الفباهای کردی

روزنامهٔ کردستان که در سال ۱۸۹۸، پیش از رواج خط لاتین، تأسیس شد، به گویش کرمانجی و با خط عربی نوشته می‌شد.

زبان‌های کردی امروزه بیشتر با یکی از دو الفبا نوشته می‌شوند: الفبای بدرخان یا الفبای هاوار، مبتنی بر خط لاتین، که جلادت بدرخان آن را در سال ۱۹۳۲ معرفی کرد و از طریق مجلهٔ هاوار رواج یافت؛ و الفبای کردی-عربی. دولت اقلیم کردستان عراق برای کردی مرکزی یک معیار نوشتاری پذیرفته است که برای کاربردهای رایانه‌ای نیز در یونیکد پیاده‌سازی شده است.

الفبای هاوار عمدتاً در سوریه و ترکیه به کار می‌رود، در حالی که الفبای کردی-عربی در عراق و ایران رایج‌تر است. الفبای هاوار در اقلیم کردستان عراق نیز تا اندازه‌ای کاربرد دارد. دو الفبای دیگر، مبتنی بر الفبای ارمنی و خط سیریلیک، نیز زمانی در میان کردهای اتحاد جماهیر شوروی، به‌ویژه در جمهوری شوروی سوسیالیستی ارمنستان و کردستان سرخ، به کار می‌رفتند. کردی جنوبی تا سال ۲۰۲۴ فاقد یک املای معیار بوده است.

الفبای هاوار

گویش‌های شمالی مورد استفادهٔ کردها، به‌ویژه کرمانجی، و نیز زبان زازایی معمولاً با گونه‌ای گسترش‌یافته از خط لاتین نوشته می‌شوند که از ۲۶ حرف الفبای لاتین پایه ایزو به‌اضافهٔ ۵ حرف دارای نشانه‌های زیروزبری تشکیل شده و در مجموع ۳۱ حرف دارد. هر حرف دارای صورت بزرگ و کوچک است:

الفبای هاوار

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

حروف بزرگ

A

B

C

Ç

D

E

Ê

F

G

H

I

Î

J

K

L

M

N

O

P

Q

R

S

Ş

T

U

Û

V

W

X

Y

Z

حروف کوچک

a

b

c

ç

d

e

ê

f

g

h

i

î

j

k

l

m

n

o

p

q

r

s

ş

t

u

û

v

w

x

y

z

آوانگاری بین‌المللی

/aː/

/b/

/dʒ/

/tʃ/

/d/

/ɛ/

/eː/

/f/

/g/

/h/

/ɪ/

/iː/

/ʒ/

/k/

/l/

/m/

/n/

/o/

/p/

/q/

/ɾ/

/s/

/ʃ/

/t/

/ʉ/

/u/

/v/

/w/

/x/

/j/

/z/

در این الفبا، واکه‌های کوتاه E، I و U و واکه‌های بلند A، Ê، Î، O و Û هستند؛ برابرهای آنها در الفبای آوانگاری بین‌المللی در جدول بالا آمده است.

جلادت بدرخان هنگام معرفی این الفبا در مجلهٔ هاوار پیشنهاد کرد برای متمایز کردن آواهای متناظر با غ و ح در عربی، از دو نویسهٔ دارای نشانهٔ زیروزبری ⟨ḧ ẍ⟩ استفاده شود (نگاه کنید به صفحات ۱۲ و ۱۳). این دو نویسه جزو حروف مستقل الفبا به‌شمار نمی‌روند، اما برای متمایز کردن واژه‌های وام‌گرفته‌ای که در غیر این صورت هم‌صورت می‌شدند به کار می‌روند.

ترکیه این الفبا را به‌عنوان الفبایی رسمی به رسمیت نمی‌شناخت. استفاده از حروف Q، W و X که تا سال ۲۰۱۳ در الفبای ترکی استانبولی وجود نداشتند، در سال‌های ۲۰۰۰ و ۲۰۰۳ به تشکیل پرونده‌های قضایی انجامید (نگاه کنید به صفحهٔ ۸ و ). از سپتامبر ۲۰۰۳، بسیاری از کردها برای تغییر نام خود به صورت کردی و با استفاده از این حروف به دادگاه‌ها مراجعه کردند، اما درخواست‌های آنان پذیرفته نشد.

