبان
پالنه pālana	مېلمه melmá	مهمان	مېلمه پالنه melmapālə́na	مهمان‌نوازی
واکي wāki	پلار plār	پدر	پلارواکي plārwākí	پدرسالاری
وال wāl	ليک lik	نوشتن	ليکوال likwā́l	نویسنده
واله wālə	غنم ğhanə́m	گندم	غنم واله ğhanəmwālə	گندم‌فروش
ګر gər	کوډه kóḍa	جادو	کوډګر koḍgə́r، koḍgár	جادوگر
چي chi	توپ top	توپ	توپچي topčí	توپچی
ګوټی goṭay	کتاب kitā́b	کتاب	کتاب ګوټی kitābgóṭay	کتابچه
وزمه wazma	تور tor	سیاه	تور وزمه torwázma	سیاه‌فام
نی (a)náy	کال kāl	سال	کالنی kālanáy	سالانه
ی áy	جاپان jāpā́n	ژاپن	جاپانی jāpānáy	مرد ژاپنی
ۍ ə́i	جاپان jāpā́n	ژاپن	جاپانۍ jāpānə́i	زن ژاپنی
ګنۍ ganai	پلار plār مور mor	پدر مادر	پلارګنۍ plārganə́i مورګنۍ morganə́i	خانوادهٔ پدری خانوادهٔ مادری
وړ/وړه waṛ/waṛa	خندا xandā́	خنده	خنداوړ xandāwáṛ خنداوړه xandāwáṛa	خنده‌دار
يالی/يالۍ yālay/yālə́i	ننګ nang	شرف	ننګيالی nangyāláy ننګيالۍ nangyālə́i	شرافتمند
غاړی/غاړې ğāṛay/ğāṛe	سندره sandə́ra	ترانه	سندرغاړی sandərğā́ṛay سندرغاړې sandərğā́ṛe	خواننده
چک cak	سپين spin	سفید	سپين چک spinčák	سفیدفام
ډله ḍala	لوب lob	ستاکِ «بازی»	لوبډله lobḍála	تیم ورزشی
هار hār	پړک pṛak	صدای سیلی یا کف‌زدن	پړکهار pṛakahā́r	صدای کف‌زدن

ساخت واژه‌های جدید

افزون بر واژه‌های شناخته‌شده‌ای که در بالا آمده‌اند، گویشوران می‌توانند با استفاده از این وندها واژه‌های تازه‌ای بسازند.

نمونه:

فرایند ساخت واژهٔ جدید
واژهٔ موجود	پسوند موجود	واژهٔ جدید
غو ğo	ييز yíz	غوييز ğoyíz
جنس	پسوند صفت‌ساز	جنسی

مصدر

در پشتو، مصدر را کړنومی (Kaṛnúmay) می‌نامند که معنای تحت‌اللفظی آن «نام فعل» است.^[۶] مصدر بر کنش یا رخدادی نامحدود دلالت می‌کند و در جمله همچون اسم به کار می‌رود. مصدر از نظر جنس و شمار، ویژگی‌های یک اسم جمع مذکر را می‌گیرد.

**ساخت:** ستاک گذشتهٔ ناکامل + ل فعلی (*ә́l*)
ردهٔ صرفی		ستاک گذشتهٔ ناکامل	مصدر
ردهٔ نخست		کېد- ked- شدن	کېدل kedә́l شدن
ردهٔ دوم		ننوت- nənawat-	ننوتل nənawatә́l داخل‌شدن
ردهٔ سوم	پیوسته	ښخو- x̌axaw- دفن‌کردن	ښخول x̌axawә́l دفن‌کردن
ردهٔ سوم	گسسته	سوچ کو soč kaw- فکرکردن	سوچ کول soč kawә́l فکرکردن

در نمونهٔ زیر، وکړل، صورت گذشتهٔ کامل فعل گذرای کول به معنای «انجام‌دادن»، با مفعول جمع مذکر، یعنی مصدر وهل، مطابقت دارد:

هغوی په خپلو کښې وهل وکړل

Hağúi pә xpә́lo ke wahә́l wә́kṛəl

«آن‌ها با یکدیگر جنگیده‌اند.»

فعل

پشتو دارای سه زمان دستوری است: گذشته، حال و آینده.
زمان آینده، به‌استثنای نشانگرهای آن، همانند زمان حال ساخته می‌شود.
از نظر نمود دستوری، فعل پشتو در هر زمان می‌تواند دارای نمود کامل [بشپړاړخ] یا نمود ناکامل [نابشپړاړخ] باشد.^[۶] نمود کامل بر پایان‌یافتن کنش دلالت دارد، درحالی‌که نمود ناکامل بیانگر کنشی ادامه‌دار یا عادتی است.
فعل‌های پشتو در چهار گروه جای می‌گیرند: فعل‌های ساده، فعل‌های پیشوندی، فعل‌های آغازشونده به ا و فعل‌های مرکب.
فعل‌های پیشوندی، فعل‌های آغازشونده به ا و فعل‌های مرکب جدایی‌پذیرند.
صرف فعل‌های پشتو بر پایهٔ بن‌هایی انجام می‌شود که هر فعل در اختیار دارد.
صورت‌های حال و امری از بن حال و صورت‌های گذشته، تمنایی و مصدر از بن گذشته ساخته می‌شوند.
فعل‌ها بر پایهٔ شمار ستاک‌هایشان به فعل‌های تک‌ستاکی، دوستاکی و چندستاکی تقسیم می‌شوند.
فعل بسته به زمان و ساخت جمله، از نظر شخص و شمار با فاعل یا مفعول مطابقت می‌کند.
مطابقت با پسوندهای فعلیِ پس از ستاک نشان داده می‌شود که شخص و شمار را مشخص می‌کنند.

گروه‌های فعل

فعل‌های ساده

این فعل‌ها تنها از یک تکواژ تشکیل شده‌اند.

نمونه‌ها:

مصدر	نویسه‌گردانی	معنا
تلل	tlə́l	رفتن
وتل	watə́l	بیرون‌رفتن
ګرځېدل	gardzedə́l	راه‌رفتن
کول	kawə́l	انجام‌دادن
خوړل	xwaṛә́l	خوردن

فعل‌های پیشوندی

این فعل‌ها در ادامه به‌عنوان فعل‌های دارای بی‌قاعدگی دوگانه توصیف می‌شوند.

ساخت آن‌ها از یک پیشوند اشتقاقی و یک بن فعل تشکیل می‌شود.

فعل‌های پیشوندی اشاری

پیشوندهای این فعل‌ها با واژه‌بست‌های ضمیری غیرمستقیم و جهت‌نماها مطابقت دارند.

پیشوند	جهت	نمونه	معنای نمونه
را rā	به‌سوی اول‌شخص	راتلل rā tlә́l	آمدن
در dər/dar	به‌سوی دوم‌شخص	درتلل dәr tlә́l	به‌سوی تو رفتن
ور wər/war	به‌سوی سوم‌شخص	ورکول wәr kawә́l	دادن

فعل‌های پیشوندی غیرزایا

این فعل‌ها نیز مانند فعل‌های پیشوندی اشاری از قواعد جابه‌جایی تکیه برای نشان‌دادن نمود کامل پیروی می‌کنند. همچنین تکواژهای منفی‌ساز و واژه‌بست‌های جایگاه دوم می‌توانند پیشوند را از بخش دیگر فعل جدا کنند. بااین‌حال، از دیدگاه هم‌زمانی، معنای پیشوند را عموماً نمی‌توان از معنای تکواژ قاموسی فعلی که جزئی از آن است جدا کرد.

پیشوند	نویسه‌گردانی	نمونه	معنای نمونه
کښې	kxe [شمالی] kṣ̌i [جنوبی]	کښېوتل kxewatә́l	درون چیزی افتادن
کې	ke [شمالی] ki [جنوبی]	کېښودل kex̌awdә́l	گذاشتن
نن	nəna	ننوتل nənawatә́l	واردشدن
پورې	pore	پورې ايستل pore istә́l	پیمودن، از میان چیزی گذشتن
تېر	ter	تېروتل terwatә́l	اشتباه‌کردن
پرا	prā	پرانيستل prānistә́l	بازکردن
پرې	pre	پرېوتل prewatә́l	درازکشیدن

نمونه: پرېکول به معنای «بریدن». پیشوند پرې با واژه‌بست جایگاه دوم يې از ستاک فعل کول جدا شده است.

نمونه:

پرې يې کړه

pré

cut:VB:PREFIX:AOR

ye

it/he/she:3:WK

kṛá

cut:VB:AOR:IMP:SG

«آن را بِبُر»

فعل‌های آغازشونده به ا

این فعل‌ها با ا /a/ آغاز می‌شوند؛ اما فعل‌های مرکبی که جزء نخست آن‌ها با /a/ آغاز می‌شود، در این گروه قرار نمی‌گیرند.

نمونه‌ها:

مصدر	نویسه‌گردانی	معنا
اڼول	aṇawə́l	گردآوردن
استول	astawə́l	فرستادن
اخيستل	axistə́l	خریدن

رفتار نحوی این فعل‌ها به فعل‌های پیشوندی شباهت دارد: /a/ آغازین می‌تواند چنان‌که گویی یک پیشوند است، از بخش دیگر فعل جدا شود. تفاوت آن‌ها با فعل‌های پیشوندی در این است که برای ساختن صورت‌های کامل، پیشوند و /wə́/ می‌گیرند.

نمونه:

وا

wā́

buy:AOR

مې

me

I:SG:WK

خيستل

xistəl

buy:PST:3PL:M

«من آن‌ها را خریدم»

این فعل‌ها برخلاف دیگر فعل‌ها در نمود ناکامل دارای تکیهٔ متغیرند؛ تکیه می‌تواند بر هجای نخست یا هجایی غیرآغازی قرار گیرد. دیگر فعل‌ها نمی‌توانند تکیهٔ آغازین داشته باشند. هنگامی که /a/ در نمود ناکامل از بخش دیگر فعل جدا شود، تکیه بر آن قرار می‌گیرد.

نمونهٔ دارای تکیهٔ آغازین

نمونه:

ا

á

buy:CONT

مې

me

I:SG:WK

خيستل

xistəl

buy:PST:3PL:M

«من داشتم آن‌ها را می‌خریدم»

نمونهٔ دارای تکیهٔ غیرآغازی

نمونه:

اخيستل

axistə́l

buy:CONT:PST:3PL:M

مې

me

I:SG:WK

«من داشتم آن‌ها را می‌خریدم»

فعل‌های مرکب

فعل‌های مرکب دو گروه اصلی دارند و شماری استثنا نیز در میان آن‌ها دیده می‌شود.

گروه نخست

این فعل‌ها با افزودن پسوندهای فعلی ول [‑wә́l] و ېدل [edә́l] به اسم، صفت یا قید ساخته می‌شوند. اسم، صفت یا قیدی که پسوند به آن افزوده می‌شود، نباید به واکه پایان یابد.

نمونه:

واژه		فعل ساخته‌شده
ښخ x̌ax	صفت، مفرد، مذکر	ښخول x̌awә́l
ښخ x̌ax	دفن‌شده	دفن‌کردن

استثناها

این گروه استثناهایی نیز دارد؛ مانند سوچ کول.

واژه		فعل ساخته‌شده
سوچ soč	اسم مفرد مذکر	سوچ کول soč kawә́l
سوچ soč	فکر	فکرکردن

گروه دوم

این فعل‌ها با افزودن فعل‌های کمکی کول و کېدل به اسم‌ها و صفت‌ها ساخته می‌شوند. اسم یا صفتی که فعل کمکی به آن افزوده می‌شود، به واکه پایان می‌یابد.

نمونه‌ها:

واژه		فعل ساخته‌شده
ښايسته x̌āistá	صفت مؤنث، ردهٔ ۴	ښايسته کول x̌āista kawә́l
ښايسته x̌āistá	زیبا	زیبا‌کردن
ستړی stә́ṛay	صفت مفرد مذکر، ردهٔ ۳	ستړی کول stəṛay kawә́l
ستړی stә́ṛay	خسته	خسته‌کردن

رده‌های صرفی فعل

فعل‌ها را با توجه به گروه‌های فعلیِ یادشده می‌توان به سه ردهٔ صرفی تقسیم کرد:^[۷]

ردهٔ صرفی نخست: فعل‌های ساده و فعل‌های آغازشونده به ا
ردهٔ صرفی دوم: فعل‌های پیشوندی
ردهٔ صرفی سوم: فعل‌های مرکب

بن‌های فعل

بن‌های فعل در پشتو بر پایهٔ زمان ــ حال یا گذشته ــ و نمود ــ کامل یا ناکامل ــ ساخته می‌شوند.^[۷]

نمود

نمود کامل با پیشوند تکیه‌دارِ و /wә́/ نشان داده می‌شود. در فعل‌های پیچیده، یعنی فعل‌های پیشوندی، فعل‌های آغازشونده به ا و فعل‌های مرکب، قرارگرفتن تکیه بر پیشوند یا متمم، نمود کامل را نشان می‌دهد. نمود ناکامل با نبودن و /wə/ یا قرارگرفتن تکیه بر خود فعل، به‌جای پیشوند یا متمم، مشخص می‌شود.^[۷]

زمان

زمان حال در فعل‌های گذرا با نبودن پسوند زمان و در فعل‌های ناگذر با پسوند ېږ /ég/ نشان داده می‌شود.^[۷]

در فعل‌های تک‌ستاکی، زمان گذشته با پسوند ل /ə́l/ در فعل‌های گذرا یا ېد /ed(ə́l)/ در فعل‌های ناگذر نشان داده می‌شود.

در فعل‌های دوستاکی یا چندستاکی، زمان گذشته با دگرریختی ستاک نشان داده می‌شود.

بن‌ها

بر این اساس، چهار نوع بن از یکدیگر متمایز می‌شوند:

بن حال کامل
بن حال ناکامل
بن گذشتهٔ کامل
بن گذشتهٔ ناکامل

صرف

برای ساختن صورت‌های کاملاً صرف‌شدهٔ فعل، یکی از موارد زیر به این بن‌ها افزوده می‌شود:^[۷]

پسوند فعلی؛
پسوند امری یا تمنایی؛ یا
پسوند صفت‌ساز برای ساختن صفت فعلی.

فعل‌های تک‌ستاکی

آن بویل این فعل‌ها را «فعل‌های ضعیف» می‌نامد.^[۷] این فعل‌ها تنها یک ستاک دارند و هر چهار بن آن‌ها را می‌توان از روی همین ستاک پیش‌بینی کرد.

ردهٔ صرفی نخست

فعل‌های گذرا

در جدول زیر، فعل گذرای تړل به معنای «بستن» به‌عنوان نمونه‌ای از ردهٔ صرفی نخست آمده است:

فعل	ستاک	حال		گذشته
		کامل	ناکامل	کامل	ناکامل
		-وتړ wә́ taṛ-	-تړ taṛ-	-وتړل wә́ taṛəl-	-تړل taṛә́l-
تړل taṛә́l	تړ taṛ	-وتړ wә́ taṛ-	-تړ taṛ-	-وتړل wә́ taṛəl-	-تړل taṛә́l-

نکته‌ها:

بن حال ناکامل = ستاک
بن حال کامل = و /wә́/ + ستاک
بن گذشتهٔ ناکامل = ستاک + ل /ə́l/؛ افزودن این پسوند اجباری است.
بن گذشتهٔ کامل = و /wә́/ + ستاک + ل /əl/؛ افزودن این پسوند اجباری است.

فعل‌های ناگذر

در جدول زیر، فعل ناگذر رسېدل به معنای «رسیدن» به‌عنوان نمونه‌ای از ردهٔ صرفی نخست آمده است:

فعل	ستاک	حال		گذشته
		کامل	ناکامل	کامل	ناکامل
		-ورسېږ wә́ raseẓ̌-	-رسېږ raseẓ̌-	-(ورسېد(ل wә́ rased(ә́l)-	-(رسېد(ل rásed-
رسېدل rasedә́l	رس ras	-ورسېږ wә́ raseẓ̌-	-رسېږ raseẓ̌-	-(ورسېد(ل wә́ rased(ә́l)-	-(رسېد(ل rásed-

نکته‌ها:

بن حال ناکامل = ستاک + ېږ /eg/
بن حال کامل = و /wә́/ + ستاک + ېږ /eg/
بن گذشتهٔ ناکامل = ستاک + ېد /ed/ + ل /ə́l/؛ افزودن ل در سوم‌شخص مفرد مذکر ممنوع و در دیگر صورت‌ها اختیاری است.
بن گذشتهٔ کامل = و /wә́/ + ستاک + ېد /ed/ + ل /əl/؛ افزودن ل در سوم‌شخص مفرد مذکر ممنوع و در دیگر صورت‌ها اختیاری است.

ردهٔ صرفی دوم

در ردهٔ صرفی دوم، صورت‌های کامل به‌جای افزودن پیشوند و /wә́/، با انتقال تکیه به پیشوند موجود ساخته می‌شوند.

در جدول زیر، فعل گذرای راوړل به معنای «آوردن به‌سوی گوینده» به‌عنوان نمونه‌ای از ردهٔ صرفی دوم آمده است:

فعل	ستاک	حال		گذشته
		کامل	ناکامل	کامل	ناکامل
		-راوړ rā́ wṛ-	-راوړ rā wṛ-	-راوړل rā́ wṛә́l-	-راوړل rā wṛә́l-
راوړل rāwṛә́l	راوړ rā wṛ	-راوړ rā́ wṛ-	-راوړ rā wṛ-	-راوړل rā́ wṛә́l-	-راوړل rā wṛә́l-

نکته‌ها:

بن حال ناکامل = ستاک
بن حال کامل = پیشوند تکیه‌دار + ستاک
بن گذشتهٔ ناکامل = پیشوند + ستاک + ل /ə́l/؛ افزودن این پسوند اجباری است.
بن گذشتهٔ کامل = پیشوند تکیه‌دار + ستاک + ل /ə́l/؛ افزودن این پسوند اجباری است.

