خط سکایی ختن
| خط سکایی ختن | |
|---|---|
 برگی از کتاب زمبستا به زبان سکایی ختن و خط کتابی ختنی، سده‌های پنجم تا هفتم میلادی | |
| نوع | ابوگیدا |
| زبان‌ها | زبان سکایی ختن |
| دورهٔ زمانی | حدود سدهٔ پنجم تا پایان سدهٔ دهم میلادی |
| سامانهٔ مادر |
خط براهمی
|
| دامنه یونیکد | به‌طور مستقل هنوز رمزگذاری نشده است |
خط سکایی ختن یا خط ختنی، گونه‌ای از براهمیِ آسیای مرکزی بود که عمدتاً برای نوشتن زبان سکایی ختن، یکی از زبان‌های ایرانی میانه و از شاخهٔ زبان‌های ایرانی شرقی، به کار می‌رفت. بیشتر آثار بازماندهٔ سکایی ختن از حدود سدهٔ پنجم تا دهم میلادی با گونه‌های مختلف همین خط نوشته شده‌اند. این آثار از منطقهٔ ختن و دیگر آبادی‌های حاشیهٔ جنوبی حوضه تاریم و، در دورهٔ متأخر، از دون‌هوانگ به دست آمده‌اند.[۱]
اگرچه گاه از «الفبای ختنی» سخن گفته می‌شود، این خط از دید رده‌شناسی یک ابوگیدا است، نه الفبا به معنای دقیق. مانند دیگر خطوط براهمی، واحد پایهٔ آن یک نشانهٔ همخوانی ـ هجایی یا «اَکشَره» بود که در حالت عادی همخوانی همراه با واکهٔ ذاتی /a/ را نشان می‌داد. واکه‌های دیگر با نشانه‌های وابسته افزوده می‌شدند و برای حذف واکهٔ ذاتی یا از ترکیب همخوان‌ها و یا از ویراما استفاده می‌شد. خط از چپ به راست نوشته می‌شد.[۲]
سکایی ختن دستگاه واجی یک زبان ایرانی را داشت و براهمی در اصل برای زبان‌های هندی پدید آمده بود؛ ازاین‌رو، کاتبان ختنی خط را به‌طور گسترده با زبان خود سازگار کردند. نشانه‌های تازه، ترکیب‌های ویژهٔ نویسه‌ها و قراردادهای املایی جدیدی برای نمایش آواهایی پدید آمد که در زبان‌های هندی یا وجود نداشتند یا به همان صورت تقابل واجی نداشتند.[۳]
ساختار
ساختار خط سکایی ختن اساساً براهمی بود. هر نویسهٔ همخوان در حالت بدون نشانهٔ واکه، دارای واکهٔ ذاتی /a/ بود. برای واکه‌هایی که در آغاز واژه یا هجا مستقل بودند، نویسه‌های مستقل واکه وجود داشت و در جایگاه پس از همخوان از نشانه‌های وابستهٔ واکه استفاده می‌شد. نشانه‌های واکه ممکن بود در بالا، پایین یا کنار اَکشَره قرار گیرند. در برخی موارد حتی بیش از یک علامت واکه با یک اَکشَره ترکیب می‌شد.[۲]
خوشه‌های همخوانی عموماً با افزودن صورت کوچک‌شده یا زیرنویسِ همخوان بعدی ساخته می‌شدند. بعضی از این ترکیب‌ها شکل بسیار مشخصی یافتند و عملاً مانند یک نویسهٔ واحد عمل می‌کردند. ویراما نیز برای حذف واکهٔ ذاتی به کار می‌رفت. در نسخه‌ها نشانه‌هایی همچون انوسوارا، نقطه، دو نقطه و داندای دوگانه نیز دیده می‌شود.[۲]
برخلاف برخی خطوط هندمحور متأخر، نویسه‌های ختنی در نوشتار عادی به یکدیگر متصل نمی‌شدند. از همین رو، اصطلاح قدیمی «خط شکسته» یا «تحریری» برای برخی گونه‌های آن ممکن است گمراه‌کننده باشد؛ رودلف هورنله نیز، که نخستین تقسیم‌بندی عمدهٔ خطوط نسخه‌های ختنی را ارائه کرد، به این مشکل توجه کرده بود.[۱]
سازگار کردن براهمی با زبان سکایی ختن
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های خط ختنی، گسترش دستگاه براهمی برای بازنمایی واج‌های زبان ایرانی سکایی ختن بود. بسیاری از نشانه‌های پایهٔ براهمی همان ارزش‌های کمابیش شناخته‌شده را حفظ کردند؛ از جمله نویسه‌هایی برای /p/، /k/، /s/، /m/، /n/، /h/، /w/، /j/، /l/ و /r/. واکه‌های /a/، /i/، /u/، /e/ و /o/ نیز با نویسه‌های براهمی متناظر نوشته می‌شدند.[۳]