دولت ترکیه سرانجام در سال ۲۰۱۳ استفاده از حروف Q، W و X را قانونی کرد.

تاریخچه

الفبای لاتین کردی عمدتاً به‌دست جلادت بدرخان تدوین شد. او در آغاز خواهان همکاری توفیق وهبی بود که در سال ۱۹۳۱ در عراق زندگی می‌کرد. با این حال، پس از آنکه چندین ماه پاسخی از وهبی دریافت نکرد، جلادت و برادرش کامران بدرخان تصمیم گرفتند در سال ۱۹۳۲ الفبای «هاوار» را معرفی کنند.

هدف جلادت بدرخان طراحی الفبایی بود که در آن هر آوا با یک حرف مستقل نمایش داده شود. از آنجا که کردهای ترکیه پیش‌تر الفبای ترکی استانبولی را فرا می‌گرفتند، او الفبایی طراحی کرد که به‌طور ویژه برای کردهای ترکیه آسان و قابل استفاده باشد. برخی پژوهشگران نیز پیشنهاد کرده‌اند برای آسان‌تر شدن کاربرد این الفبا، تغییرات جزئی دیگری در آن داده شود.

الفبای کردی-عربی

الفبای فارسی
{{{نام}}}

نمودار ون برای مقایسهٔ حروف الفبای کردی، فارسی و عربی

بسیاری از گونه‌های کردی، به‌ویژه کردی مرکزی یا سورانی، با الفبایی برگرفته از خط فارسی-عربی نوشته می‌شوند. این شیوهٔ نوشتن معمولاً الفبای کردی-عربی یا، در کاربرد مربوط به کردی مرکزی، الفبای سورانی نامیده می‌شود.

شکل امروزی این الفبا حاصل اصلاح و گسترش خط عربی برای سازگار کردن آن با دستگاه آوایی کردی است. سعید کابان صدقی (کردی: سه‌عید کابان صدقی) از چهره‌های مهم در شکل‌گیری املای نوین سورانی بود. او در دههٔ ۱۹۲۰ برای نمایش آواهای ویژهٔ کردی صورت‌های اصلاح‌شده‌ای از حروف عربی، از جمله ڕ، ڵ و ێ، را به کار گرفت و در سال ۱۹۲۸ کتابی دربارهٔ صرف و نحو کردی منتشر کرد. توفیق وهبی نیز در همان دوره در اصلاح و معیارسازی خط کردی نقش داشت.

برخلاف الفبای فارسی و الفبای عربی که اساساً از نوع ابجد هستند و واکه‌های کوتاه در آنها غالباً نوشته نمی‌شوند، الفبای سورانی به یک الفبای کامل نزدیک‌تر است، زیرا بیشتر واکه‌ها با نویسه‌های مستقل نشان داده می‌شوند. با این حال، واکهٔ کوتاه /ɪ/ معمولاً در نوشتار بازنمایی نمی‌شود و تمایز میان /u/ و /w/ با حرف و و میان /iː/ و /j/ با حرف ی از بافت واژه تشخیص داده می‌شود.

در فهرست معیار رایج، اگر ترکیب وو یک واحد الفبایی مستقل شمرده شود، الفبا دارای ۳۴ واحد است. برخی منابع آن را ۳۳ حرف می‌شمارند، زیرا وو از نظر نویسه‌ای از دو «و» تشکیل شده است. ترتیب زیر از ترتیب‌های پیشنهادشده برای معیار کردی مرکزی است و همین حروف در صفحه‌کلید یونیکد کردیِ دولت اقلیم کردستان عراق نیز به کار رفته‌اند.

حروف الفبای سورانی

شماره	۱	۲	۳	۴	۵	۶	۷	۸	۹	۱۰	۱۱	۱۲	۱۳	۱۴	۱۵	۱۶	۱۷
حرف	ئ	ا	ب	پ	ت	ج	چ	ح	خ	د	ر	ڕ	ز	ژ	س	ش	ع
آوا	/ʔ/	/aː/	/b/	/p/	/t/	/d͡ʒ/	/t͡ʃ/	/ħ/	/x/	/d/	/ɾ/	/r/	/z/	/ʒ/	/s/	/ʃ/	/ʕ/
شماره	۱۸	۱۹	۲۰	۲۱	۲۲	۲۳	۲۴	۲۵	۲۶	۲۷	۲۸	۲۹	۳۰	۳۱	۳۲	۳۳	۳۴
حرف	غ	ف	ڤ	ق	ک	گ	ل	ڵ	م	ن	ه	ە	و	وو	ۆ	ی	ێ
آوا	/ɣ/	/f/	/v/	/q/	/k/	/g/	/l/	/ɫ/	/m/	/n/	/h/	/ɛ/	/w, ʊ/	/uː/	/oː/	/j, iː/	/eː/