فعل‌های دوستاکی

آن بویل این فعل‌ها را «فعل‌های قوی» می‌نامد.^[۷]

این فعل‌ها دارای دو ستاک‌اند: ستاک حال و ستاک گذشته.

ردهٔ صرفی نخست

ممکن است ستاک حال و گذشته دارای آواهای آغازین مشترک باشند؛ مانند نمونه‌های زیر:

الف) جایگزین‌شدن ل با ن در زمان حال
فعل	ستاک حال	حال		ستاک گذشته	گذشته
فعل	ستاک حال	کامل	ناکامل	ستاک گذشته	کامل	ناکامل
وژل wažә́l	وژن wažən	-و وژن wә́ wažən-	-وژن wažən-	وژ waž	-(و وژ(ل wә́ waž(əl)-	-(وژ(ل waž(ә́l)-

ب) افزوده‌شدن و به میانهٔ ستاک در زمان حال
فعل	ستاک حال	حال		ستاک گذشته	گذشته
فعل	ستاک حال	کامل	ناکامل	ستاک گذشته	کامل	ناکامل
بلل balә́l	بول bol	-و بول wә́ bol-	-بول bol-	بل bal	-(و بل(ل wә́ baləl-	-(بل(ل bal(ә́l)-

پ) فعل ختل، «بالارفتن»
فعل	ستاک حال	حال		ستاک گذشته	گذشته
فعل	ستاک حال	کامل	ناکامل	ستاک گذشته	کامل	ناکامل
ختل xatә́l	خېژ xež	-و خېژ wә́ xež-	-خېژ xež-	خت xat [یا خوت xot]	-(و خت(ل wә́ xat(əl)-	-(خت(ل xat(ә́l)-

ت) حذف‌شدن دل از ستاک در زمان حال
فعل	ستاک حال	حال		ستاک گذشته	گذشته
فعل	ستاک حال	کامل	ناکامل	ستاک گذشته	کامل	ناکامل
پېژندل pežandә́l	پېژن pežan	-و پېژن wә́ pežan-	-پېژن pežan-	پېژند pežand	-(و پېژند(ل wә́ pežand(əl)-	-(پېژند(ل pežand(ә́l)-
اوبدل obdә́l	اوب ob	-و اوب wә́ ob-	-اوب ob-	اوبد obd	-(و اوبد(ل wә́ ob(əl)-	-(اوبد(ل obd(ә́l)-

ستاک حال و گذشته ممکن است هیچ آوای مشابهی نیز نداشته باشند.

نمونه: فعل لیدل، «دیدن»

فعل	ستاک حال	حال		ستاک گذشته	گذشته
فعل	ستاک حال	کامل	ناکامل	ستاک گذشته	کامل	ناکامل
لیدل lidә́l	وین win	-ووین wә́ win-	-وین win-	لید lid	-(ولید(ل wә́ lid(əl)-	-(لید(ل lid(ә́l)-

در هر دو حالت، قواعد یکسانی اعمال می‌شود. آن بویل این قواعد را چنین بیان می‌کند:^[۸]

نکته‌ها:

بن حال ناکامل = ستاک حال
بن حال کامل = و /wә́/ + ستاک حال
بن گذشتهٔ ناکامل = ستاک گذشته + ل /ə́l/؛ افزودن ل در سوم‌شخص مفرد مذکر ممنوع و در دیگر صورت‌ها اختیاری است.
بن گذشتهٔ کامل = و /wә́/ + ستاک گذشته + ل /ə́l/؛ افزودن ل در سوم‌شخص مفرد مذکر ممنوع و در دیگر صورت‌ها اختیاری است.

ردهٔ صرفی دوم

همان‌گونه که در بالا گفته شد، در ردهٔ صرفی دوم صورت‌های کامل به‌جای افزودن پیشوند و /wә́/، با انتقال تکیه به پیشوند موجود ساخته می‌شوند.

نمونهٔ نخست: فعل پرېښودل به معنای «ترک‌کردن»

فعل	ستاک حال	ستاک گذشته	حال		گذشته
فعل	ستاک حال	ستاک گذشته	کامل	ناکامل	کامل	ناکامل
پرېښودل prex̌odә́l	پرېږد preẓ̌d	پرېښود prex̌od	-پرېږد pré ẓ̌d-	-پرېږد pre ẓ̌d-	-(پرېښود(ل pré x̌od(əl)-	-(پرېښود(ل pre x̌od(ә́l)-

نکته‌ها:^[۸]

بن حال ناکامل = ستاک حال
بن حال کامل = پیشوند تکیه‌دار + ستاک حال
بن گذشتهٔ ناکامل = پیشوند + ستاک گذشته + ل /ə́l/؛ افزودن ل در سوم‌شخص مفرد مذکر ممنوع و در دیگر صورت‌ها اختیاری است.
بن گذشتهٔ کامل = پیشوند تکیه‌دار + ستاک گذشته + ل /ə́l/؛ افزودن ل در سوم‌شخص مفرد مذکر ممنوع و در دیگر صورت‌ها اختیاری است.

فعل‌های چندستاکی

آن بویل این فعل‌ها را «فعل‌های قوی» می‌نامد.^[۷]

در این فعل‌ها، افزون بر تفاوت میان ستاک حال و گذشته، ستاک‌های کامل و ناکامل نیز با یکدیگر تفاوت دارند. تمایز صورت‌های کامل و ناکامل با تکیه نشان داده می‌شود: در صورت کامل، تکیه بر بخش نخست فعل و در صورت ناکامل عموماً بر هجاهای پایانی قرار می‌گیرد.

نمونه‌های زیر با بازچینی جدول‌ها از صفحه‌های ۲۱۹ تا ۲۲۴ کتاب آن بویل برگرفته شده‌اند:^[۹]

نمونه‌ها:

نکته: این فعل ممکن است سه ستاک [ږد، کېږد، کېښود] یا چهار ستاک [یښود، ږد، کېږد، کېښود] داشته باشد.

فعل	معنا	حال		گذشته
فعل	معنا	کامل	ناکامل	کامل	ناکامل
یښودل ix̌odә́l	گذاشتن	-کېږد kéẓ̌d-	-ږد ẓ̌d-	-(کېښود(ل kéx̌od(əl)-	-(کېښود(ل kex̌od(ә́l)- -(یښود(ل ix̌od(ә́l)-

نکته: دارای چهار ستاک است.

فعل	معنا	حال		گذشته
فعل	معنا	کامل	ناکامل	کامل	ناکامل
بېول bewә́l بوول bowә́l	بردن به مکانی؛ دورکردن یا هدایت‌کردن	-بوځ bódz-	-بياي byāy-	-(بوتل(ل bótl(əl)-	-(بېو(ل bew(ә́l)- یا -(بوو(ل bow(ә́l)-

نکته: دارای چهار ستاک است.

فعل	معنا	حال		گذشته
فعل	معنا	کامل	ناکامل	کامل	ناکامل
تلل tlә́l	رفتن	-و)لاړش) (w)lā́ṛ š‑-	-ځ dz-	-و)لاړل) (w)lā́ṛəl‑	-(تل(ل tl(ә́l)-

نکته: نمونه‌های زیر دارای پیشوندهای جهتیِ را، در و ور هستند.

فعل	معنا	حال		گذشته
فعل	معنا	کامل	ناکامل	کامل	ناکامل
راتلل rā tlә́l	آمدن به‌سوی اول‌شخص	-راش rā́ sh-	-راځ rā dz-	-(راغ(ل rā́ ğ(l)-	-(راتل(ل rā tl(ә́l)-
درتلل dar tlә́l	رفتن به‌سوی دوم‌شخص	-درش dә́r sh-	-درځ dәr dz-	-(درغ(ل dә́r ğ(l)-	-(درتل(ل dәr tl(ә́l)-
ورتلل war tlә́l	رفتن به‌سوی سوم‌شخص	-ورش wә́r sh-	-ورځ wәr dz-	-(ورغ(ل wә́r ğ(l)-	-(ورتل(ل wәr tl(ә́l)-

نکته: این فعل سه ستاک دارد: وړ [wṛ] برای صورت‌های ناکامل و یوس و یووړ برای صورت‌های کامل. فعل پیشوندی وړل /wṛә́l/ به معنای «حمل‌کردن» از ستاک ضعیف خود استفاده می‌کند؛ همانند الگویی که در بالا برای پرېوتل نشان داده شد.

فعل	معنا	حال		گذشته
فعل	معنا	کامل	ناکامل	کامل	ناکامل
وړل wṛә́l	حمل‌کردن	-یوس yós-	-وړ wṛ-	-(یووړ(ل yówṛ(әl)-	-(وړ(ل wṛ(ә́l)-

نکته‌ها:^[۹]

بن حال ناکامل = ستاک ناکامل حال
بن حال کامل = ستاک کامل حال با تکیهٔ آغازین
بن گذشتهٔ ناکامل = ستاک ناکامل گذشته + ل /ə́l/؛ افزودن ل در سوم‌شخص مفرد مذکر ممنوع و در دیگر صورت‌ها اختیاری است.
بن گذشتهٔ کامل = ستاک کامل گذشته با تکیهٔ آغازین + ل /ə́l/؛ افزودن ل در سوم‌شخص مفرد مذکر ممنوع و در دیگر صورت‌ها اختیاری است.

کول و کېدل

در اینجا کاربرد کول و کېدل به‌عنوان فعل‌های اصلی بررسی می‌شود.

در فعل کول /kawә́l/ به معنای «انجام‌دادن»، قرارگرفتن [ṛ] میان کروشه در بن حال کامل نشان می‌دهد که این آوا گاهی در گفتار تلفظ نمی‌شود.^[۱۰]

نکتهٔ مهم: جدول‌های زیر کاربرد این دو واژه را در مقام فعل اصلی نشان می‌دهند. هنگامی که کول و کېدل به‌عنوان فعل‌ساز به کار می‌روند، صورت‌های کامل آن‌ها با پیشوند ردهٔ صرفی نخست، یعنی و /wә́/، ساخته نمی‌شود، بلکه بی‌قاعده است.^[۱۰]

	ناکامل		کامل
	ستاک	بن	ستاک	بن
حال	کو kaw	-کو kaw-	کړ k[ṛ]	-وکړ wə́ k[ṛ]‑
گذشته	کو kaw	-(کو(ل kaw(ə́l)-	کړ kṛ	-(وکړ(ل wə́ kṛ(əl)-

فعل کېدل به معنای «شدن»:

	ناکامل		کامل
	ستاک	بن	ستاک	بن
حال	کېږ kéẓ̌	-کېږ kéẓ̌-	ش š	-وش wə́ š‑
گذشته	کېد ked	-(کېد(ل ked(ə́l)-	شو šw	-(و)شو(ل) wə́ šw(əl)-

نکته‌ها:^[۱۱]

بن حال ناکامل = ستاک ناکامل حال
بن حال کامل = و /wә́/ + ستاک کامل حال
بن گذشتهٔ ناکامل = ستاک ناکامل گذشته + ل /ə́l/؛ افزودن ل در سوم‌شخص مفرد مذکر ممنوع و در دیگر صورت‌ها اختیاری است.
بن گذشتهٔ کامل = و /wә́/ + ستاک کامل گذشته + ل /‑ə́l‑/؛ افزودن ل در سوم‌شخص مفرد مذکر ممنوع و در دیگر صورت‌ها اختیاری است.

نمود فعل

فعل‌های پشتو در هر زمان دارای یکی از دو نمود کامل [بشپړاړخ] یا ناکامل [نابشپړاړخ] هستند. نمود کامل بر تکمیل یا پایان‌یافتن کنش و نمود ناکامل بر استمرار یا عادتی‌بودن آن دلالت دارد.

	حال		گذشته
	کامل	ناکامل	کامل	ناکامل
فعل خوړل، «خوردن»	زه ډوډۍ وخورم نو بيا به راشم «وقتی غذا را بخورم، بازخواهم گشت»	زه ډوډۍ خورم «دارم غذا می‌خورم»	ما ډوډۍ وخوړه «غذا را خوردم»	ما ډوډۍ خوړه چې هغۀ راغلو «داشتم غذا می‌خوردم که او آمد»
تفاوت معنایی	کامل‌شدن کنش «خوردن» در زمان حال	ادامه‌داشتن کنش «خوردن» در زمان حال	کامل‌شدن کنش «خوردن» در گذشته	ادامه‌داشتن کنش «خوردن» در گذشته

تکیه

در هر دو نمود، تکیه بر بخشی از فعل قرار می‌گیرد. در نمود کامل، تکیه بر بخش آغازین فعل و در نمود ناکامل عموماً بر بخش پایانی آن قرار دارد.^[۱۲]

	نمود
	کامل	ناکامل
نمونه: وهə́ل، «زدن»	ما ډوکړه ووهله	زه ډوکړه وهم
نویسه‌گردانی	Mā ḍukṛá wə́-wahəla	Zə ḍukṛá wahə́m
جای تکیه	تکیه به پیشوند wə́ منتقل می‌شود.	تکیه بر پسوند فعلی پایانی ə́m قرار می‌گیرد.
معنای تحت‌اللفظی	من [ضمیر در حالت غیرمستقیم] + طبل کوچک [اسم مفرد مؤنث] + زدم [سوم‌شخص مؤنث در زمان گذشته]	من [ضمیر در حالت مستقیم] + طبل کوچک [اسم مفرد مؤنث] + می‌زنم [اول‌شخص در زمان حال]
معادل فارسی	من طبل کوچک را زدم.	من دارم طبل کوچک را می‌زنم.

ردهٔ صرفی نخست

فعل‌های ردهٔ صرفی نخست، مانند وهل در بالا، از روی صورت کاملشان تشخیص داده می‌شوند که با پیشوند ذاتاً تکیه‌دارِ و /wə́/ آغاز می‌شود. در فعل‌های آغازشونده به ا، پیشوند کامل‌ساز و /wə́/ با /a/ ادغام می‌شود و پیشوند وا /wā́/ را می‌سازد.^[۸]

نمونه:

	نمود
	کامل	ناکامل
نمونه: اچول، «انداختن»	ما پانګه واچوله	زه پانګه اچوم
نویسه‌گردانی	Mā pā́nga wā́cawə́la	Zə pā́nga acawə́m
جای تکیه	تکیه به پیشوند wā́ منتقل می‌شود.	تکیه بر پسوند فعلی پایانی ə́m قرار می‌گیرد.
معنای تحت‌اللفظی	من [ضمیر در حالت غیرمستقیم] + سرمایه [اسم مفرد مؤنث] + انداختم [سوم‌شخص مؤنث در زمان گذشته]	من [ضمیر در حالت مستقیم] + سرمایه [اسم مفرد مؤنث] + می‌اندازم [اول‌شخص در زمان حال]
معادل فارسی	من سرمایه‌گذاری کردم.	من در حال سرمایه‌گذاری هستم.

ردهٔ صرفی دوم

این‌ها همان فعل‌های پیشوندی‌اند که در بالا معرفی شدند و همگی ساخت «پیشوند + ستاک» دارند. از دیدگاه صرفی‌ـ‌نحوی، این فعل‌ها برای ساختن نمود کامل دستخوش جابه‌جایی تکیه می‌شوند. همچنین ممکن است پیشوند آن‌ها با یک واژه‌بست جایگاه دوم یا تکواژ منفی‌ساز از ستاک جدا شود.^[۸]

نمونه:

	نمود
	کامل	ناکامل
نمونه: کښېناستل، «نشستن»	کښېناستم	کښېناستم
نویسه‌گردانی	kénɑstəm	kenɑstə́m
جای تکیه	تکیه به پیشوند ké منتقل می‌شود.	تکیه بر پسوند فعلی پایانی ə́m قرار می‌گیرد.
معنای تحت‌اللفظی	نشستم [اول‌شخص در زمان گذشته]	می‌نشستم [اول‌شخص در زمان گذشته]
معادل فارسی	نشستم.	نشسته بودم.

ردهٔ صرفی سوم

این‌ها همان فعل‌های مرکبی هستند که در بالا معرفی شدند: فعل‌هایی با متمم صفتی یا اسمی که با صورت‌هایی از کول /kawə́l/ یا کېدل /kedə́l/ همراه می‌شوند. صورت کامل آن‌ها به دو شیوه ساخته می‌شود:^[۸]

تکیه بر پایهٔ تکیهٔ واژگانیِ اسم یا صفت، از فعل‌ساز به متمم اسمی یا صفتی منتقل می‌شود؛
صورت بی‌قاعدهٔ کاملِ فعل‌ساز، به‌جای صورت ساخته‌شده با و /wə́/، به کار می‌رود.

بسیاری از فعل‌های ردهٔ صرفی سوم در نمود ناکامل به صورت ادغام‌شده درمی‌آیند؛ اما در ساخت‌های کامل، متمم همواره از فعل‌ساز جداست.

نمونهٔ ۱:

	نمود
	کامل	ناکامل
گذرا: جوړول، «ساختن»	ډوډۍ مې جوړه کړه	ډوډۍ جوړوم
نویسه‌گردانی	ḍoḍə́i me jóṛa kṛa	ḍoḍə́i joṛawə́m
جای تکیه	تکیه به جزء صفتی jóṛa منتقل می‌شود.	تکیه بر جزء فعلی، یعنی ə́m، قرار می‌گیرد.
معنای تحت‌اللفظی	غذا/نان [اسم مؤنث] + من [ضمیر ضعیف اول‌شخص مفرد] + ساخته [صفت مفرد مؤنث] + کرد [سوم‌شخص مفرد مؤنث در زمان گذشته]	غذا/نان [اسم مؤنث] + می‌سازم [اول‌شخص در زمان حال]
معادل فارسی	من غذا درست کردم.	من دارم غذا درست می‌کنم.