در مقابل، برای برخی ویژگی‌های واجی ختنی قراردادهای تازه‌ای پدید آمد:
| آوانویسی پژوهشی | ارزش یا کارکرد تقریبی | توضیح |
|---|---|---|
| ä | /ə/ یا واکه‌ای مرکزی نزدیک به آن | با نشانه‌ای ویژه، معمولاً به صورت دو نقطه در ارتباط با اَکشَره، نوشته می‌شد؛ این نشانه از نوآوری‌های ختنی بود. |
| ei | واکهٔ مرکب وابسته به ä | برای آن نیز نشانه‌ای ویژه ساخته شد. |
| tc | /ts/ | ترکیبی ختنی برای یک همخوان انسدادی ـ سایشی دندانی. |
| ts | /tsʰ/ | همتای دمیدهٔ آوای پیشین. |
| js | /dz/ | برای انسدادی ـ سایشی واک‌دار. |
| ys | /z/ | برای /z/، که در دستگاه واجی سانسکریت نویسهٔ مستقلی نداشت. |
| rr | گونه‌ای از /r/ | نویسه‌ای مستقل بود و صرفاً ترکیب دو نویسهٔ r نبود؛ احتمالاً نوعی «ر» لرزشی را نشان می‌داد. |
| ph, th, kh | /pʰ, tʰ, kʰ/ | همخوان‌های انسدادی بی‌واکِ دمیده. |
کوتاهی و بلندی واکه در سکایی ختن تمایز واجی داشت. در مورد i/ī، a/ā و u/ū این تفاوت در خط مشخص می‌شد، اما تفاوت /e/ و /ē/ و نیز /o/ و /ō/ عموماً در نوشتار بازتاب مستقیمی نداشت.[۳]
برخی نویسه‌های براهمی که برای واج‌های زبان‌های هندی ضرورت داشتند، در واژگان بومی ختنی کاربرد اندکی داشتند. برای نمونه، نویسه‌های همخوان‌های واک‌دارِ دمیده، مانند bh، dh و gh، بیشتر هنگام نوشتن واژه‌های هندی و به‌ویژه واژگان سانسکریت به کار می‌رفتند.[۱]
خط کتابی و خط اسنادی
از دید دیرینه‌نگاری، گونه‌های خط ختنی را می‌توان در دو شاخهٔ عمده جای داد: خط کتابی و خط اسنادی. در پژوهش‌های قدیمی‌تر معمولاً این دو دسته را «رسمی» و «تحریری» می‌نامیدند، اما این نام‌ها تفاوت تاریخی و کارکردی دو شاخه را به‌طور کامل نشان نمی‌دهند.[۴]
خط کتابی عمدتاً برای نسخه‌های ادبی و دینی، به‌خصوص متون بودایی، به کار می‌رفت. در این گونه نه تنها زبان سکایی ختن، بلکه گاه متون سانسکریت نیز نوشته می‌شد. این خط به‌تدریج صورت خوش‌نویسانه‌تر و منظم‌تری یافت. مائورو ماجی منشأ آن را در نوع دوم براهمی آغازین ترکستانی می‌داند و معتقد است که نسخه‌های مکتب گوپتای شمال‌غربی از گلگت و شمال‌غرب هند نیز بر تحول آن تأثیر داشتند.[۴]
خط اسنادی در درجهٔ نخست برای نامه‌ها، اسناد اداری، قراردادها، رسیدها و دیگر نوشته‌های روزمره به کار می‌رفت، هرچند در دوره‌های متأخر نمونه‌هایی از کاربرد آن برای متون ادبی نیز وجود دارد. پژوهش ماجی نشان می‌دهد که این شاخه مستقیماً از خط کتابی پدید نیامده، بلکه ریشهٔ آن در نوع نخست براهمی آغازین ترکستانی بوده است. بنابراین خط کتابی و خط اسنادی از مرحله‌ای نسبتاً زود به دو مسیر تکاملی جداگانه رفتند.[۴]
یکی از نشانه‌های مهم برای دنبال کردن این تحول، شکل اَکشَرهٔ «م» است. صورت آن در اسناد بسیار کهنِ قره‌دونگ و دندان‌اویلیق با نوع نخست براهمی آغازین ترکستانی مطابقت دارد و شکل آن در اسناد بعدی به‌تدریج دگرگون می‌شود. این تغییر شکل یکی از ابزارهای دیرینه‌نگاران برای تاریخ‌گذاری نسبی نسخه‌ها و اسناد ختنی است.[۴]
نظام‌های املایی
گونهٔ ظاهری خط را نباید با نظام املایی یکی دانست. خط کتابی و اسنادی اصطلاحاتی دیرینه‌نگارانه و مربوط به شکل نویسه‌ها و شیوهٔ کتابت‌اند؛ در مقابل، نظام‌های املایی بیان می‌کنند که هر نویسه یا ترکیب نویسه‌ها چگونه برای نمایش آواهای زبان به کار می‌رفته است.