در معیار رسمی اقلیم کردستان برای حرف ک از نویسهٔ فارسی-کردی ک با کد یونیکد U+06A9 استفاده می‌شود، نه صورت عربی ك با کد U+0643، هرچند صورت عربی هنوز در نوشته‌های برخی افراد و سازمان‌ها دیده می‌شود.

همخوان‌ها

بیشتر حروف الفبای سورانی نمایندهٔ یک همخوان‌اند. شماری از آنها با فارسی مشترک‌اند، اما چند حرف برای تمایز آواهای کردی اهمیت ویژه دارند:

• ڕ نمایندهٔ لرزش لثوی واک‌دار /r/ است و با ر که معمولاً زنشی لثوی واک‌دار /ɾ/ را نشان می‌دهد تفاوت دارد؛ برای نمونه تەڕ «تر، خیس».
• ڵ نمایندهٔ تقریبی کناری لثوی نرمکامی‌شده یا «لام تیره» /ɫ/ است؛ مانند ماڵ «خانه».
• ڤ نشان‌دهندهٔ /v/ است؛ مانند ڤیتامین «ویتامین».
• ح /ħ/، ع /ʕ/ و غ /ɣ/ عمدتاً در واژه‌های وام‌گرفته، به‌ویژه واژگان عربی، دیده می‌شوند. این آواها در همهٔ گویش‌ها و نزد همهٔ گویشوران به یک اندازه حفظ نمی‌شوند.

حروف ه و ە نباید با یکدیگر اشتباه شوند. ه همخوان /h/ است، در حالی که ە واکهٔ /ɛ/ را نشان می‌دهد؛ برای نمونه در مەزن «بزرگ».

ئ، به‌ویژه در آغاز واژه، غالباً به‌عنوان پایه یا حامل واکه به کار می‌رود؛ برای نمونه ئێمە «ما» و ئیمان «ایمان».

واکه‌ها

کردی سورانی معمولاً دارای هشت واکه تحلیل می‌شود که هفت تای آنها در خط با حرف یا ترکیب حروف مستقل نشان داده می‌شوند. واکهٔ کوتاه /ɪ/ معمولاً نوشته نمی‌شود.

شماره	نویسه	آوا	نمونه	معنی
۱	ا	/aː/	با /baː/	باد
۲	ە	/ɛ/	مەزن /mɛzɪn/	بزرگ
۳	و	/ʊ/	کورد /kʊɾd/	کرد
۴	ۆ	/oː/	تۆ /toː/	تو
۵	وو	/uː/	گەردوون /gɛrduːn/	گردون، کیهان
۶	ی	/iː/	شین /ʃiːn/	آبی
۷	ێ	/eː/	دێ /deː/	روستا
۸	نوشته نمی‌شود	/ɪ/	مەزن /mɛzɪn/	واکهٔ هجای دوم

حروف و و ی بسته به بافت می‌توانند هم نقش واکه و هم نقش همخوان داشته باشند. برای نمونه، و در وان /wɑːn/ همخوان /w/ است، در حالی که در کورد /kʊɾd/ واکه را نشان می‌دهد. به همین ترتیب، ی در یاری /jɑːɾiː/ در آغاز واژه همخوان /j/ و در پایان واژه واکهٔ /iː/ است.

در سورانی هر هجا باید دارای دست‌کم یک واکه باشد و در ساختمان یک هجا حداکثر دو واکه می‌توانند در کنار یکدیگر ظاهر شوند.