نمونهٔ ۲:

	نمود		توضیح
	کامل	ناکامل	پسوند فعلی ېږ [éẓ̌] در نمود ناکامل تکیه‌دار است. ازاین‌رو، در این نمونه هجای پایانی ي [i] تکیه ندارد. با جملهٔ گذشتهٔ ناکامل زیر مقایسه شود: کور جوړېده kor joṛedə́ «خانه در حال ساخته‌شدن بود.» در اینجا قواعد معمول تکیهٔ نمود اعمال می‌شود و تکیه بر هجای پایانی də́ قرار می‌گیرد.
ناگذر: جوړېدل، «ساخته‌شدن»	کور جوړ شه	کور جوړېږي
نویسه‌گردانی	kor jóṛ šə	kor joṛéẓ̌i
جای تکیه	تکیه به جزء صفتی jóṛ منتقل می‌شود.	تکیه بر جزء فعلی، یعنی éẓ̌i، قرار می‌گیرد.
معنای تحت‌اللفظی	خانه [اسم مفرد مذکر] + ساخته [صفت مفرد مذکر] + شد [سوم‌شخص مفرد مذکر در زمان گذشته]	خانه [اسم مفرد مذکر] + ساخته می‌شود [سوم‌شخص در زمان حال]
معادل فارسی	خانه ساخته شد.	خانه در حال ساخته‌شدن است.

پسوندهای فعلی

در پشتو از پسوندهای فعلی [د کړ تاړي] استفاده می‌شود.

پسوندهای شخصی

پسوندهای فعلی در پشتو شخص، جنس دستوری و شمار را نشان می‌دهند.^[۱۳]

شمار	شخص	جنس	پسوند فعلی	تفاوت گویشی
مفرد	اول‌شخص		م əm
	اول‌شخص	مؤنث	مه əma
	دوم‌شخص		ې e
	سوم‌شخص حال		ي i
	سوم‌شخص گذشته	مذکر	تنها ستاک فعل، بدون پسوند یا ۀ / ه ə	و o در گویش پیشاوری بخش زیر را ببینید.
	سوم‌شخص گذشته	مؤنث	ه a
جمع	اول‌شخص		و u	ي i در گویش‌های وزیری و جدرانی
	دوم‌شخص		ئ əɪ	است āst در گویش جنوب‌غربی
	سوم‌شخص حال		ي i
	سوم‌شخص گذشته	مذکر	ل əl
	سوم‌شخص گذشته	مؤنث	ې e

کاربرد این پسوندها را می‌توان به‌آسانی در فعل‌های ناگذرِ دارای نمود ناکامل نشان داد.

زمان حال ناکامل

Gəḍéẓ̌ ستاک حال ناکاملِ فعل gaḍedəl به معنای «رقصیدن» است.

شمار	شخص	پسوند فعلی	نمونه	ترجمه
مفرد	اول‌شخص	م əm	زه ګډېږم Zə gaḍéẓ̌əm	من در حال رقصیدن هستم.
	دوم‌شخص	ې e	ته ګډېږې Tə gaḍéẓ̌ē	تو در حال رقصیدن هستی.
	سوم‌شخص	ي i	دی/دا ګډېږي Day/Dā gaḍéẓ̌i	او در حال رقصیدن است.
جمع	اول‌شخص	و ū	موږ ګډېږو Muẓ̌ gaḍéẓ̌u	ما در حال رقصیدن هستیم.
	دوم‌شخص	ئ ai	تاسو ګډېږئ Tā́so gaḍéẓ̌ai	شما در حال رقصیدن هستید.
	سوم‌شخص	ي i	دوی/هغوی ګډېږي Dúi/Hağúi gaḍéẓ̌i	آنان در حال رقصیدن هستند.

زمان گذشتهٔ ناکامل

Gəḍēd ستاک گذشتهٔ فعل gaḍēdəl به معنای «رقصیدن» است.

شمار	شخص	جنس	پسوند فعلی	نمونه	ترجمه
مفرد	اول‌شخص		م əm	زه ګډېدم Zə gaḍedә́m	من در حال رقصیدن بودم.
	دوم‌شخص		ې e	تۀ ګډېدې Tə gaḍedé	تو در حال رقصیدن بودی.
	سوم‌شخص	مذکر	ۀ ə	دی ګډېدۀ Day gaḍedә́	او در حال رقصیدن بود.
	سوم‌شخص	مؤنث	ه a	دا ګډېده Dā gaḍedá	او در حال رقصیدن بود.
جمع	اول‌شخص		و u	موږ ګډېدو Muẓ̌ gaḍedú	ما در حال رقصیدن بودیم.
	دوم‌شخص		ئ әi	تاسو ګډېدئ Tā́so gaḍedә́i	شما در حال رقصیدن بودید.
	سوم‌شخص	مذکر	ل əl	دوی/هغوی ګډېدل Dúi/Hağúi gaḍedә́l	آنان در حال رقصیدن بودند.
	سوم‌شخص	مؤنث	ې e	دوی/هغوی ګډېدې Dúi/Hağúi gaḍedé	آنان در حال رقصیدن بودند.

نکته: صورت سوم‌شخص جمع مذکر در زمان گذشته را می‌توان برای گروهی متشکل از مردان و زنان نیز به کار برد. در مقابل، صورت سوم‌شخص جمع مؤنث در زمان گذشته تنها برای گروهی به کار می‌رود که اعضای آن از نظر دستوری مؤنث به‌شمار می‌آیند.

نمونه:

هغوی ګډېدل، «آن‌ها در حال رقصیدن بودند»؛ می‌تواند به گروهی تنها متشکل از مردان یا گروهی متشکل از زنان و مردان اشاره کند.
هغوی ګډېدې، «آن‌ها در حال رقصیدن بودند»؛ تنها بر رقصیدن زنان دلالت دارد. این صورت را می‌توان به‌تنهایی برای افراد تراجنسیتی [ايجړاګان] نیز به کار برد؛ اما نمی‌توان گفت ايجړاګان ګډېدې، زیرا ايجړا اسمی مذکر است و بنابراین باید صورت ايجړاګان ګډېدل را به کار برد.

سوم‌شخص مفرد مذکر در زمان گذشته

در این صورت عموماً پسوند ه [ə] به کار می‌رود یا ستاک بدون پسوند باقی می‌ماند؛ اما گاه پسوند ئ [əi] نیز دیده می‌شود.

گذشته ــ سوم‌شخص مفرد مذکر
ساخت صرفی	فعل	پسوند فعلی	ناکامل	کامل
وتل- -watəl	الوتل alwatә́l پروازکردن	بدون پسوند	الوت alwát	والوت wā́lwat
	پرېوتل prewatә́l افتادن		پرېووت prewót	پرېووت préwot
	پوري وتل pori watә́l عبورکردن		پوري ووت pori wót	پوري ووت póri wot
	ننوتل nənawatә́l واردشدن		ننوت nənawát	ننوت nә́nawat
	وتل watә́l بیرون‌رفتن		وت wát wót	ووت wә́wat wә́wot
	تېروتل terwatә́l اشتباه‌کردن		تېروت terwát	تېروت térwat
تلل- -tləl	راتلل rā tlә́l آمدن	ئ əi	راغئ rāğә́i	راغئ rā́ğəi
	درتلل dar tlә́l رفتن به‌سوی دوم‌شخص		درغئ darğә́i	درغئ dárğәi
	ورتلل war tlә́l رفتن به‌سوی سوم‌شخص		ورغئ warğә́i	ورغئ wárğəi
	اروېدل شنیدن	ۀ ə	اروېده arwedә́	وروېده wárweda
	ایشېدل جوشیدن		ایشېده išedә́	وایشېده wә́ išedә́
	برېښېدل درخشیدن، پدیدارشدن		برېښېده brex̌dә́	وبرېښېده wә́ brex̌də
	درومېدل حرکت‌کردن		درومېده drumedә́	ودرومېده wә́ drumedə
	زېږېدل زاده‌شدن		زېږېده zeẓ̌edә́	وزېږېده wә́ zeẓ̌edə

پسوند جمعِ وتل watəl

در فعل وتل، پسوند معمول جمعِ ل (əl) به کار نمی‌رود و صورت‌های زیر جایگزین آن می‌شوند:

گذشته ــ سوم‌شخص مفرد مذکر				دگرگونی	گذشته ــ سوم‌شخص جمع مذکر
فعل	پسوند فعلی	ناکامل	کامل	دگرگونی	ناکامل	کامل
الوتل alwatә́l پروازکردن	بدون پسوند	الوت alwát	والوت wā́lwat	ووت ← واتۀ wot → wātə	الوته alwātә́	والواته wā́lwātə
پرېوتل prewatә́l افتادن		پرېووت prewót	پرېووت préwot		پرېواته prewātә́	پرېواته préwātә́
پوري وتل pori watә́l عبورکردن		پوري ووت pori wót	پوري ووت póri wot		پوري واته pori wātә́	پوري واته póri wātə
ننوتل nənawatә́l واردشدن		ننوت nənawát	ننوت nә́nawat		ننواته nənawātә́	ننواته nә́nawātə
وتل watә́l بیرون‌رفتن		وت wát wót	ووت wә́wat wә́wot		واته wātә́	وواته wә́wātə
تېروتل terwatә́l اشتباه‌کردن		تېروت terwát	تېروت térwat		تېرواته terwātә́	تېرواته térwātә́

مطابقت فعل

فعل‌های ناگذر

همان‌گونه که در صرف فعل ناگذر ګډېدل در بالا دیده می‌شود، فعل با نهاد جمله مطابقت می‌کند.

مطابقت در فعل‌های گذرا

در زمان گذشتهٔ فعل‌های گذرا از ساخت کنایی استفاده می‌شود: گزاره یا فعل از نظر شخص، شمار و جنس با مفعول مطابقت می‌کند و نهاد به حالت غیرمستقیم درمی‌آید.
در زمان حال، فعل گذرا از نظر شخص، شمار و جنس با نهاد مطابقت می‌کند.

نمونهٔ ۱: خوړل، فعل گذرا به معنای «خوردن»

گذشته
فعل	مفعول	نهاد
وخړه / وخړله wә́xwṛa / wә́xwṛәla	دوډۍ ḍoḍә́i	سړي saṛí
خورد	غذا	مرد
ستاک گذشتهٔ کامل همراه با پسوند فعلی مؤنثِ سوم‌شخص مفرد	اسم مؤنثِ مفرد در حالت مستقیم	اسم مذکر مفرد در حالت غیرمستقیم
مرد غذا را خورد.

مقایسه شود با:

حال
فعل	مفعول	نهاد
خوري xwrí	دوډۍ ḍoḍә́i	سړی saṛáy
می‌خورد	غذا	مرد
ستاک حال ناکامل همراه با پسوند فعلی مذکرِ سوم‌شخص مفرد	اسم مؤنث مفرد در حالت مستقیم	اسم مذکرِ مفرد در حالت مستقیم
مرد در حال خوردن غذا است.

نمونهٔ ۲: اغوستل، فعل گذرا به معنای «پوشیدن»

گذشته
فعل	مفعول	نهاد
واغوستې wā́ğoste	جامې jāmé	ما mā
پوشید	لباس‌ها	من
ستاک گذشتهٔ کامل همراه با پسوند فعلی جمع مؤنثِ سوم‌شخص	اسم جمع مؤنث در حالت مستقیم	ضمیر مفرد در حالت غیرمستقیم
من لباس‌ها را پوشیدم.

مقایسه شود با:

حال
فعل	مفعول	نهاد
اغوندم ağundә́m	جامې jāmé	زه zә
می‌پوشم	لباس‌ها	من
ستاک حال ناکامل همراه با پسوند فعلی اول‌شخص مفرد	اسم جمع مؤنث در حالت مستقیم	ضمیر مفرد در حالت مستقیم
من در حال پوشیدن لباس‌ها هستم.

مطابقت گسسته در فعل‌های مرکب گذرا

در زمان حال، جزء اسمی یا صفتیِ فعل مرکب با مفعول مطابقت می‌کند؛ اما فعل کمکی کول به معنای «انجام‌دادن» با نهاد مطابقت دارد.

نمونه: پاکول، فعل مرکب گذرا به معنای «تمیزکردن»

حال
فعل مرکب
فعل کمکی	جزء صفتی	مفعول	نهاد
كړي ki	پاکه pā́ka	کوټه koṭá	سړی saṛáy
انجام می‌دهد	تمیز	اتاق	مرد
ستاک حال کامل همراه با پسوند فعلی سوم‌شخص مفرد مذکر	صفت مفرد مؤنث در حالت مستقیم	اسم مفرد مؤنث در حالت مستقیم	اسم مفرد مذکر در حالت مستقیم
هنگامی که مرد اتاق را تمیز کند.

در زمان گذشته، هر دو جزء اسمی یا صفتی و فعل کمکی با مفعول مطابقت می‌کنند.

نمونه: پاکول، فعل مرکب گذرا به معنای «تمیزکردن»

گذشته
فعل مرکب
فعل کمکی	جزء صفتی	مفعول	نهاد
كولې kawә́le	پاکې pāke	کوټې koṭé	سړي saṛí
انجام می‌داد	تمیز	اتاق‌ها	مرد
ستاک گذشتهٔ ناکامل همراه با پسوند فعلی جمع مؤنث سوم‌شخص	صفت جمع مؤنث در حالت مستقیم	اسم جمع مؤنث در حالت مستقیم	اسم مفرد مذکر در حالت غیرمستقیم
مرد در حال تمیزکردن اتاق‌ها بود.

صفت فعلی

صفت فعلی حال

صفت فعلی حال از ستاک گذشتهٔ ناکامل، بدون ل (əl)، به‌اضافهٔ ونک (unk) ساخته می‌شود و صرف آن از الگوی ی (ay) بی‌تکیه پیروی می‌کند.

نمونه: ليکل [likəˈl]، «نوشتن» ← ليک [lik]، ستاک گذشتهٔ ناکامل ← ليکونکی [likəwúnkay]، «نویسنده»

	مذکر		مؤنث
	مفرد	جمع	مفرد	جمع
مستقیم	ليکونکی likúnkay	ليکونکي likúnki	ليکونکې likúnke	ليکونکې likúnke
غیرمستقیم	ليکونکي likúnki	ليکونکو likúnko	ليکونکې likúnke	ليکونکو likúnko
ازی	ليکونکي likúnki	ليکونکو likúnko	ليکونکې likúnke	ليکونکو likúnko
ندایی	ليکونکیه likúnkya	ليکونکو likúnko	ليکونکې likúnke	ليکونکو likúnko

صفت فعلی گذشته

پسوند صفت فعلی گذشته

صفت فعلی گذشته از پسوندهای زیر استفاده می‌کند و در ساخت‌های کامل فعل به کار می‌رود.

مذکر		مؤنث
مفرد	جمع	مفرد	جمع
ی ay	ي i	ې e

حال کامل

حال کامل به شیوه‌های زیر ساخته می‌شود:

گروه ۱، فعل‌های غیرمرکب: ستاک گذشتهٔ ناکامل + پسوند صفت فعلی گذشته + صورت حال ناکاملِ فعل «بودن»

گروه ۲، فعل‌های مرکب: ستاک گذشتهٔ کاملِ صورت‌های کېدل-ېدل و کول-ول + پسوند صفت فعلی گذشته + صورت حال ناکاملِ فعل «بودن»

نمونه‌ای از فعل رسېدل در گروه ۱:

		مفرد	جمع	ترجمه
اول‌شخص	مذکر	رسېدلی یم rasedə́lay yəm	رسېدلي یو rasedə́li yu	مفرد: من رسیده‌ام. جمع: ما رسیده‌ایم.
اول‌شخص	مؤنث	رسېدلې یم rasedə́le yəm	رسېدلې یو rasedə́le yu	مفرد: من رسیده‌ام. جمع: ما رسیده‌ایم.
دوم‌شخص	مذکر	رسېدلی یې rasedə́lay ye	رسېدلي یئ rasedə́li yəy	مفرد: تو رسیده‌ای. جمع: شما رسیده‌اید.
دوم‌شخص	مؤنث	رسېدلې یې rasedə́le ye	رسېدلې یئ rasedə́le yəy	مفرد: تو رسیده‌ای. جمع: شما رسیده‌اید.
سوم‌شخص	مذکر	رسېدلی دی rasedə́lay day	رسېدلي دي rasedə́li di	مفرد مذکر: او رسیده است. مفرد مؤنث: او رسیده است. جمع: آنان رسیده‌اند.
سوم‌شخص	مؤنث	رسېدلې ده rasedə́le da	رسېدلې دي rasedə́le di

آیندهٔ کامل

آیندهٔ کامل از نشانگر آیندهٔ به + حال کامل ساخته می‌شود.

		مفرد	جمع	ترجمه
اول‌شخص	مذکر	به رسېدلی یم bə rasedə́lay yəm	به رسېدلي یو bə rasedə́li yu	مفرد: من رسیده خواهم بود. جمع: ما رسیده خواهیم بود.
اول‌شخص	مؤنث	به رسېدلې یم bə rasedə́le yəm	به رسېدلې یو bə rasedə́le yu	مفرد: من رسیده خواهم بود. جمع: ما رسیده خواهیم بود.
دوم‌شخص	مذکر	به رسېدلی یې bə rasedə́lay ye	به رسېدلي یئ bə rasedə́li yəy	مفرد: تو رسیده خواهی بود. جمع: شما رسیده خواهید بود.
دوم‌شخص	مؤنث	به رسېدلې یې bə rasedə́le ye	به رسېدلې یئ bə rasedə́le yəy	مفرد: تو رسیده خواهی بود. جمع: شما رسیده خواهید بود.
سوم‌شخص	مذکر	به رسېدلی دی bə rasedə́lay day	به رسېدلي دي bə rasedə́li di	مفرد مذکر: او رسیده خواهد بود. مفرد مؤنث: او رسیده خواهد بود. جمع: آنان رسیده خواهند بود.
سوم‌شخص	مؤنث	به رسېدلې ده bə rasedə́le da	به رسېدلې دي bə rasedə́le di

گذشتهٔ کامل

گذشتهٔ کامل به شیوه‌های زیر ساخته می‌شود:

گروه ۱، فعل‌های غیرمرکب: ستاک گذشتهٔ ناکامل + پسوند صفت فعلی گذشته + صورت گذشتهٔ ناکاملِ فعل «بودن»

گروه ۲، فعل‌های مرکب: ستاک گذشتهٔ کاملِ صورت‌های کېدل-ېدل و کول-ول + پسوند صفت فعلی گذشته + صورت گذشتهٔ ناکاملِ فعل «بودن»

نمونه:

		مفرد	جمع	ترجمه
اول‌شخص	مذکر	رسېدلی وم rasedə́lay wəm	رسېدلي وو rasedə́li wu	مفرد: من رسیده بودم. جمع: ما رسیده بودیم.
اول‌شخص	مؤنث	رسېدلې وم rasedə́le wəm	رسېدلې وو rasedə́le wu	مفرد: من رسیده بودم. جمع: ما رسیده بودیم.
دوم‌شخص	مذکر	رسېدلی وې rasedə́lay we	رسېدلي وئ rasedə́li wəy	مفرد: تو رسیده بودی. جمع: شما رسیده بودید.
دوم‌شخص	مؤنث	رسېدلې وې rasedə́le we	رسېدلې وئ rasedə́le wəy	مفرد: تو رسیده بودی. جمع: شما رسیده بودید.
سوم‌شخص	مذکر	رسېدلی وه rasedə́lay wə	رسېدلي وو rasedə́li wu	مفرد مذکر: او رسیده بود. مفرد مؤنث: او رسیده بود. جمع: آنان رسیده بودند.
سوم‌شخص	مؤنث	رسېدلې وه rasedə́le wa	رسېدلې وې rasedə́le we

مطابقت

در فعل‌های گذرا از ساخت کنایی استفاده می‌شود: صفت فعلی گذشته و فعل «بودن» با مفعول مطابقت می‌کنند و نهاد در حالت غیرمستقیم قرار می‌گیرد.
در فعل‌های ناگذر، صفت فعلی گذشته و فعل «بودن» با نهاد مطابقت می‌کنند.

نمونه: فعل ناگذرِ پخېدل در گروه ۲، به معنای «رسیدن، پخته‌شدن»

نهاد	صفت فعلی گذشته	فعل «بودن» در زمان حال	فعل «بودن» در زمان گذشته	ویژگی دستوری
زه [مذکر]	پوخ شوی pox šə́way	يم yəm	وم wəm	اول‌شخص مفرد مذکر
زه [مؤنث]	پخه شوې paxa šə́we	يمه yəmá	ومه wəmá	اول‌شخص مفرد مؤنث
موږ	پاخه شوي pāxə šə́wi	يو yu	وو wu	اول‌شخص جمع مذکر
موږ [همگی زن]	پخې شوې paxe šə́we	يو yu	وو wu	اول‌شخص جمع مؤنث
ته [مذکر]	پوخ شوی pox šə́way	يې ye	وې we	دوم‌شخص مفرد مذکر
ته [مؤنث]	پخه شوې paxa šə́we	يې ye	وې we	دوم‌شخص مفرد مؤنث
تاسو	پاخه شوي pāxə šə́wi	يئ yəi	وئ əi	دوم‌شخص جمع مذکر
تاسو [همگی زن]	پخې شوې paxe šə́we	يئ yəi	وئ əi	دوم‌شخص جمع مؤنث
الو	پوخ شوی pox šə́way	دی day	وه wə	سوم‌شخص مفرد مذکر
الوګان	پاخه شوي pāxə šə́wi	دي di	وو wu	سوم‌شخص جمع مذکر
مڼه	پخه شوې paxa šə́we	ده da	وه wa	سوم‌شخص مفرد مؤنث
مڼې	پخې شوې paxe šə́we	دي di	وې we	سوم‌شخص جمع مؤنث

ساخت توانشی فعل

وجه تمنایی

صورت تمنایی ناکامل از بن گذشتهٔ ناکامل فعل + ای -āy در گویش‌های جنوبی، ی -ay در گویش‌های شمال‌غربی یا ې در گویش‌های شمال‌شرقی ساخته می‌شود.

صورت تمنایی کامل از بن گذشتهٔ کامل فعل + ای -āy در گویش‌های جنوبی، ی -ay در گویش‌های شمال‌غربی یا ې در گویش‌های شمال‌شرقی ساخته می‌شود.

توانشی حال

توانشی حال از ترکیب زیر ساخته می‌شود:

صورت تمنایی ناکامل + صورت حال کاملِ کېدل

نمونه:

	مفرد	جمع	ترجمه
اول‌شخص	رسېدلی شم rasedə́lay šəm رسېدی شم rasedáy šəm	رسېدلی شو rasedə́lay šu رسېدی شو rasedáy šu	من/ما می‌توانم/می‌توانیم برسم/برسیم.
دوم‌شخص	رسېدلی شې rasedə́lay še رسېدی شې rasedáy še	رسېدلی شئ rasedə́lay šəy رسېدی شئ rasedáy šəy	تو/شما می‌توانی/می‌توانید برسی/برسید.
سوم‌شخص	رسېدلی شي rasedə́lay ši رسېدی شي rasedáy ši		او/آنان می‌تواند/می‌توانند برسد/برسند.

توانشی گذشته

توانشی گذشتهٔ ۱

این ساخت در موارد زیر به کار می‌رود:

هنگامی که رویداد در عمل رخ نداده باشد: مونږ تېر کال جوار کرلی شوه، «ممکن بود بتوانیم سال گذشته ذرت بکاریم.»
هنگامی که کنش در دوره‌ای ممتد انجام شده باشد: مونږ ډرامې ليدلی شوې، «ما می‌توانستیم مجموعه‌های تلویزیونی را تماشا کنیم.»

این صورت از ترکیب زیر ساخته می‌شود:

صورت تمنایی ناکامل + صورت گذشتهٔ کاملِ کېدل

نمونه:

	مفرد	جمع
اول‌شخص	رسېدلی شو(ل)م rasedə́lay šw(əl)əm رسېدی شو(ل)م rasedáy šw(əl)əm	رسېدلی شو(ل)و rasedə́lay šw(əl)u رسېدی شو(ل)و rasedáy šw(əl)u
دوم‌شخص	رسېدلی شو(ل)ې rasedə́lay šw(əl)e رسېدی شو(ل)ې rasedáy šw(əl)e	رسېدلی شو(ل)ئ rasedə́lay šw(əl)əy رسېدی شو(ل)ئ rasedáy šw(əl)əy
سوم‌شخص	رسېدلی شو(ل)ه rasedə́lay šw(əl)e رسېدی شو(ل)ه rasedáy šw(əl)e

توانشی گذشتهٔ ۲

این ساخت هنگامی به کار می‌رود که رویداد در عمل انجام شده باشد؛ برای نمونه:

تۀ هلته په وخت ورسېدلی شوې؟، «آیا توانستی به‌موقع به آنجا برسی؟»

این صورت از ترکیب زیر ساخته می‌شود:

صورت تمنایی کامل + صورت گذشتهٔ کاملِ کېدل

	مفرد	جمع
اول‌شخص	ورسېد(ل)ی شو(ل)م wə́rased(əl)ay šw(əl)əm	ورسېد(ل)ی شو(ل)و wə́rased(əl)ay šw(əl)u
دوم‌شخص	ورسېد(ل)ی شو(ل)ې wə́rased(əl)ay šw(əl)e	رسېدلورسېد(ل)ی شو(ل)ئ wə́rased(əl)ay šw(əl)əy
سوم‌شخص	ورسېد(ل)ی شو(ل)ه wə́rased(əl)ay šw(əl)ə

فعل کمکی «بودن»

فعل «بودن» در زبان پشتو بی‌قاعده است و صورت مصدری ندارد.

حال ناکامل

صورت‌های حال ناکاملِ فعل «بودن»:

شخص		مفرد	جمع
اول‌شخص		زه يم zə yəm زه يمه zə yəma	موږ يو muẓ̌ yū
دوم‌شخص		ته يې tə ye	تاسو يئ / ياست tā́so yəy در گویش جنوبی: yāst^[۲]^[۱۴]
سوم‌شخص	مذکر	دی دی day day^[۲]	دوی دي duy di
سوم‌شخص	مؤنث	دا ده dā da	دوی دي duy di

حال کامل

صورت‌های حال کاملِ فعل «بودن»:

شخص		مفرد	جمع
اول‌شخص		زه شم zə shəm	موږ شو muẓ̌ shu
دوم‌شخص		ته شې tə she	تاسو شئ tā́so šəy
سوم‌شخص	مذکر	دی وي day wi	دوی وي dui wi
سوم‌شخص	مؤنث	دا وي dā wi	دوی وي dui wi

گذشته

صورت‌های گذشتهٔ فعل «بودن»:

شخص		مفرد	جمع
اول‌شخص		زه وم zə wəm زه ومه zə wəma	موږ وو muẓ̌ wu
دوم‌شخص		ته وې tə we	تاسو وئ / واست tā́so wəy در گویش جنوبی: wāst^[۲]
سوم‌شخص	مذکر	دی ؤ day wə	دوی وو / ول dui wu در گویش جنوبی: wəl^[۳]^[۱۴]
سوم‌شخص	مؤنث	دا وه dā wa	دوی وې dui we

زمان آینده

زمان آینده [راتلونکی مهال]^[۱۵] در پشتو، به‌جز افزوده‌شدن نشانگر به [bə]، همانند زمان حال [اوسنی مهال]^[۱۶] ساخته می‌شود.

در سوم‌شخصِ زمان آینده نیز، صرف‌نظر از شمار و جنس، صورت وي به کار می‌رود.^[۱۷]

صورت‌های آیندهٔ فعل «بودن»:

شخص		مفرد	جمع
اول‌شخص		به يم bə yəm	به يو bə yu
دوم‌شخص		به يې bə ye	به يئ bə yəy
سوم‌شخص	مذکر	به وي bə wi؛ در پشتوی پاکستان: yi
سوم‌شخص	مؤنث	به وي bə wi؛ در پشتوی پاکستان: yi

صورت امری

این صورت «وجه دستوری» نیز نامیده می‌شود.

شخص	مفرد	جمع
دوم‌شخص	ته شه tə sha، «باش»	تاسو شئ tā́so yəi، «باشید»

کاربرد وي

وي [wi] صورت سوم‌شخص مفرد و جمعِ زمان حالِ فعل «بودن» است. این صورت هنگامی به کار می‌رود که دربارهٔ یک فرض یا واقعیت کلی سخن گفته می‌شود؛ درحالی‌که دی، ده و دي برای گزارش مشاهده به کار می‌روند. شته نیز کارکردی به معنای «وجود دارد» دارد.

	جمله	معنا
وي	سړي دلته ناست وي	مردان اینجا می‌نشینند یا معمولاً اینجا نشسته‌اند [واقعیتی که گوینده آن را درست فرض می‌کند].
دي	سړي دلته ناست دي	مردان اینجا نشسته‌اند [مشاهده‌ای که گوینده با چشم خود می‌بیند].

ساخت سببی فعل

ساخت سببی برای ساختن فعل‌هایی به معنای «واداشتن کسی یا چیزی به انجام کنش» به کار می‌رود.

ساخت: ستاک فعل + وند و /‑aw‑/

بسته به فعل پایه، ساخت سببی ممکن است از ستاک حال، ستاک گذشته یا هر دو استفاده کند.

فعل پایه	ستاک مورد استفاده با حروف پررنگ		فعل سببی
فعل پایه	حال	گذشته	فعل سببی
لوستل lwastә́l خواندن	-لول lwal-	‑لوست lwast-	لولول lwalawә́l واداشتن به خواندن
زنګل zangә́l تاب‌خوردن	‑زانګ zāng-	-زنګ zang-	زنګول zangawә́l تاب‌دادن، برای نمونه در گهواره
الوتل alwatә́l پروازکردن	-الوز alwuz-	‑الوت alwat-	الوزول alwuzawә́l به پرواز درآوردن؛ منفجرکردن چیزی
اغوستل aghustә́l پوشیدن	-اغوند aghund-	-اغوست aghust-	اغوندول / اغوستول aghundawә́l/aghustawә́l لباس پوشاندن به کسی

نمونه:

خندل، فعل پایه	خندول، فعل سببی
مه خانده má xānda	مه (يې) خندوه má (ye) xandawa
نخند!	او را نخندان!

وجه امری فعل

وجه امری برای بیان فرمان به کار می‌رود. صورت‌های امری با استفاده از ستاک حال فعل ساخته می‌شوند:

فعل	ستاک مورد استفاده با حروف پررنگ
فعل	حال	گذشته
لوستل lwastә́l خواندن	-لول lwal-	‑لوست lwast-

شمار

دو پسوند فعلی زیر در ساخت امر به کار می‌روند:

شمار	پسوند
مفرد	ه a
جمع	ئ əi

نمونه:

فعل	شمار
فعل	مفرد	جمع
راتلل rātlә́l آمدن	راځه rādzá	راځئ rādzә́i
راتلل rātlә́l آمدن	بیا!	بیایید!

صورت مفرد خطاب به یک نفر و صورت جمع خطاب به بیش از یک نفر به کار می‌رود. صورت جمع همچنین می‌تواند برای بیان فرمان محترمانه به یک نفر استفاده شود.

امر مثبت

امر مثبت در پشتو دارای دو نمود است: کامل با تکیهٔ آغازین و ناکامل با تکیهٔ پایانی.

وهل، «زدن» wahә́l
ناکامل	کامل
وهه wahá	و وهه wә́ waha
بزن [با تأکید بر ادامهٔ کنش].	بزن [با تأکید بر کامل‌شدن کنش].

عموماً از نمود کامل برای ساختن فرمان استفاده می‌شود؛ اما در فعل‌های دارای بی‌قاعدگی دوگانه، نمود ناکامل به کار می‌رود.

امر تأکیدی

نمود ناکامل در وجه امری برای بیان فرمان فوری یا تأکیدی نیز به کار می‌رود؛ برای نمونه:

خوره چې ځو

xwrá če dzú

فعل‌های مرکب

گذرا

در فعل‌های مرکب گذرا، جزء اسمی یا صفتیِ فعل با مفعول مستقیم مطابقت می‌کند.

پاکول، «تمیزکردن» pākawә́l
مفعول مذکر	مفعول مؤنث
کور	کوټه
ته کور پاک کړه tә kor pā́k ka	ته کوټه پاکه کړه tә koṭá pā́ka ka
خانه را تمیز کن.	اتاق را تمیز کن.

هنگامی که مفعولی وجود نداشته باشد، جزء اسمی یا صفتیِ فعل با نهاد مطابقت می‌کند.

پاکول، «تمیزکردن» pākawә́l
فعل بدون مفعول
نهاد مذکر	نهاد مؤنث
خطاب به مرد	خطاب به زن
ته پاک کړه tә pā́k ka	ته پاکه کړه tә pā́ka ka
تمیز کن.	تمیز کن.

ناگذر

در فعل‌های مرکب ناگذر، جزء اسمی یا صفتیِ فعل با نهاد مطابقت می‌کند.

پاکېدل، «تمیزشدن» pākedә́l
نهاد مذکر	نهاد مؤنث
ته پاک شه tә pā́k ša	ته پاکه شه tә pā́ka ša
تمیز شو.	تمیز شو.

امر منفی

در امر منفی پشتو تنها نمود ناکامل به کار می‌رود و تکیه بر ادات منفی مه /má/ قرار می‌گیرد.

مقایسه:

وهل، «زدن» wahә́l
امر مثبت ناکامل	امر منفی
وهه wahá	مه وهه má waha
بزن.	نزن.

فعل‌های پیشوندی

در پشتوی شمال‌شرقی، صورت منفی فعل‌های پیشوندی به شیوه‌ای متفاوت ساخته می‌شود و ادات منفی پیش از کل فعل قرار می‌گیرد؛ درحالی‌که در برخی گویش‌های دیگر، این ادات میان پیشوند و ستاک می‌آید.

پرېکول، «بریدن» prekawә́l
پیشوند: پرې ستاک: کول
شمال‌شرقی	دیگر گویش‌ها
مه پرېکوه má pre kawa	پرې مه کوه pre má kawa
نَبُر.	نَبُر.

فعل‌های عبارتی

فعل‌های عبارتی با افزودن اسم به فعل ساخته می‌شوند و ترکیب حاصل معنایی مستقل و عبارت‌گونه پیدا می‌کند.

نمونه	اسم	فعل پایه	معنای فعل نهایی
توره کول túra kawə́l	شمشیر	انجام‌دادن	انجام‌دادن کاری دلیرانه
تڼۍ شلول taṇә́i šlawə́l	دکمه	پاره‌کردن	سخت‌کوشی‌کردن
ټېل وهل ṭel wahə́l	هُل	زدن	هُل‌دادن
سا اخستل sā axәstә́l	نَفَس	گرفتن	نفس‌کشیدن
ګټه کول gaṭa kawəl	سود، منفعت	انجام‌دادن	کسب‌کردن یا پس‌اندازکردن پول یا چیزی برای هدفی مشخص

فعل‌سازهای کول و کېدل

دو فعل کول و کېدل برای ساختن فعل‌های مرکب، از جمله فعل‌های برگرفته از اسم، به کار می‌روند. این فعل‌ها در نمود کامل از صورت بی‌قاعده و بدون پیشوند و /wə́/ استفاده می‌کنند.