همخوان‌های عمدتاً غیربومی

برخی از حروف موجود در الفبای معیار بیشتر برای نوشتن واژگان وام‌گرفته به کار می‌روند:

حرف	آوا	منشأ اصلی در واژگان
ح	/ħ/	بیشتر وام‌واژه‌های عربی
ع	/ʕ/	بیشتر وام‌واژه‌های عربی
غ	/ɣ/	بیشتر وام‌واژه‌های عربی و فارسی

نویسه‌های گویشی بیرون از معیار سورانی

در برخی گونه‌های کردی نویسه‌های دیگری نیز به کار رفته‌اند، اما این نویسه‌ها جزو الفبای معیار سورانی نیستند. برای نمونه ۊ در برخی شیوه‌های نوشتن کردی جنوبی و نویسه‌هایی چون ڼ در برخی گونه‌های کردی برای نمایش تمایزهای آوایی محلی دیده می‌شوند. کاربرد و ارزش آوایی این نویسه‌ها یکسان و سراسری نیست و بهتر است در بحث هر گویش جداگانه توضیح داده شود.

تفاوت‌های مهم با خط فارسی

برای فارسی‌زبانان، خواندن الفبای سورانی نسبتاً آسان است، زیرا بیشتر حروف آن با الفبای فارسی مشترک‌اند. با این حال، چند تفاوت مهم وجود دارد. مهم‌ترین تفاوت این است که در سورانی بیشتر واکه‌ها نیز در خط نوشته می‌شوند؛ بنابراین خواننده در بسیاری از موارد از روی املای واژه می‌تواند تلفظ آن را دقیق‌تر از یک واژهٔ فارسی تشخیص دهد.

برای نمونه، در فارسی واژه‌ای مانند «کرد» بدون نشان دادن واکهٔ کوتاه نوشته می‌شود، اما در سورانی کورد نوشته می‌شود و حرف و در اینجا واکهٔ /ʊ/ را نشان می‌دهد. همچنین در مەزن «بزرگ»، حرف ە نمایندهٔ واکهٔ /ɛ/ است.

برخی از حروفی که برای فارسی‌زبانان نیاز به توجه بیشتری دارند عبارت‌اند از:

حرف	تلفظ یا کاربرد	نمونه	معنی
ە	واکهٔ /ɛ/؛ تقریباً نزدیک به «ـِ/ـَ» در برخی واژه‌های فارسی	مەزن	بزرگ
ڕ	«ر» لرزشی یا غلتان /r/؛ در برابر ر معمولی /ɾ/	تەڕ	تر، خیس
ڵ	«لام تیره» /ɫ/	ماڵ	خانه
ۆ	واکهٔ /oː/	تۆ	تو
وو	واکهٔ بلند /uː/	گەردوون	گردون، کیهان
ێ	واکهٔ /eː/	دێ	روستا
ڤ	همخوان /v/، مانند «و» در واژهٔ فارسی «ویروس»	ڤیتامین	ویتامین

دو حرف ه و ە در سورانی کاملاً متفاوت‌اند. ه همخوان /h/، مانند «ه» فارسی، است؛ اما ە یک واکه است. برای نمونه هەوا «هوا» با ه آغاز می‌شود، ولی ە در ادامهٔ واژه نقش واکه دارد.

ئ نیز معمولاً در آغاز واژه پیش از واکه می‌آید و نقش پایه یا حامل واکه را دارد؛ برای نمونه ئێمە «ما»، ئیمان «ایمان» و ئەو «او». از این نظر کاربرد آن تا اندازه‌ای به همزه در خط فارسی و عربی شباهت دارد.

واکه‌ها به زبان ساده

یکی از تفاوت‌های اساسی خط سورانی با فارسی این است که تقریباً همهٔ واکه‌ها در نوشتار نشان داده می‌شوند. نویسه‌های اصلی واکه‌ای عبارت‌اند از:

نویسه	آوا	نمونه	معنی
ا	/aː/	با	باد
ە	/ɛ/	مەزن	بزرگ
و	/ʊ/	کورد	کرد
ۆ	/oː/	تۆ	تو
وو	/uː/	گەردوون	کیهان
ی	/iː/	شین	آبی
ێ	/eː/	دێ	روستا

تنها واکهٔ کوتاه /ɪ/ معمولاً حرف جداگانه‌ای ندارد و از ساختمان واژه تشخیص داده می‌شود.