کول

صورت‌های کول در مقام فعل‌ساز ــ و نه فعل اصلی ــ در جدول زیر آمده است:^[۱۸]

	حال						گذشته
	ناکامل		کامل				ناکامل		کامل
	مفرد	جمع	مفرد	جمع			مفرد	جمع	مفرد	جمع
اول‌شخص	کوم kawə́m	کوو kawú	کړم kəm kṛəm	کړو ku kṛu	اول‌شخص		کولم kawə́ləm	کولو kawə́lu	کړم kṛəm کړلم kṛə́ləm	کړو kṛu کړلو kṛə́lu
دوم‌شخص	کوې kawé	کوئ kawə́y	کړې ke kṛe	کړئ kəy kṛəy	دوم‌شخص		کولې kawə́le	کولئ kawə́ləy	کړې kṛe کړلې kṛə́le	کړئ kṛəy کړلئ kṛə́ləy
سوم‌شخص	کوي kawí		کړي ki kṛi		سوم‌شخص	مذکر	کوه kawə́ کاوه kāwə́	(کول(ه kawə́l(ə)	کړ kəṛ که kə	کړل kṛəl کړله kṛə́lə
سوم‌شخص	کوي kawí		کړي ki kṛi		سوم‌شخص	مؤنث	کوله kawə́la کوه kawá	کولې kawə́le کوې kawé	کړه kṛa که ka کړله kṛə́la	کړلې kṛə́le کړې kṛe

آن بویل می‌گوید ړ /ṛ/ در صورت‌های حال کامل نوشته می‌شود و در گفتار شمرده تلفظ می‌شود، اما در بسیاری از گویش‌ها تلفظ نمی‌شود.^[۱۹] به گفتهٔ او، در صورت‌های سوم‌شخص گذشته حتی /ṛ/ نیز ممکن است حذف شود، زیرا پسوندهای شخصیِ گذشته با پسوندهای حال تفاوت دارند: گذشته دارای ه /ə, a/ و حال دارای ي /i/ است؛ بنابراین بدون نیاز به ړ /ṛ/ نیز می‌توان زمان فعل را تشخیص داد.^[۲۰]

کېدل

صورت‌های کېدل در مقام فعل‌ساز ــ و نه فعل اصلی ــ در جدول زیر آمده است:^[۲۱]

	حال						گذشته
	ناکامل		کامل				ناکامل		کامل
	مفرد	جمع	مفرد	جمع			مفرد	جمع	مفرد	جمع
اول‌شخص	کېږم kéẓ̌əm	کېږو kéẓ̌u	شم šəm	شو šu	اول‌شخص		کېد(ل)م ked(ə́l)ə́m	کېد(ل)و ked(ə́l)ú	شو(ل)م šw(ə́l)əm	شو(ل)و šw(ə́l)u
دوم‌شخص	کېږې kéẓ̌e	کېږئ kéẓ̌əy	شې še	شئ šəy	دوم‌شخص		کېد(ل)ې ked(ə́l)é	کېد(ل)ئ ked(ə́l)ə́y	شو(ل)ې šw(ə́l)e	شو(ل)ئ šw(ə́l)əy
سوم‌شخص	کېږی kéẓ̌i		شي ši		سوم‌شخص	مذکر	کېده kedə́	کېدل(ه) kedə́l(ə́)	شه šə	شول(ه) šwə́l(ə́)
سوم‌شخص	کېږی kéẓ̌i		شي ši		سوم‌شخص	مؤنث	کېد(ل)ه ked(ə́l)á	کېد(ل)ې ked(ə́l)é	شو(ل)ه šw(ə́l)á	شو(ل)ې šw(ə́l)é

به گفتهٔ آن بویل، صورت‌های اول‌شخص و دوم‌شخص کېدل با صورت‌های حال کاملِ فعل «بودن» یکسان‌اند.^[۲۲]

زمان آینده

زمان آینده با افزودن به /bә/ ساخته می‌شود. حبیب‌الله تَیگی این واژه را «نشانگر آینده»^[۲۳] و بویل آن را «واژه‌بست وجهی» نامیده است.^[۵]

بیان آینده

واژه‌بست به /bә/ به فعل حال کامل افزوده می‌شود تا بر رویدادی در آینده، گمان یا تردید دلالت کند.^[۵]

فعل		حال کامل	آینده
وهل wahә́l زدن		-ووه wә́ wah-	-به ووه bə wә́wah-
	نمونه: اول‌شخص مفرد	زه ووهم (zə) wә́ wahәm	زه به ووهم (zə) bə wә́wahəm
	نمونه: اول‌شخص مفرد	می‌زنم [کنش در زمان حال کامل می‌شود].	خواهم زد.

نمونه:

پلار به مې ګانده پيسې ولېږي

plār

father:M:DIR

bә

will:FUT

me

I:1:SG:WK

paisé

money:F:DIR:PL

wә́leẓ̌i

send:AOR:PRS:3:SG:M

«پدرم پول خواهد فرستاد.»

همراه با زمان حال ناکامل

واژه‌بست به /bә/ به فعل حال ناکامل نیز افزوده می‌شود و با تفاوت‌های معنایی‌ای که در ادامه توضیح داده شده‌اند، بر رویدادی در آینده دلالت می‌کند.

فعل		حال ناکامل	آینده
وهل wahә́l زدن		-وه wah-	-به وه bə wah-
	نمونه: اول‌شخص مفرد	زه وهم (zə) wahә́m	زه به وهم (zə) bə wahә́m
	نمونه: اول‌شخص مفرد	در حال زدن هستم.	همچنان خواهم زد.

برای بیان کنش آینده‌ای که تکرار می‌شود یا ادامه دارد:^[۵]

نمونه:

پلار به مې پيسې لېږي او زه به خورمه

plār

father:M:DIR

bә

will:FUT

me

I:1:SG:WK

paisé

money:F:DIR:PL

léẓ̌i

send:AOR:PRS:3:SG:M

aw

and

zә

I:1:SG:STR:DIR

bә

will:FUT

xwrә́ma

eat:CONT:PRS:3:SG:F

«پدرم پول خواهد فرستاد و من همچنان به خوردن ادامه خواهم داد.»

بن حال ناکامل هنگامی نیز به کار می‌رود که عبارتی با ارجاع به آینده، مانند «فردا» یا «هفتهٔ آینده»، در جمله وجود داشته باشد:^[۲۴]

نمونه:

پلار به مې پيسې ګانده لېږي

plār

father:M:DIR

bә

will:FUT

me

I:1:SG:WK

paisé

money:F:DIR:PL

gā́nda

tomorrow:F:DIR

léẓ̌i

send:AOR:PRS:3:SG:M

«پدرم فردا پول خواهد فرستاد.»

برای تقابل میان دو کنش آینده:^[۲۵]

نمونه:

ته به ځې زه به پاتې کېږم

tә

you:2:SG:STR:DIR

bә

will:FUT

dzé

go:CONT:PRS:2:SG

zә

I:1:SG:STR:DIR

bә

will:FUT

pāte

behind:F

kéẓ̌әm

become:CONT:PRS:1:SG

«تو خواهی رفت و من خواهم ماند.»

بیان منفی آینده

با بن حال کامل می‌توان به کمک نشانگر منفی نه /nә/ و نشانگر آیندهٔ به /bә/، صورت‌های منفی آینده را ساخت.^[۲۶]

ردهٔ صرفی نخست

فعل‌های ساده

اگر جمله دارای نهاد یا مفعول دستوری باشد، ساخت زیر به کار می‌رود:^[۲۷]

نهاد/مفعول + به /bә/ + و /wә́/ + نه /nә/ + ستاک حال فعل + پسوند فعلی

نمونه:

مېوه به و نه خوري

mewá

fruit:F:SG:DIR

bә

will:FUT

wә́

eat...:AOR:PRS:3

nə

not:NEG

xwri

...eat:AOR:PRS:3

«او/آنان میوه را نخواهد/نخواهند خورد.»

اگر جمله هم نهاد و هم مفعول دستوری داشته باشد:^[۲۷]

نهاد + به /bә/ + مفعول + و /wә́/ + نه /nә/ + ستاک حال فعل + پسوند فعلی

نمونه:

زه به ليک و نه لېږم

zә

I:1:SG:STR:DIR

bә

will:FUT

lik

letter:SG:M:DIR

wә́

send...:AOR:PRS:1:SG

nə

not:NEG

léẓ̌әm

...send:AOR:PRS:1:SG

«من نامه را نخواهم فرستاد.»

اگر جمله نه نهاد دستوری و نه مفعول دستوری داشته باشد:^[۲۷]

و /wә́/ + به /bә/ + نه /nә/ + ستاک حال فعل + پسوند فعلی

نمونه:

و به نه ګرځي

wә́

walk...:AOR:PRS:3

bә

will:FUT

nə

not:NEG

gardzi

...walk:AOR:PRS:3

«او/آنان راه نخواهد/نخواهند رفت.»

فعل‌های آغازشونده به ا

و /wә́/ در این فعل‌ها به وا /wā́/ تبدیل می‌شود.^[۲۷] بنابراین، اگر جمله دارای نهاد یا مفعول دستوری باشد، ساخت زیر به کار می‌رود:

نهاد/مفعول + به /bә/ + وا /wā́/ + نه /nә/ + ستاک حال فعل + پسوند فعلی

فعل: اخستل [axstә́l]، «خریدن»

نمونه:

مېوه به وا نه خلي

mewá

fruit:F:SG:DIR

bә

will:FUT

wā́

buy...:AOR:PRS:3

nə

not:NEG

xli

...buy:AOR:PRS:3

«او/آنان میوه را نخواهد/نخواهند خرید.»

اگر جمله هم نهاد و هم مفعول دستوری داشته باشد:

نهاد + به /bә/ + مفعول + وا /wā́/ + نه /nә/ + ستاک حال فعل + پسوند فعلی

فعل: استول [astawә́l]، «فرستادن»

نمونه:

موږ به ليک وا نه ستوو

munẓ̌

we:1:PL:STR:DIR

bә

will:FUT

lik

letter:SG:M:DIR

wā́

send...:AOR:PRS:1:SG

nə

not:NEG

stawu

...send:AOR:PRS:1:SG

«ما نامه را نخواهیم فرستاد.»

اگر جمله نه نهاد دستوری و نه مفعول دستوری داشته باشد:

وا /wā́/ + به /bә/ + نه /nә/ + ستاک حال فعل + پسوند فعلی

فعل: اچول [ačawә́l]، «گذاشتن»

نمونه:

وا به نه چوې

wā́

put...:AOR:PRS:2:SG

bә

will:FUT

nə

not:NEG

čawe

...put:AOR:PRS:2:SG

«آن را نخواهی گذاشت.»

ردهٔ صرفی دوم

نخست، نه /nә́/ میان پیشوند و بن فعل قرار می‌گیرد:^[۲۸]

فعل	نمونه	صورت منفی
بوول bowә́l بردن bowә́l بردن	بوزو bózu می‌بریم bózu می‌بریم	بو نه زو bo نمی‌بریم nә́ zu bo nә́ zu نمی‌بریم Mismatch in the number of words between lines: 3 word(s) in line 1, 1 word(s) in line 2 (help);

سپس به /bә/ را می‌توان در یکی از دو جایگاه زیر قرار داد:

پیش از فعل:

نمونه:

کور ته به لاړ نه شو

kor

house:M:SG:DIR

ta

to:POST

bә

will:FUT

lāṛ

go...:AOR:PRS:1:PL

nә́

not:NEG

šu

go...:AOR:PRS:1:PL

«ما به خانه نخواهیم رفت.»

یا، احتمالاً در صورت وجود نهاد، پیش از مفعول:

نمونه:

موږ به کور ته لاړ نه شو

muẓ̌

we:1:PL:STR:DIR

bə

will:FUT

kor

house:M:SG:DIR

ta

to:POST

lāṛ

go...:AOR:PRS:1:PL

nә́

not:NEG

šu

go...:AOR:PRS:1:PL

«ما به خانه نخواهیم رفت.»

ردهٔ صرفی سوم

در فعل‌های مرکب، نه /nә/ میان جزء فعلی و جزء اسمی یا صفتی قرار می‌گیرد.^[۲۷]

نمونه: روغېدل [roğedә́l]، «بهبود‌یافتن»

نمونه:

ته به روغه نه شې

tə

you:2:SG:STR:DIR

bә

will:FUT

róğa

recover...:F:ADJ:SG

nə

not:NEG

še

...become:AOR:PRS:2:SG

«تو بهبود نخواهی یافت.»

کاربرد به با زمان گذشتهٔ ناکامل

نشانگر به /bә/ برای بیان کنش‌های عادتی در گذشته نیز به کار می‌رود.^[۲۹]

فعل		گذشتهٔ ناکامل	همراه با به
وهل wahә́l زدن		-وهل wahә́l-	-به وهل bə wahәl-
	نمونه: اول‌شخص مفرد	وهلم wahә́lәm	به وهلم bə wahә́lәm
	نمونه: اول‌شخص مفرد	من زده می‌شدم.	من معمولاً زده می‌شدم.

نمونه:

کله چې هغۀ به ډول غږوۀ زه به ګډېدم

kála

when

če

that:COMP

bә

would

hağә́

he:3:SG:M:STR:OBL

ḍol

drum:SG:M:DIR

ğaẓ̌awә́

sound:PST:3:SG:M

zә

I:1:SG:STR:DIR

bә

would

gaḍedә́m

dance:PST:1:SG

«هرگاه او طبل می‌نواخت، من می‌رقصیدم.»

قیدها

قیدهایی که صفت‌ها، فعل‌ها، گروه‌های فعلی یا جمله‌ها را توصیف می‌کنند، به چهار گروه زمان، مکان، چگونگی و مقدار تقسیم می‌شوند.^[۳۰]

این قیدها ممکن است به‌تنهایی یا در قالب بخشی از یک گروه حرف اضافه‌ای به کار روند.

کاربرد مستقل:

نمونه:

مخکښې راغله

mə́xkx̌e

before:ADV

rā́ğla

come:AOR:PST:3:SG:F

«او زودتر آمد.»

کاربرد در گروه حرف اضافه‌ای:

نمونه:

د ماما نه مخکښې راغله

də

of

māmā́

maternal-uncle:DIR:M:SG

na

from

mə́xkx̌e

before:ADV

rā́ğla

come:AOR:PST:3:SG:F

«او پیش از دایی‌ام آمد.»

قیدهای زمان

این گروه قیدهایی با ارجاع زمانی و نیز برخی واژه‌های کمیت‌نما را دربر می‌گیرد.^[۳۰]

قیدهای رایج زمان:

قید	نویسه‌گردانی	معنا
تل	təl	همیشه
هر کله	har kә́la	هرگاه
هیڅ کله (نه)	hits kә́la (na)	هرگز
اوس	os [در برخی گویش‌ها: وس، was]	اکنون
نن	nən	امروز
پرون	parún	دیروز
ګانده	gā́nda	فردا
سبا	sabā́	فردا
وختي	waxtí	زود
وروسته	wrústa	بعداً
پس	pas	بعداً
مخکښې	mə́xkx̌e	پیش‌تر
لا	lā	هنوز

نمونه:

تل دې خدای لره

təl

always:ADV

de

NEC

xwdā́y

god:DIR

lará

have:CONT:PRS:IMP:SG

«خداوند تو را همیشه تندرست و زنده نگه دارد!»

قیدهای مکان

قید مکان محل وقوع یک رویداد یا قرارداشتن چیزی را نشان می‌دهد.

قیدهای رایج مکان:^[۳۱]

قید	نویسه‌گردانی	معنا
پورته	pórta	بالا
پاسه	рā́sa	بالا
دننه	danə́na	داخل
ننه	nə́na	داخل
دباندي	dəbā́ndi	بیرون
بهر	bahár	بیرون
باندې	bā́nde	روی
لاندې	lā́nde	پایین
نژدې	nəždé	نزدیک
پوري	póre	پیرامون
لرې	lә́re	دور
کښته	kx̌ə́ta	زیر
هيچرې	hičárta	هیچ‌جا
هيچرته	hičáre	هیچ‌جا

نمونه:

کښته کښېنه

kx̌ə́ta

underneath:ADV

kx̌éna

sit:AOR:PRS:IMP:SG

«بنشین.»

ضمیرهای اشاره

واژه‌های زیر هم در مقام قید و هم در مقام ضمیر اشاره به کار می‌روند:

قید	نویسه‌گردانی			معنا
دلته	də́lta			اینجا
	وزیری	دېلې déle	دولته dɔláta
	دیگر گویش‌ها	دلې dále
هلته	hálta			آنجا
هلته	دیگر گویش‌ها	هلې hále		آنجا

نمونه‌ای از گویش وزیری:

نمونه:

دېلې ځں

déle

here:ADV

dzə̃

go:CONT:PRS:1:SG

«من به اینجا می‌روم.»

حروف اضافه

پشتو دارای پیش‌اضافه، پس‌اضافه و حروف اضافهٔ دوپاره است. حروف اضافه عموماً اسم یا ضمیر وابسته به خود را در حالت غیرمستقیم یا ازی قرار می‌دهند.^[۳۲]

پیش‌اضافه‌ها

فهرست پیش‌اضافه‌ها:

پیش‌اضافه	تفاوت گویشی	معنا	کاربرد
د də	/de/، /ye/، /e/ [گویش‌های میانی]	از، ـِ	نشان‌دادن مالکیت؛ مانند د سړي لاس، «دست مرد» نشانه‌گذاری مفعولِ اسم‌سازی‌های گذرا یا اسم‌مصدرها نشانه‌گذاری نهادِ اسم‌سازی‌های ناگذر یا اسم‌مصدرها نشانه‌گذاری واژه‌ای که بر مالک یا کل‌واژه دلالت دارد؛ درحالی‌که گروه حرف اضافه‌ای دیگری می‌تواند بر شیء مملوک یا جزءواژه آن دلالت کند.
له lə	د də [شمال‌شرقی]	از	تنها در مقام جزئی از یک حرف اضافهٔ دوپاره به کار می‌رود. بااین‌حال، له /lə/ هنگامی که وابستهٔ آن در حالت ازی قرار گیرد، می‌تواند در مقام پیش‌اضافه‌ای با معنای مبدأ یا منشأ عمل کند؛ مانند له پلاره راغلئ یم، «از نزد پدر آمده‌ام» در گویش‌های شمال‌غربی و جنوب‌غربی.
بې be		بدون	معمولاً پیشوند شمرده می‌شود؛ اما می‌توان آن را پیش‌اضافه نیز دانست، زیرا اسم همراه آن نشان حالت ازی می‌گیرد؛ مانند بې پلاره، که پلار در آن در حالت ازی است.
په pə	پر /pər/	بر، در	در مقام پیش‌اضافه برای بیان مکان به کار می‌رود؛ مانند په مېز مې کېښود، «آن را روی میز گذاشتم». در ترکیب با جزء دومِ یک حرف اضافهٔ دوپاره برای بیان مکان به کار می‌رود؛ مانند په ... باندې. می‌تواند اسمی را وابستهٔ خود کند که بر زمانی از روز دلالت دارد؛ مانند په يوې بجې راشه، «ساعت یک بیا».
تر tər		تا؛ از	معمولاً به‌صورت حرف اضافهٔ دوپاره برای بیان «تا» و «تا هنگام» به کار می‌رود؛ مانند تر پېښور پورې لاړم، «تا پیشاور رفتم». در مقام پیش‌اضافه در ساخت‌های تفضیلی و عالی به کار می‌رود؛ مانند زه تر ماما دنګ يم، «من از دایی‌ام بلندترم».
لکه laká		مانند	در مقام پیش‌اضافه به معنای «مانند» به کار می‌رود؛ مانند لکه د زمري زورور يم، «مانند شیر نیرومندم».

پس‌اضافه‌ها

پس‌اضافه	تفاوت گویشی	معنا	کاربرد
ته tə		به	مقصد را نشان می‌دهد و وابستهٔ آن در حالت غیرمستقیم قرار می‌گیرد؛ مانند کور ته ځم، «به خانه می‌روم».
ته tə	له lə [شمال‌شرقی]	برای	دریافت‌کننده را نشان می‌دهد؛ مانند ځان ته څپلۍ هم اخلم، «برای خودم کفش هم می‌خرم».

حروف اضافهٔ دوپاره

در پشتو شمار زیادی حرف اضافهٔ دوپاره به کار می‌رود. این حروف اضافه معمولاً از دو جزء تشکیل می‌شوند و اسم وابسته میان این دو جزء قرار می‌گیرد.

جزء نخست معمولاً یکی از چهار واژهٔ زیر است:

	نویسه‌گردانی
په	pə
له	lə
د	də
تر	tər

جزء پایانی معمولاً یکی از واژه‌های زیر است:

	نویسه‌گردانی	معنا
لاندې	lā́nde	زیر
پسې	pəsé	پسِ، دنبال
نه	na	از
پورې	póre	تا
سره	sará	با
کې/کښې	ke/kx̌e	در
باندې	bā́nde	بر، روی
څخه	tsә́xa	از
غوندې	ğwә́nde	مانند

ترکیب‌های سادهٔ این اجزا در جدول زیر آمده‌اند:

جزء دوم ←	کښې... ... ke	نه... ... na	لاندې... ... lā́nde	باندې... ... bā́nde	پسې... ... pəsé	پورې... ... póre	سره... ... sará	څخه... ... tsә́xa	وروستو... ... wrústo
جزء نخست ↓	کښې... ... ke	نه... ... na	لاندې... ... lā́nde	باندې... ... bā́nde	پسې... ... pəsé	پورې... ... póre	سره... ... sará	څخه... ... tsә́xa	وروستو... ... wrústo
...د də ...		د...نه də...na «از»	د ...لاندې də...lā́nde «زیر»		د ... پسې də...pəsé «پس از»	د ... پورې də...póre «تا، آن‌سوی»	د...سره də...sará «با»		د...څخه də...tsә́xa «از»
...له lə ...		له...نه lə...na «از»	له...لاندې lə...lā́nde «زیر»				له...سره lə...sará «با»		له...څخه lə...tsә́xa «از»
...پر pər ...	په... کښې pə...ke «در، بر»			په...باندې pə...bā́nde «روی، به‌وسیلهٔ»	په...پسې pə...pəsé «پس از، پشتِ»	پر ... پورې pər...póre «با»	په...سره pə...sará «با»
...په pə ...	په... کښې pə...ke «در، بر»			په...باندې pə...bā́nde «روی، به‌وسیلهٔ»	په...پسې pə...pəsé «پس از، پشتِ»		په...سره pə...sará «با»
...تر tər ...			تر...لاندې tər...lā́nde «زیر»			تر...پورې tər...póre «تا»			تر ... وروستو tər...wrústo «پس از»

نمونه‌ها:

	نمونه	معنای نمونه
په ... کښې	په سيند کښې	در رود
په ... پسې	په ما پسې	دنبال من
پر ... باندې	په مېز باندې	روی میز
له ... سره	له سړي سره	با مردی
تر ... لاندې	تر مېز لاندې	زیر میز
له ... څخه	له سړي څخه	از مردی
له ... نه	له سړي نه	از مردی
د ... نه	د سړي نه	از مردی
تر ... پورې	تر پېښور پورې	تا پیشاور
تر ... وروستو	تر خوراک وروستو	پس از غذا

اگر وابستهٔ حرف اضافه ضمیر ضعیف باشد، جزء نخست باید حذف شود.

نمونه‌ها:

جملهٔ نمونه	معنا
سړی ور سره ځي	مردی همراه او می‌رود.
سړي ور سره ځي	مردان همراه او می‌روند.
چاړه مې در نه واخس	چاقو را از تو گرفتم.
ليک ور باندې ايښی دی	نامه روی آن قرار دارد.

در گفتار محاوره‌ای پشتو، گاهی له از ترکیب‌های دارای نه و سره حذف می‌شود.

	پشتوی محاوره‌ای
له سړي نه	سړي نه
له سړي سره	سړي سره

عبارت‌ها

در پشتو، برخی عبارت‌ها از ترکیب گروه‌های دارای حرف اضافهٔ دوپاره با واژه‌های افزوده ساخته می‌شوند.

همراه با له ... نه

این عبارت‌ها از حرف اضافهٔ دوپارهٔ له ... نه و یک واژهٔ افزوده ساخته می‌شوند.

در برخی گویش‌ها د جایگزین له می‌شود.

	اجزا	معنا
له ... نه پخوا له ... نه مخکې	از + پیش	پیش از
له ... نه پس له ... نه پسته له ... نه ورستو له ... نه وروستۀ	از + پس	پس از
له ... نه + بهر	از + بیرون	بیرون از

نمونه‌ها:

عبارت	جمله	معنا
له ... نه پخوا	له تا نه پخوا راغله	او پیش از تو آمد.
د ... نه مخکې	ستا نه مخکې راغله [د + تا = ستا]	او پیش از تو آمد.
له ... نه وروستو	له تا نه وروستو راغله	او پس از تو آمد.
د ... نه بهر	د ور نه بهر ولاړ و	او بیرونِ در ایستاده بود.

همراه با د ... په

نمونه‌ها:

	معنا
د ... په اړه də ... pə aṛá	دربارهٔ
د ... په شان də ... pə šān	مانند
د ... په وړاندې də ... pə wṛā́nde	علیه، مقابل
د ... په پرتله də ... pə partalá	در مقایسه با
د ... له مخې də ... lə mә́xe	بر پایهٔ، به نظرِ
د ... په ځای də ... pə dzāy	به‌جای

نمونه‌ها:

نکته: گروه ملکیِ دارای د را می‌توان با ضمیر ملکی ضعیف جایگزین کرد.

	جمله بدون حذف د	معنا	جمله با ضمیر ملکی	معنا
د ... په اړه	د سړي په اړه يې څه ووې də saṛí pə aṛá ye tsə wә́ we	او دربارهٔ آن مرد چه گفت؟	زما په اړه يې څه ووې zmā pə aṛá ye tsə wә́ we	او دربارهٔ من چه گفت؟
د ... په شان	د سپوږمۍ په شان ښځه غواړم də spoẓ̌mә́i pa šān x̌ә́dza ğwāṛә́m	همسری مانند ماه می‌خواهم.	ستا په شان ښځه غواړم stā pa šān x̌ә́dza ğwāṛә́m	همسری مانند تو می‌خواهم.
د ... په وړاندې	د بلې ډلې په وړاندې يې وينه وکړه də bә́le ḍále pə wṛā́nde ye wә́ina wә́ kṛa	او/آنان علیه گروه دیگر سخن گفت/گفتند.	ستا په وړاندې يې وينه وکړه stā pə wṛā́nde ye wә́ina wә́ kṛa	او/آنان علیه تو سخن گفت/گفتند.
د ... په پرتله	د پيشوګانو په پرتله سپي زيات مينه ناک وي də pišogā́no pə partalá spí zyāt minanā́k wi	سگ‌ها در مقایسه با گربه‌ها مهربان‌ترند.	زموږ په پرتله هغوی لټ دي zmuẓ̌ pə partalá hağúi laṭ di	آنان در مقایسه با ما تنبل‌اند.
د ... له مخې	د دې څېړنې له مخې دا ډېر ګټور دی də de tseṛә́ne lə mә́xe dā ḍer gaṭawár day	بر پایهٔ این پژوهش، این بسیار سودمند است.	ستا له مخې څنګه شانتې سړی دی stā lə mә́xe tsə́nga šā́nte saṛáy day	به نظر تو، او چه‌جور مردی است؟
د ... په ځای	د کابل په ځای کندهار ته لاړ شه də kābə́l pə dzāy kandahā́r tə lā́ṛ sha	به‌جای کابل به قندهار برو.	زما په ځای بل کس ټاکل شوی دی zmā pə dzāy bəl kas ṭākə́l šə́way day	فرد دیگری به‌جای من انتخاب شده است.

حروف اضافه و حالت‌های اسم

حالت غیرمستقیم

حالت غیرمستقیم رایج‌ترین حالت دستوری در پشتو است. اسم یا ضمیری که وابستهٔ یک حرف اضافه باشد، غالباً در حالت غیرمستقیم قرار می‌گیرد.

این حالت همراه با موارد زیر به کار می‌رود:

ته /tə/ به معنای «به»؛
سره /səra/ به معنای همراهیِ «با»؛
پیش‌اضافه‌های د /də/ به معنای «از، ـِ» و په /pə/ به معنای «در» و نیز هر حرف اضافهٔ دوپاره‌ای که از یک پس‌اضافه و یکی از این دو پیش‌اضافه تشکیل شده باشد؛
حرف اضافهٔ دوپارهٔ له ... نه /lə ... na/ به معنای «از».

در نمونهٔ زیر، سړی به‌سبب همراهی با پیش‌اضافهٔ د و ښځه به‌سبب همراهی با پیش‌اضافهٔ په در حالت غیرمستقیم قرار دارند؛ درحالی‌که ملګری در حالت مستقیم است.

نمونه:

د سړي ملګری په ښځې اوسېږي

də

of:PREP

saṛí

man:M:OBL

malgə́ray

friend:M:DIR

pə

on:PREP

x̌ə́dze

woman:F:OBL

oséẓ̌i

live:CONT:PRS:3:SG:M

«دوستِ آن مرد با همسرش زندگی می‌کند.»

در نمونهٔ زیر، ضمیر ما در حالت غیرمستقیم همراه با حرف اضافهٔ دوپارهٔ په ... کښې به کار رفته است.

نمونه:

په ما کښې ده

pə

on:PREP

mā

me:1:SG:STR:OBL

ke

in:POST

da

be:CONT:PRS:3:SG:F

«او/آن درون من است.»

حالت ازی

حالت ازی همراه با موارد زیر به کار می‌رود:

له /lə/ به معنای «از» و نیز د /də/ هنگامی که همین معنا را داشته باشد؛
تر /tər/ به معنای «از» یا «از مبدأ»؛
حروف اضافهٔ دوپارهٔ دارای تر /tər/ یا له /lə/، به‌استثنای له ... نه /lə ... na/ به معنای «از»؛
په /pə/ در کاربرد ابزاری، تنها در ساختی که وابستهٔ آن صفت باشد، نه اسم.

نمونه‌ای با حرف اضافهٔ دوپارهٔ تر ... پورې:

نمونه:

تر کوره پورې تلم

tər

till:PREP

kóra

house:M:ABL

póre

till:POST

tlә́m

go:CONT:PST:1:SG

«داشتم تا خانه می‌رفتم.»

هنگامی که وابستهٔ د /də/ در حالت ازی قرار گیرد، این پیش‌اضافه بر حرکت از یک مبدأ دلالت می‌کند:

نمونه:

د کوره راغلم

də

from:COMIT

kóra

house:M:ABL

rā́ğləm

come:AOR:PST:1:SG

«از خانه آمدم.»

کاربرد ابزاریِ په /pə/ همراه با صفت:

نمونه:

کور مې په ګرانه جوړ کړی دی

kor

house:M:DIR

me

I:1:SG:WK

pә

with:INSTR

grā́na

difficult:ADJ:M:DIR

joṛ

make:M:DIR

kә́ṛay

do:AOR:PTCP:M:DIR

day

be:CONT:PRS:3:SG:M

«خانه را به‌سختی ساخته‌ام.»

کاربرد آمیختهٔ حالت ازی و غیرمستقیم

برخی حروف اضافه می‌توانند بدون ایجاد تفاوت معنایی، وابستهٔ خود را در حالت غیرمستقیم یا ازی قرار دهند.

نمونه با سړی در حالت غیرمستقیم:

نمونه:

بې سړي کور تش وي

be

without:PREP

saṛí

man:M:OBL

kor

house:M:DIR

tә́š

empty:ADJ:M

wi

be:AOR:PRS:3:SG:M

«خانه بدون مرد خالی است.»

نمونه با سړی در حالت ازی:

نمونه:

بې سړیه کور تش وي

be

without:PREP

saṛiya

man:M:ABL

kor

house:M:DIR

tә́š

empty:ADJ:M

wi

be:AOR:PRS:3:SG:M

«خانه بدون مرد خالی است.»

وجه مجهول

پشتو ساخت مجهول صرفیِ متمایزی ندارد. ساختی که برخی دستورشناسان آن را مجهول دانسته‌اند، در واقع موردی ویژه از فعل‌های برگرفته از اسم است.^[۳۳] جزء فعلی این ساخت از صورتی از فعل‌ساز کېدل /kedә́l/ به معنای «شدن» و یک متمم فعلی در صورت مصدری تشکیل می‌شود. عنصر کنش‌پذیر در مقام نهاد جمله می‌آید، در حالت مستقیم قرار می‌گیرد و فعل در گذشته و حال با آن مطابقت می‌کند.

نمونه:

په ښار کښې ددوو ودانیو بنسټ کېښودل شو

pә

in:PREP

x̌ār

city:M

ke

in:POST

dә

of:PREP

dwo

two:F:PL:OBL

wədānə́yo

building:F:PL:OBL

bənsáṭ

foundation:M:DIR

kex̌awdə́l

place:INF

šo

become:AOR:PST:3:SG:M

«پایهٔ دو ساختمان در شهر گذاشته شد.»

ترکیب فعل کمکی کېدل با مصدر وهل:

معلوم	«مجهول»	حال		گذشته
معلوم	«مجهول»	ناکامل	کامل	ناکامل	کامل
وهل wahә́l	وهل کېدل wahә́l kedә́l	زه وهل کېږم	که زه ووهل شم	زه وهل کېدلم	زه ووهل شوم
وهل wahә́l	وهل کېدل wahә́l kedә́l	zә wahә́l kéẓ̌әm	kә zә wә́ wahәl šәm	zә wahә́l kedә́lәm	zә wә́ wahәl šwәm
زدن	زده‌شدن	من در حال کتک‌خوردن هستم.	اگر من کتک بخورم.	من در حال کتک‌خوردن بودم.	من کتک خوردم.

اگر کنشگر در جمله ذکر شود، معمولاً در گروه حرف اضافه‌ای دارای د ... له خوا /də ... lə xwā/ یا د ... له لورې /də ... lə lure/ قرار می‌گیرد.

	حال		گذشته
	ناکامل	کامل	ناکامل	کامل
وهل	زه د ښځې له خوا وهل کېږم	که زه د ښځې له خوا ووهل شم	زه د ښځې له خوا وهل کېدلم	زه د ښځې له خوا ووهل شوم
وهل	zә dә x̌ә́źe lә xwā wahә́l kéẓ̌әm	kә zә dә x̌ә́źe lә xwā wә́ wahәl šәm	zә dә x̌ә́źe lә xwā wahә́l kedә́lәm	zә dә x̌ә́źe lә xwā wә́ wahәl šwәm
معنا	من در حال کتک‌خوردن از آن زن هستم.	اگر من از آن زن کتک بخورم.	من در حال کتک‌خوردن از آن زن بودم.	من از آن زن کتک خوردم.

همانند جمله‌های معلوم، نهاد ممکن است تنها با پسوند مطابقتِ فعل نشان داده شود:

نمونه:

د ښځې له خوا وهل کېږم

dә

of:PREP

x̌ә́źe

woman:F:OBL

lә

from:PREP

xwā

side:F:OBL

wahә́l

beat:INF

kéẓ̌әm

become:CONT:PRS:1:SG

«از آن زن کتک می‌خورم.»

این ساخت می‌تواند اسم را نیز توصیف کند و مانند بیشتر وابسته‌های اسمی، پیش از هسته قرار می‌گیرد:

نمونه:

د ښځې لوري ليکل شوي څېړنې لټوم

dә

of:PREP

x̌ә́źe

woman:F:OBL

lә

from:PREP

lúre

side:F:OBL

likә́l

write:INF

sә́wi

become:AOR:PST:PTCP:PL:M:DIR

śeṛáne

research:F:PL:DIR

laṭawә́m

find:CONT:PRS:1:SG

«در جست‌وجوی پژوهش‌هایی هستم که آن زن نوشته است.»

بندهای قیدی

در پشتو، برخی گروه‌های پیوندی در نقش قید به کار می‌روند.