و و ی می‌توانند هم واکه و هم همخوان باشند. برای نمونه، و در وان همخوان /w/ است، اما در کورد واکهٔ /ʊ/ را نشان می‌دهد. همچنین ی در آغاز یاری همخوان /j/ است، ولی در پایان همان واژه واکهٔ /iː/ را نشان می‌دهد.

حروف ح، ع و غ نیز در خط سورانی وجود دارند و بیشتر در واژه‌های وام‌گرفته، به‌ویژه واژگان عربی، دیده می‌شوند. تلفظ آنها بسته به گویش و گویشور ممکن است متفاوت باشد.

الفباهای تاریخی

خط ادعایی کهن کردی

نمونه‌ای از خطی که در شوق المستهام، منسوب به ابن وحشیه، به‌عنوان خط کردی معرفی شده است.

در کتاب عربی شوق المستهام، منسوب به ابن وحشیه، نویسنده از وجود الفبایی برای زبان کردی و نیز آثاری علمی و هنری نوشته‌شده به کردی سخن می‌گوید. با این حال، اصالت شماری از آثار منسوب به ابن وحشیه محل بحث است و پژوهشگران این کتاب خاص را اثری متأخر با انتسابی ساختگی به نام ابن وحشیه دانسته‌اند. هیچ منبع مستقل دیگری نیز وجود خطی برای کردی در چنین دورهٔ کهنی را تأیید نمی‌کند.

الفبای سیریلیک

یکی دیگر از شیوه‌های نوشتن کردی، که در میان شمار نسبتاً اندکی از کردهای کرمانجی‌زبان اتحاد جماهیر شوروی پیشین، به‌ویژه در ارمنستان، به کار می‌رفت، گونه‌ای ویژه از خط سیریلیک با ۴۰ حرف بود. این الفبا را حاجی جندی در سال ۱۹۴۶ تدوین کرد.

А а	Б б	В в	Г г	Гʼ гʼ	Д д	Е е	Ә ә	Әʼ әʼ	Ж ж
З з	И и	Й й	К к	Кʼ кʼ	Л л	М м	Н н	О о	Ӧ ӧ
П п	Пʼ пʼ	Р р	Рʼ рʼ	С с	Т т	Тʼ тʼ	У у	Ф ф	Х х
Һ һ	Һʼ һʼ	Ч ч	Чʼ чʼ	Ш ш	Щ щ	Ь ь	Э э	Ԛ ԛ	Ԝ ԝ

الفبای کردی مبتنی بر خط ارمنی.

الفبای ارمنی

از سال ۱۹۲۱ تا ۱۹۲۹ گونه‌ای اصلاح‌شده از الفبای ارمنی غربی برای نوشتن کرمانجی در جمهوری شوروی سوسیالیستی ارمنستان به کار می‌رفت.

این خط سپس در جریان سیاست‌های لاتین‌سازی در اتحاد شوروی با الفبایی لاتین، مشابه ینگه‌الفبا، جایگزین شد.

الفبای لاتین شوروی

الفبای لاتین شوروی برای زبان کردی.

در سال ۱۹۲۸، برای نوشتن زبان کردی در سراسر اتحاد جماهیر شوروی، از جمله در جمهوری شوروی سوسیالیستی ارمنستان، الفبایی لاتین به کار گرفته شد که شماری نویسهٔ برگرفته از سیریلیک نیز در آن وجود داشت.

این الفبا در سال ۱۹۲۹ اصلاح شد و به صورت زیر درآمد:

A a	B ʙ	C c	Ꞓ ꞓ	Ç ç	D d	E e	Ə ə
ə́	F f	G g	Ƣ ƣ	H h	Ħ ħ	I i	J j
K k	Ⱪ ⱪ	L l	M m	N n	O o	Ɵ ɵ	P p
Ҏ ҏ	Q q	R r	S s	Ş ş	T t	Ţ ţ	U u
V v	W w	X x	У y	Z z	ᵶ ƶ	Ь ь

الفبای لاتین شوروی امروزه دیگر برای کردی به کار نمی‌رود.