نمونه‌ها:

عبارت پیوندی	نویسه‌گردانی	معنای تحت‌اللفظی	معادل تقریبی فارسی
هيڅ کله نه	hits kә́la na	هیچ‌وقت نه	هرگز، هیچ‌گاه
که هر څنګه	kə hər tsә́nga	اگر هرگونه	به هر صورت، به هر شیوه‌ای
راځه چې	rādzá che	بیا که	بیا تا...
تر اوسه پورې	tər ósa póre	تا اکنون، تا	تاکنون، تا این زمان
تر دغه پورې	tər dáğa póre	تا این، تا	تا این اندازه
تر کله پورې	tər kә́la póre	تا چه‌وقت، تا	تا کی؟ چه مدت؟
تر کومه پورې	tər kóma póre	تا کجا، تا	تا کجا؟ چه اندازه دور؟

ادات

آن بویل دیوید ادات را «هر واحد واژگانیِ آزادی که تصریف نمی‌پذیرد و در مقام موضوع یا متممِ فعل یا حرف اضافه عمل نمی‌کند» تعریف کرده است.^[۳۴]

وجودی

واژهٔ شته [šta] و صورت منفی آن، نشته /nə́ šta/، برای بیان وجود به کار می‌روند.

جمله	معنای تحت‌اللفظی	معنا
پړنګ شته؟ pṛāng šta?	ببر وجود دارد؟	آیا ببری وجود دارد؟
نشته ná šta	وجود ندارد	نه، وجود ندارد.

ادات وجهی

آن بویل دیوید ادات وجهی را «وابسته‌های صرف‌ناپذیر در سطح جمله» تعریف می‌کند. بندی که در دامنهٔ ادات قرار دارد، ممکن است بند اصلی یا بند وابستهٔ صرف‌شده باشد.^[۵] چې /t͡ʃe/ می‌تواند در بند اصلی یا بند وابستهٔ صرف‌شده ظاهر شود.

تأییدی

که نه

پرسش‌ها و جمله‌های تأییدی دارای ادات که نه /kə ná/ هستند که معنای تحت‌اللفظی آن «یا نه» است.^[۳۵]

نمونهٔ پرسش تأییدی:

نمونه:

لاړې که نه؟

lā́ṛe

go:AOR:PST:2:SG

kə

or:PARTICLE

ná

no:NEG

«رفتی، مگر نه؟»

نمونهٔ جملهٔ تأییدی:

نمونه:

نه که نه

ná

no:NEG

kə

or:PARTICLE

ná

no:NEG

«نه، البته که نه؛ نه، مگر نمی‌دانی؟»

الزامی

دې

ادات وجهیِ دې [de؛ در گویش‌های جنوبی: di] هنگامی که با صورت کامل فعل به کار رود، وظیفه یا الزامی مانند «باید» را بیان می‌کند.^[۳۶]

نمونه:

هغه دې وګډېږي

hağá

he:3SG:STR:DIR

de

NEC

wә́gaḍegi

dance:AOR:PRS:3:SG

«او باید برقصد.»

باید

ادات وجهیِ باید /bāyád/ نیز همراه با صورت حال کامل فعل به کار می‌رود. تَیگی یادآور می‌شود که این ادات، مانند «باید»، می‌تواند از نظر شدت الزام ابهام داشته باشد.^[۳۷]

نمونه:

هغه بايد وګډېږي

hağá

he:3SG:STR:DIR

bāyád

NEC

wә́gaḍegi

dance:AOR:PRS:3:SG

«او باید برقصد.»

پکار دى

عبارت پکار دی /pəkā́r day/ به معنای «لازم است» نیز برای ساختن بند الزامی به کار می‌رود.

نمونه:

پکار دی چې ته دلته راشې

pəkā́r

necessary

day

be:CONT:PRS:3:SG:M

če

COMP

tә

you:2:SG:STR:DIR

də́lta

here:DEM

rā́še

come:AOR:PRS:2:SG

«باید به اینجا بیایی.»

تأکیدی

خو

ادات خو /xo/ در جایگاه دوم جمله قرار می‌گیرد و بر تأکید دلالت دارد.^[۳۸]

نمونه:

دا خو منو ده

dā

this:DIR

xo

xo:EMPH

manó

shark:F:DIR

da

be:CONT:PRS:3:SG:F

«این که کوسه است!»

نکته: خو /xo/ در مقام ادات تأکیدی با حرف ربط خو /xo/ به معنای «اما» متفاوت است.

احتمال

ښایي / ښائي

ادات ښایي /x̌ā́yi/ در آغاز جمله قرار می‌گیرد و می‌تواند همراه با حرف ربط وابسته‌سازِ چې [če] ظاهر شود.^[۳۹]

نمونه:

ښايي چې سبا ته راشي

x̌ā́yi

maybe:PARTICLE

če

that:COMP

sabā́

tomorrow:ADV

ta

to

rā́ši

come:AOR:PRS:3

«شاید او فردا بیاید.»

ادات ښایي /x̌ā́yi/ می‌تواند معنای الزامیِ «باید» نیز داشته باشد.

کېدی شي

عبارت کېدی شي /kedáy ši/، با معنای تحت‌اللفظیِ «ممکن است بشود»، ساخت توانشیِ فعل کېدل /kedә́l/ به معنای «شدن» است که در مقام ادات بیان احتمال نیز به کار می‌رود. همانند نمونهٔ بالا، چې می‌تواند همراه آن بیاید.

نمونه:

کېدی شي [چې] سبا راشي

kedáy

become:CONT:PST:OPT

ši

become:AOR:PRS:3

[če]

[that:COMP]

sabā́

tomorrow:ADV

rā́ši

come:AOR:PRS:3

«ممکن است او فردا بیاید.»

ندایی

ادات ندایی زیر در پشتو ثبت شده‌اند:

ادات ندایی	نویسه‌گردانی	معنا	نمونه
اي	ai	ای!	اي نجلۍ ai njlə́i «ای دختر!»
اې	e		اې سړیه e saṛáya «ای مرد!»
آ	ā		آ ښځې ā x̌ə́dze «ای زن!»
الۍ	alə́i	آه!	الۍ دا دې څه وکړه alə́i dā de tsə wə́ kṛə «آه، چه کردی؟»
وئ^[۴۰]	wə́i	آخ!، لعنت!	وئ خوږ شوم wə́i xúẓ̌ šwəm «آخ، درد گرفت!»

آرزو

کاشکې

ادات کاشکې /kāške/ یا کاشکي /kāški/، به معنای «ای‌کاش»، برای بیان آرزوی رخ‌دادن یا رخ‌داده‌بودن چیزی به کار می‌رود.^[۴۱]

این ادات می‌تواند همراه با فعل تمنایی برای بیان آرزویی خلاف واقع به کار رود:

نمونه:

کاشکې وختي تللی وای!

kā́ške

if-only:PARTICLE

waxtí

early:ADV

tlә́lay

gone:AOR:PST:PTCP:M:DIR

wāy

be:CONT:PST:OPT

«ای‌کاش زودتر رفته بودی!»

کاشکې می‌تواند همراه با فعل حال کامل برای بیان درخواست مؤدبانه نیز به کار رود.

نمونه‌ای از شعر عبدالغنی خان:^[۴۲]

نمونه:

هغې وې خوږه دلبره کاشکې ستا عقل زما شي

hağé

she:3:F:STR:OBL

we

say:CONT:PST:3

xoẓ̌á

sweet:ADJ:M:VOC

dilbára

beloved:N:M:VOC

kā́ške

if-only:PARTICLE

stā

your:2:SG:STR:POSS

akә́l

intelligence:N:M:DIR

zmā

my:1:SG:STR:POSS

ši

become:AOR:PRS-PRS:3

«او می‌گفت: ای دلبر شیرین، کاش خرد تو از آنِ من شود.»

تفاوت‌های معنایی

در این بخش، تفاوت‌های ظریف معنایی میان برخی واژه‌های مشخص توضیح داده می‌شود.

راوړل و راوستل

راوستل /rāwastә́l/ و راوړل /rāwṛә́l/ هر دو فعل گذرا و به معنای «آوردن» هستند، اما تفاوت معنایی ظریفی میان آن‌ها وجود دارد. راوړل هنگامی به کار می‌رود که نهاد مستقیماً در حمل‌کردن مفعول دخالت داشته باشد؛ بنابراین معنای آن به «برداشتن و آوردن» نزدیک‌تر است. راوستل هنگامی به کار می‌رود که نهاد موجب آمدن مفعول شود، اما مفعول با حرکت خود بیاید؛ بنابراین معنای آن به «همراه‌آوردن» یا «موجب آمدن شدن» نزدیک‌تر است.^[۴۳]

مفعول‌های محسوس

نمونه با راوړل:

نمونه:

اوبه مې راوړې

obә́

water:N:F:DIR

me

I:SG:WK

rā́wṛe

bring:AOR:PST:3:F:PL

«آب را آوردم.»

توضیح: در اینجا گوینده آب را با دست یا درون ظرفی، مانند لیوان، حمل کرده است.

نمونه با راوستل:

نمونه:

اوبه مې راوستې

obә́

water:N:F:DIR

me

I:SG:WK

rā́waste

bring:AOR:PST:3:F:PL

«آب را آوردم.»

توضیح: در اینجا گوینده موجب رسیدن آب شده است؛ برای نمونه، با ساختن جوی یا کانالی از رودخانه، آب را به محل موردنظر رسانده است.

مفعول‌های نامحسوس

برای مفعول‌های نامحسوس، راوستل /rāwastә́l/ مناسب‌تر است، زیرا مفهوم یا پدیده گویی با حرکت خود پدید می‌آید.

نمونه:

پرمختګ يې راوست

parmәxtág

development:N:M:DIR

ye

3:WK

rā́wast

bring:AOR:PST:3:M:SG

«او/آنان پیشرفت را پدید آورد/آوردند.»

بااین‌حال، برای «آوردن» خبر، فال یا بخت و بیماری از راوړل /rāwṛә́l/ استفاده می‌شود؛ شاید ازآن‌رو که نهاد به‌طور ضمنی حامل آن دانسته می‌شود.

نمونه:

ښه خبر دې راوړ

x̌ə

good:ADJ

xabár

news:N:M:DIR

de

2:WK

rā́waṛ

bring:AOR:PST:3:M:SG

«خبر خوبی آوردی.»

صفت‌ها

چنان‌که غزه نور یادآور شده است، انتخاب پسوند صفت‌ساز می‌تواند معنای واژه را نیز تغییر دهد.^[۴۴]

نمونه: اغېز، ağéz، به معنای «اثر»؛ اسم مذکر مفرد و جمع

صفت	نویسه‌گردانی	معنا	تفاوت معنایی	جملهٔ نمونه
اغېزمن	ağezmán	تأثیرپذیرفته	برای توصیف نهاد یا مفعولی که تحت تأثیر قرار گرفته است.	زه له تا څخه اغېزمن شوم
اغېزمن	ağezmán	تأثیرپذیرفته	برای توصیف نهاد یا مفعولی که تحت تأثیر قرار گرفته است.	zə stā na ağezmán šwəm «من تحت تأثیر تو قرار گرفتم.»
اغېزناک	ağeznā́k	تأثیرگذار	برای توصیف نهاد یا مفعولی که اثر می‌گذارد.	ته اغېزناکه وينه کوې
اغېزناک	ağeznā́k	تأثیرگذار	برای توصیف نهاد یا مفعولی که اثر می‌گذارد.	tə ağeznā́ka waina kawé «تو به‌شکلی تأثیرگذار سخن می‌گویی.»

زبان عامیانه

پشتو دارای واژگان و تعبیرات عامیانهٔ فراوانی است. نمونه‌ها:

عامیانه	ادبی	معنا	توضیح
بمبه راخوشې که bambá rā́ xwǝše ka	بمبه ولګوه bambá wə́ lagawa	شیر آب را باز کن.	خوشې /xwǝ́še/ به معنای «آزادکردن» یا «رهاکردن» است؛ بنابراین ترجمهٔ تحت‌اللفظی عبارت چنین است: «شیر آب را رها کن!»
غوړي مې په کټوۍ کې ور وويشتل ğwaṛí me pə kaṭwə́i ke war wə́ wištəl	غوړي مې په کټوۍ کښې ور واچول ğwaṛí me pə kaṭwə́i kx̌e war wā́čawəl	روغن را در دیگ ریختم.	ويشتل /wištǝ́l/ به معنای «شلیک‌کردن»، برای نمونه شلیک تفنگ، است؛ بنابراین ترجمهٔ تحت‌اللفظی عبارت چنین است: «روغن را به درون دیگ پرتاب کردم.»

نحو

ترتیب واژگانی پشتو نهاد–مفعول–فعل است؛ درحالی‌که ترتیب واژگانی انگلیسی نهاد–فعل–مفعول است. در جمله‌های ناگذر که مفعول ندارند، هر دو زبان پشتو و انگلیسی از ترتیب نهاد–فعل پیروی می‌کنند.^[۴۵]

در پشتو همهٔ وابسته‌های فعل پیش از آن قرار می‌گیرند؛ درحالی‌که در انگلیسی بیشتر وابسته‌های فعلی پس از فعل می‌آیند.^[۴۶]

نحو گروه

پشتو در گروه‌های اسمی و فعلی، گرایش نیرومندی به ترتیب هسته پایانی دارد.^[۳۲]

گروه‌های اسمی

اجزای درونی گروه اسمی در پشتو عموماً به‌ترتیب تعیین‌کننده–کمیت‌نما–صفت–اسم قرار می‌گیرند.^[۳۲]

گروه‌های حرف اضافه‌ای

مهم‌ترین استثنای اصل هسته‌پایانی در گروه‌های حرف اضافه‌ای دیده می‌شود، زیرا پشتو دارای پیش‌اضافه، پس‌اضافه و حروف اضافهٔ دوپاره است.^[۴۷]

گروه‌های فعلی

گروه فعلی نیز عموماً هسته‌پایانی است و فعل، در صورت وجود، در جایگاه پایانی قرار می‌گیرد. بندهای موصولی و وابسته‌های سطح جمله ممکن است پس از بند اصلی ظاهر شوند.^[۴۸]

ساخت‌های فعل سبک

پشتو دارای دستگاه گسترده‌ای از ساخت‌های فعل سبک است. این ساخت‌ها عبارت‌هایی دوواژه‌ای‌اند که از نظر معنایی همچون یک گزارهٔ واحد تفسیر می‌شوند. از دو نوع اصلی این ساخت‌ها، در پشتو نوع دارای الگوی اسم/صفت + فعل به کار می‌رود.^[۴۸]

ازآنجاکه فعل‌ها در پشتو رده‌ای بسته را تشکیل می‌دهند، ساخت فعل سبک تنها راه ساختن صورت‌های فعلی جدید در این زبان است. این ساخت همچنین برای واردکردن وام‌واژه‌ها به دستگاه فعلی به کار می‌رود و واژهٔ وام‌گرفته‌شده جایگاه متمم را پر می‌کند.^[۴۸]

مجموعهٔ فعل‌های سبک پشتو با الگوهای شناخته‌شدهٔ ساخت فعل سبک سازگار است. افزون بر کېدل /kedəl/ به معنای «شدن» و کول /kawəl/ به معنای «کردن» ــ که هنگام کاربرد در مقام فعل سبک، به‌ترتیب فعل‌ساز ناگذر و فعل‌ساز گذرا نامیده می‌شوند ــ فعل‌های اخیستل /axistəl/ به معنای «گرفتن»، وهل /wahəl/ به معنای «زدن»، نيول /niwəl/ به معنای «گرفتن، چنگ‌زدن» و ایستل /istəl/ به معنای «بیرون‌انداختن» نیز در مقام فعل سبک به کار می‌روند.

متمم‌های صفتی در ساخت‌های فعل سبکِ اسم/صفت + فعل همواره با کنش‌پذیر فعل مطابقت می‌کنند. خود کنش‌پذیر بر پایهٔ نظام کنایی گسسته پشتو نشانه‌گذاری می‌شود. متمم‌های اسمی معمولاً مفعول مستقیم فعل به‌شمار می‌روند و بنابراین حالت دستوری آن‌ها نیز بر پایهٔ هم‌ترازی کنایی گسسته تعیین می‌شود. از سوی دیگر، کنش‌پذیر نمی‌تواند مفعول مستقیم باشد، زیرا فعل حداکثر می‌تواند دو موضوع داشته باشد؛ ازاین‌رو، کنش‌پذیر با حرف اضافه نشان داده می‌شود و در حالت غیرمستقیم قرار می‌گیرد.^[۴۹]

اجزای گروه فعلی

گروه فعلی در پشتوی معیار

برخی ادات را می‌توان میان اجزای زیر قرار داد:

پیشوند کامل‌سازِ و /wə́/ و فعل آن؛
پیشوند یا شبه‌پیشوند و فعل آن؛ این گروه هم فعل‌های پیچیدهٔ آغازشونده به ا و هم فعل‌های ردهٔ صرفی دوم یا پیشوندی را دربر می‌گیرد؛
متممِ فعل برگرفته از اسم و فعل‌ساز آن.^[۴۹]

ادات زیر به این شیوه با فعل تعامل دارند:

واژه‌بست‌های وجهیِ به /bə/ و دې /de/؛
ضمیرهای شخصی ضعیف یا واژه‌بست‌های ضمیریِ مې /me/، دې /de/، یې /ye/ و مو /mo/؛
واژه‌بست‌های قیدیِ خو /xo/ و نو /no/؛
ادات منفیِ نه /ná/ و مه /má/.