خط ایزدی

خط ایزدی
نام خاتون فخره، از زنان مقدس ایزدی، به خط ایزدی
نوع	الفبا
زبان‌ها	کرمانجی
دورهٔ زمانی	زمان پیدایش نامعلوم؛ احیا از ۲۰۱۳
دامنه یونیکد	U+10E80–U+10EBF

خط ایزدی یا الفبای ایزدی نظام نوشتاری راست‌به‌چپی است که برای نوشتن کرمانجی، زبان اصلی بسیاری از ایزدیان، به کار رفته است. منشأ و تاریخ دقیق پیدایش این خط روشن نیست. برخی نوشته‌ها آن را به سده‌های سیزدهم و چهاردهم و برخی پژوهشگران به سده‌های هفدهم و هجدهم نسبت داده‌اند، اما شواهد موجود برای تاریخ‌گذاری قطعی آن کافی نیست و پدیدآورندهٔ آن نیز ناشناخته است.

نمونهٔ خط ایزدی منتشرشده به‌دست آناستاس ماری کرملی در سال ۱۹۱۱

این خط بیش از همه از طریق دو نسخهٔ مشهور به مصحف رش (Meṣḥefa Reş، «کتاب سیاه») و جلوه (Kitêba Cilwê) شناخته شد که آناستاس ماری کرملی در سال ۱۹۱۱ آنها را منتشر کرد. نسخهٔ تاریخی خط در این دست‌نوشته‌ها دارای ۳۳ حرف بود و اساساً نظامی همخوان‌نگار توصیف شده است.

با این حال، قدمت و اصالت خودِ نسخه‌های شناخته‌شدهٔ مصحف رش و جلوه محل مناقشه است. پژوهش‌های جدید آنها را لزوماً نسخه‌های کهن و اصیلِ کتاب‌های مقدس ایزدی نمی‌دانند و تاریخ کتابتشان نیز به‌طور قطعی معلوم نیست. بنابراین وجود این دو دست‌نوشته به‌تنهایی نمی‌تواند کاربرد پیوستهٔ خط ایزدی از سده‌های میانه تا دورهٔ جدید را اثبات کند. اطلاعات دربارهٔ کاربرد این خط در فاصلهٔ میان این نسخه‌ها و تلاش‌های احیای آن در دورهٔ معاصر بسیار اندک است.

در نسخه‌های تاریخی، حروف به‌طور کلی شکل ثابتی دارند و برخلاف خط عربی، شکل هر حرف بر پایهٔ جایگاه آن در آغاز، میانه یا پایان واژه تغییر نمی‌کند. با این حال، در دست‌نوشته‌های قدیمی چند لیگاتور یا اتصال ویژه میان حروف دیده می‌شود؛ این اتصال‌ها در شکل معیار امروزی خط کنار گذاشته شده‌اند.

در سال ۲۰۱۳، شورای روحانی ایزدیان در گرجستان تصمیم گرفت این خط را احیا کند. در جریان احیا، خط برای بازنمایی کامل‌تر آواهای کرمانجی امروزی گسترش یافت و ده حرف به مجموعهٔ تاریخی افزوده شد. از آن پس روحانیان ایزدی در معبد سلطان ایزد در تفلیس از این خط برای نوشتن دعاها، کتاب‌های دینی، نام شخصیت‌های مقدس بر دیوارهای معبد و نیز در سربرگ‌ها و نشان‌های دینی استفاده کرده‌اند. مجموعه‌ای از دعاهای ایزدی با عنوان Dua'yêd Êzdiyan نیز با همین خط منتشر شده است.

خط ایزدی در سال ۲۰۲۰، با انتشار نسخهٔ ۱۳٫۰ یونیکد، وارد استاندارد یونیکد شد و بلوک آن در محدودهٔ U+10E80 تا U+10EBF قرار دارد. در استاندارد امروزی، این خط یک الفبا به‌شمار می‌رود و از راست به چپ نوشته می‌شود.

دو حرف تاریخیِ دارای نشانهٔ اضافی نیز در یونیکد به‌صورت نویسه‌های مستقل ثبت شده‌اند: «لامِ دارای نقطه در بالا» برای /ɫ/ و «یوتِ دارای هشتک در بالا» برای /e/. در خط جدید همچنین واکه‌ها به‌طور صریح‌تری بازنمایی می‌شوند. برای نمایش /uː/ بلند از ترکیب دو نویسهٔ یکسان استفاده می‌شود. دو نشانهٔ ترکیبی برای همزه و مد نیز در واژه‌های عربی‌تبار کاربرد دارند.

منابع

• الفبای کردی جنوبی