ادات وجهی، ضمیرهای شخصی ضعیف و ادات قیدی همگی واژه‌بست‌های جایگاه دوم‌اند. ترتیب قرارگیری آن‌ها نسبت به یکدیگر نیز تابع قواعدی سخت‌گیرانه است. تَیگی (۱۹۷۷) ترتیب واژه‌بست‌های پی‌بستی میان اجزای فعل را به‌صورت زیر گزارش کرده است:

خو /xo/ > به /bə/ > {مو /mo/ | مې /me/ | دې /de/ | یې /ye/} > نو /no/

اگر هجای نخست فعل تکیه نداشته باشد، یعنی فعل در نمود ناکامل باشد، ادات منفی پیش از فعل و واژه‌بست‌ها پس از ادات منفی قرار می‌گیرند. همچنین اگر صورت کامل منفی شود، نشانگر منفی ــ و نه هجای نخست فعل ــ تکیه می‌گیرد.^[۵۰]

جایگاه ادات منفی در گروه فعلی کامل

ادات منفی نه /ná/ تقریباً همیشه پیش از فعل و تا حد امکان نزدیک به ستاک فعل قرار می‌گیرد. ازاین‌رو، در ساخت‌های کامل، این ادات در فعل‌های ساده پس از نشانگر کامل‌سازِ و /wə/ قرار می‌گیرد. در فعل‌های پیچیده نیز پس از /a/ آغازین، پیشوند یا متمم فعل سبک می‌آید. ازآنجاکه نه ذاتاً تکیه‌دار است، تکیهٔ اصلی گروه فعلی کامل را می‌گیرد.^[۱۳]

عددها

عددهای اصلی

صورت مستقیم مذکر:^[۵۱]

پشتو	تلفظ	عدد
نشت	nasht	۰
یو	yaw, yo	۱
دوه	dwa	۲
درې	dre	۳
څلور	tsalor	۴
پنځه	pindzə	۵
شپږ	špəg/špəʐ	۶
اووه	owə	۷
اته	atə	۸
نه، نهه	nə, nəha	۹
لس	las	۱۰
یوولس	yawolas	۱۱
دوولس	dwolas	۱۲
دیارلس، دیرلس	dyārlas, dyarlas	۱۳
څوارلس، څورلس	tswarlas, tswārlas	۱۴
پنځلس	pindzəlas	۱۵
شپاړس	špāṛas	۱۶
اووه‌لس	owəlas	۱۷
اته‌لس	atəlas	۱۸
نونس، نورلس	nunas, nurlas	۱۹
شل	šəl	۲۰
یوویشت	yavwišt	۲۱
دوه‌ویشت	dwawišt	۲۲
درویشت	dərwišt, dreyšt	۲۳
څلېرویشت	tsalerwišt	۲۴
پنځه‌ویشت	pindzəwišt	۲۵
شپږویشت	špagwišt	۲۶
اوه‌ویشت	owəwišt	۲۷
اته‌ویشت	atəwišt	۲۸
نه‌ویشت	nəwišt	۲۹
دېرش	derš	۳۰
یودېرش	yawderš	۳۱
دودېرش	dwaderš	۳۲
دریدېرش	drederš	۳۳
څلوردېرش	tsalorderš	۳۴
پنځه‌دېرش	pindzəderš	۳۵
شپږدېرش	špəgderš	۳۶
اوه‌دېرش	owəderš	۳۷
اته‌دېرش	atəderš	۳۸
نه‌دېرش	nəderš	۳۹
څلوېښت	tsalveṣ̌t	۴۰
پنځوس	pindzos	۵۰
شپېته	špetə	۶۰
اویا	awyā	۷۰
اتیا	atyā	۸۰
نوي	nwi, nəwi	۹۰
سل	səl	۱۰۰
یوسلویو	yaw səlo yav	۱۰۱
یوسلودوه	yaw səlo dwa	۱۰۲
یوسلوشل	yaw səlo šəl	۱۲۰
دوه‌سوه	dwa sawa	۲۰۰
دوه سوه او لس	dwa sawa aw las	۲۱۰
درې سوه	dre sawa	۳۰۰
زر	zər	۱٬۰۰۰
یوزرویو	yaw zəro yaw	۱٬۰۰۱
یوزرودوه‌سوه او پنځه‌دېرش	yaw zəro dwa sawa aw pindzəderš	۱٬۲۳۵
لک	lak	۱۰۰٬۰۰۰
ملیون	milyon	۱٬۰۰۰٬۰۰۰
کروړ	kroṛ	۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰
ملیارد	milyārd	۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰

عددهای ترتیبی

صورت مستقیم مفرد مذکر:

نخست: لومړی lumṛai؛ صورت دیگر: ړومبی
دوم: دويم dwaim؛ صورت دیگر: دوهم
سوم: درېيم drəyam
چهارم: څلورم tsaloram
پنجم: پنځم pindzam
ششم: شپږم špaẓ̌am
هفتم: اووم uwam
هشتم: اتم atam
نهم: نهم nəham
دهم: لسم lasam

یادداشت‌ها

۱. ^ عبارت په بارې کښې [pə bâre ke] نیز به کار می‌رود، اما این عبارت ترجمهٔ واژه‌به‌واژه‌ای از عبارت के बारे में/کے بارے میں [kē bārē mēⁿ] در زبان‌های هندی و اردو است. واژهٔ बारे/بارے [bārē] در هندی نیز خود از عبارت فارسی «دربارهٔ» [dar bāraye/dar bāreye] گرفته شده است.

۲. ^ پشتو دارای گویش‌های فراوانی است و ازاین‌رو نام این زبان در انگلیسی به صورت‌های گوناگونی نوشته شده است.^[۵۲]

منابع

↑ David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۱۲۶. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
1 2 3 4 5 6 Лебедев К. А. Афганистан: Язык, литература, этнография. — Москва : "Муравей", 2003.
1 2 Pashto Language: Solving the Mysteries of the Past Tense بایگانی‌شده در ۲۰۱۴-۱۱-۲۹ توسط Wayback Machine
↑ Khan، Mohammad Abid (۲۰۲۰). The Computational Morphology and Syntax of Pashto Language. Pashto Academy. صص. ۲۸–۴۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
1 2 3 4 5 David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۳۶۹. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
1 2 «Neologism Dictionary [M. A. Zeyar]».
1 2 3 4 5 6 7 8 David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
1 2 3 4 5 David، Anne (۲۰۱۳-۱۲-۱۶). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. Walter de Gruyter. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۲۳۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
1 2 David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. صص. ۲۱۹–۲۲۴. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
1 2 David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۲۱۹. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ David، Anne (۲۰۱۳-۱۲-۱۲). Descriptive Grammar of Pashto and its Dialects. Walter de Gruyter. ص. ۲۲۰. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۲۳۱-۸.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ Ullah، Noor (۲۰۱۱). Pashto Grammar. ص. ۱۱. شابک ۹۷۸-۱-۴۵۶۷-۸۰۰۷-۴.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
1 2 David، Anna B. (۲۰۱۴). A Descriptive Grammar of Pashto and its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۱۹۲. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
1 2 Short Summary of Pashto Grammar
↑ Pashto Garshod [M. S. Wakili]
↑ Pashto Garshod [M. S. Wakili]
↑ Ullah، Noor (۲۰۱۱). Pashto Grammar. AuthorHouse. ص. ۶۷. شابک ۹۷۸-۱-۴۵۶۷-۸۰۰۷-۴.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. صص. ۲۳۹–۲۴۵. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۲۴۲. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۲۴۳. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. صص. ۲۳۴–۲۳۹. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۲۳۶. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ Tegey، Habibullah (۱۹۹۶). A Reference Grammar of Pashto. Center for Applied Linguistics. ص. ۱۲۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ Tegey، Habibullah (۱۹۹۶). A Reference Grammar of Pashto. Center for Applied Linguistics. ص. ۱۲۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ Tegey، Habibullah (۱۹۹۶). A Reference Grammar of Pashto. Center for Applied Linguistics. ص. ۱۳۰.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ Tegey، Habibullah (۱۹۹۶). A Reference Grammar of Pashto. Center for Applied Linguistics. ص. ۱۲۷.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
1 2 3 4 5 Tegey، Habibullah (۱۹۹۶). A Reference Grammar of Pashto. Center for Applied Linguistics. ص. ۱۲۸.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ Tegey، Habibullah (۱۹۹۶). A Reference Grammar of Pashto. Center for Applied Linguistics. ص. ۱۲۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. صص. ۳۶۹، ۳۷۱. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
1 2 David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۳۷۸. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۳۸۱. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
1 2 3 David، Anna B. (۲۰۱۴). A Descriptive Grammar of Pashto and its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۳۹۹. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ Ullah، Noor (۲۰۱۱). Pashto Grammar. AuthorHouse. ص. ۷۱. شابک ۹۷۸-۱-۴۵۶۷-۸۰۰۷-۴.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۳۶۷. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۳۷۴. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ Tegey، Habibullah (۱۹۹۶). A Reference Grammar of Pashto. Center for Applied Linguistics. ص. ۱۴۸.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ Tegey، Habibullah (۱۹۹۶). A Reference Grammar of Pashto. Center for Applied Linguistics. ص. ۱۶۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۳۷۵. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۳۷۳. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ «وئ – Daryab Pashto Glossary [Qalandar Momand]». qamosona.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۰۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۳۴۷. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ «Meena (unplugged) | Bilawal Sayed | Ghani Khan – YouTube». یوتیوب. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۰۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ «د (را وړل) او (را وستل) توپیر – YouTube». یوتیوب. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۰۸.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ اغېزناک او اغېزمن (in English), retrieved 2021-02-18
↑ Tegey، Habibullah؛ Robson، Barbara (۱۹۹۶). A Reference Grammar of Pashto (PDF). واشینگتن: Center for Applied Linguistics. ص. ۱۷۸.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ Tegey، Habibullah؛ Robson، Barbara (۱۹۹۶). A Reference Grammar of Pashto (PDF). واشینگتن: Center for Applied Linguistics. ص. ۱۷۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ David، Anna B. (۲۰۱۴). A Descriptive Grammar of Pashto and its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۴۰۰. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
1 2 3 David، Anna B. (۲۰۱۴). A Descriptive Grammar of Pashto and its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۴۰۱. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
1 2 David، Anna B. (۲۰۱۴). A Descriptive Grammar of Pashto and its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۴۰۳. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ David، Anna B. (۲۰۱۴). A Descriptive Grammar of Pashto and its Dialects. De Gruyter Mouton. صص. ۴۰۳–۴۰۴. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ M A Zyar (۲۰۱۲). Pashto Dictionary (Neologisms) (ویراست ۲). پیشاور: Danish Press. ص. ۳۶۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
↑ Tegey، Habibullah؛ Robson، Barbara (۱۹۹۶). A Reference Grammar of Pashto (PDF). واشینگتن: Center for Applied Linguistics. ص. ۴.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Pashto grammar». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۲۶.

پیوند به بیرون

آن بویل دیوید، Descriptive Grammar of Pashto and its Dialects
حبیب‌الله تَیگی و باربارا رابسون، «A Reference Grammar of Pashto» (PDF).، مرکز زبان‌شناسی کاربردی، ۱۹۹۶
هربرت پنزل، A Grammar of Pashto: A Descriptive Study of the Dialect of Kandahar, Afghanistan
گئورگ مورگنستیرنه، «AFGHANISTAN vi. Paṧtō»،
پروژهٔ روزتا، دستور زبان پشتوی جنوبی
محمد عابد خان و فاطمه‌الزهرا، «Towards the Computational Treatment of the Pashto Verb»، Scientific Khyber، جلد ۱۸، شمارهٔ ۱، صفحه‌های ۱۲۳–۱۴۱، ۲۰۰۵
نورالله، Pashto Grammar، ۲۰۱۱، شابک ‎۹۷۸−۱−۴۵۶۷−۸۰۰۷−۴
م. زیار، ليک لارښود، راهنمای نگارش، ۲۰۰۶

[1] David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۱۲۶. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[Lebedev-2] 1 2 3 4 5 6 Лебедев К. А. Афганистан: Язык, литература, этнография. — Москва : "Муравей", 2003.

[MFarooq-3] 1 2 Pashto Language: Solving the Mysteries of the Past Tense بایگانی‌شده در ۲۰۱۴-۱۱-۲۹ توسط Wayback Machine

[4] Khan، Mohammad Abid (۲۰۲۰). The Computational Morphology and Syntax of Pashto Language. Pashto Academy. صص. ۲۸–۴۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[:6-5] 1 2 3 4 5 David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۳۶۹. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[neo-6] 1 2 «Neologism Dictionary [M. A. Zeyar]».

[:1-7] 1 2 3 4 5 6 7 8 David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[:3-8] 1 2 3 4 5 David، Anne (۲۰۱۳-۱۲-۱۶). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. Walter de Gruyter. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۲۳۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[:4-9] 1 2 David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. صص. ۲۱۹–۲۲۴. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[:5-10] 1 2 David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۲۱۹. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[11] David، Anne (۲۰۱۳-۱۲-۱۲). Descriptive Grammar of Pashto and its Dialects. Walter de Gruyter. ص. ۲۲۰. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۲۳۱-۸.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[12] Ullah، Noor (۲۰۱۱). Pashto Grammar. ص. ۱۱. شابک ۹۷۸-۱-۴۵۶۷-۸۰۰۷-۴.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[:0-13] 1 2 David، Anna B. (۲۰۱۴). A Descriptive Grammar of Pashto and its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۱۹۲. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[KandahariGrammar-14] 1 2 Short Summary of Pashto Grammar

[15] Pashto Garshod [M. S. Wakili]

[16] Pashto Garshod [M. S. Wakili]

[17] Ullah، Noor (۲۰۱۱). Pashto Grammar. AuthorHouse. ص. ۶۷. شابک ۹۷۸-۱-۴۵۶۷-۸۰۰۷-۴.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[18] David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. صص. ۲۳۹–۲۴۵. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[19] David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۲۴۲. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[20] David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۲۴۳. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[21] David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. صص. ۲۳۴–۲۳۹. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[22] David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۲۳۶. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[23] Tegey، Habibullah (۱۹۹۶). A Reference Grammar of Pashto. Center for Applied Linguistics. ص. ۱۲۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[24] Tegey، Habibullah (۱۹۹۶). A Reference Grammar of Pashto. Center for Applied Linguistics. ص. ۱۲۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[25] Tegey، Habibullah (۱۹۹۶). A Reference Grammar of Pashto. Center for Applied Linguistics. ص. ۱۳۰.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[26] Tegey، Habibullah (۱۹۹۶). A Reference Grammar of Pashto. Center for Applied Linguistics. ص. ۱۲۷.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[:2-27] 1 2 3 4 5 Tegey، Habibullah (۱۹۹۶). A Reference Grammar of Pashto. Center for Applied Linguistics. ص. ۱۲۸.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[28] Tegey، Habibullah (۱۹۹۶). A Reference Grammar of Pashto. Center for Applied Linguistics. ص. ۱۲۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[29] David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. صص. ۳۶۹، ۳۷۱. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[:7-30] 1 2 David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۳۷۸. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[31] David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۳۸۱. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[Anna_B._David_2014_399-32] 1 2 3 David، Anna B. (۲۰۱۴). A Descriptive Grammar of Pashto and its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۳۹۹. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[33] Ullah، Noor (۲۰۱۱). Pashto Grammar. AuthorHouse. ص. ۷۱. شابک ۹۷۸-۱-۴۵۶۷-۸۰۰۷-۴.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[34] David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۳۶۷. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[35] David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۳۷۴. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[36] Tegey، Habibullah (۱۹۹۶). A Reference Grammar of Pashto. Center for Applied Linguistics. ص. ۱۴۸.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[37] Tegey، Habibullah (۱۹۹۶). A Reference Grammar of Pashto. Center for Applied Linguistics. ص. ۱۶۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[38] David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۳۷۵. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[39] David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۳۷۳. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[40] «وئ – Daryab Pashto Glossary [Qalandar Momand]». qamosona.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۳-۰۵.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[41] David، Anne Boyle (۲۰۱۴). Descriptive Grammar of Pashto and Its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۳۴۷. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[42] «Meena (unplugged) | Bilawal Sayed | Ghani Khan – YouTube». یوتیوب. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۰۶.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[43] «د (را وړل) او (را وستل) توپیر – YouTube». یوتیوب. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۰۸.{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[44] اغېزناک او اغېزمن (in English), retrieved 2021-02-18

[45] Tegey، Habibullah؛ Robson، Barbara (۱۹۹۶). A Reference Grammar of Pashto (PDF). واشینگتن: Center for Applied Linguistics. ص. ۱۷۸.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[46] Tegey، Habibullah؛ Robson، Barbara (۱۹۹۶). A Reference Grammar of Pashto (PDF). واشینگتن: Center for Applied Linguistics. ص. ۱۷۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[47] David، Anna B. (۲۰۱۴). A Descriptive Grammar of Pashto and its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۴۰۰. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[Anna_B._David_2014_401-48] 1 2 3 David، Anna B. (۲۰۱۴). A Descriptive Grammar of Pashto and its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۴۰۱. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[Anna_B._David_2014_403-49] 1 2 David، Anna B. (۲۰۱۴). A Descriptive Grammar of Pashto and its Dialects. De Gruyter Mouton. ص. ۴۰۳. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[50] David، Anna B. (۲۰۱۴). A Descriptive Grammar of Pashto and its Dialects. De Gruyter Mouton. صص. ۴۰۳–۴۰۴. شابک ۹۷۸-۱-۶۱۴۵۱-۳۰۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[Pashto_Dictionary_(Neologisms)-51] M A Zyar (۲۰۱۲). Pashto Dictionary (Neologisms) (ویراست ۲). پیشاور: Danish Press. ص. ۳۶۳.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[52] Tegey، Habibullah؛ Robson، Barbara (۱۹۹۶). A Reference Grammar of Pashto (PDF). واشینگتن: Center for Applied Linguistics. ص. ۴.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

[۲۹]

[۳۰]

[۳۱]

[۳۲]

[۳۳]

[۳۴]

[۳۵]

[۳۶]

[۳۷]

[۳۸]

[۳۹]

[۴۰]

[۴۱]

[۴۲]

[۴۳]

[۴۴]

[۴۵]

[۴۶]

[۴۷]

[۴۸]

[۴۹]

[۵۰]

[۵۱]

[۵۲]