در پژوهش‌های قدیمی معمولاً سه نظام املایی برای سکایی ختن تشخیص داده می‌شد، اما مائورو ماجی در سال ۲۰۲۲ با بررسی چند سند چوبی و قطعات بسیار کهن، نظام چهارمی را شناسایی کرد که از سه نظام شناخته‌شده قدیمی‌تر است. بر این اساس می‌توان چهار مرحلهٔ عمدهٔ املای باستانی، املای کهن، املای کلاسیک و املای متأخر را از یکدیگر متمایز کرد.[۴]
| نظام املایی | t / tt | g / gg | ś | ṣ | ویژگی کلی |
|---|---|---|---|---|---|
| املای باستانی | t برای هر دو ارزش | g برای /g/ و /ɣ/ | ś برای /ʃ/ و /ʒ/ | ṣ برای /ʂ/ و /ʐ/ | مبهم‌ترین و کهن‌ترین نظام شناخته‌شده |
| املای کهن | tt برای /t/؛ t میان‌واکه‌ای برای آوایی ضعیف‌شده یا وقفهٔ هجایی | g برای /g/ و /ɣ/ | ś برای هر دو ارزش | ṣ برای هر دو ارزش | نخستین مرحله‌ای که تقابل tt/t را منظم می‌کند |
| املای کلاسیک | tt /t/؛ t آوای ضعیف‌شده/وقفه | gg /g/؛ g /ɣ/ | śś /ʃ/؛ ś /ʒ/ | ṣṣ /ʂ/؛ ṣ /ʐ/ | نظام کم‌ابهام‌ترِ بیشتر متون ادبی سکایی ختن کهن |
| املای متأخر | tt /t/ | عموماً g برای /g/؛ /ɣ/ کهن از میان رفته بود | ś /ʃ/؛ śʾ /ʒ/ | ṣ /ʂ/؛ ṣʾ /ʐ/ | واک‌داری سایشی‌ها با قلاب زیرنویس مشخص می‌شد |
این چهار نظام دقیقاً با مراحل زبانی «سکایی ختن کهن» و «سکایی ختن متأخر» منطبق نیستند. برای نمونه، بیش از یک نظام املایی برای نوشتن متون سکایی ختن کهن به کار رفته است. به همین دلیل، تاریخ زبان، تاریخ املا و تاریخ شکل خط باید سه فرایند مرتبط اما جداگانه در نظر گرفته شوند.[۴]
مسئلهٔ tt
یکی از شناخته‌شده‌ترین ویژگی‌های املای ختنی دوگانه‌نویسی برخی همخوان‌هاست. در املای کلاسیک، نوشتن tt، gg، śś و ṣṣ غالباً برای مشخص کردن همخوان بی‌واک یا انسدادی در برابر صورت تک‌نویسه‌ای به کار می‌رفت. برای نمونه، gg می‌توانست /g/ را از g با ارزش /ɣ/ متمایز کند.[۵]
با این همه، tt همیشه صرفاً شیوه‌ای برای نوشتن /t/ منفرد نبود. داگ هیتچ با استفاده از وزن شعر کتاب زمبسته و شواهد ریشه‌شناختی نشان داده است که در برخی واژه‌ها، به‌ویژه شماری از وام‌واژه‌های هندی و صورت‌هایی که از برخورد تاریخی دو همخوان پدید آمده‌اند، tt واقعاً می‌توانسته همخوان دوتایی /tt/ را بازنمایی کند.[۵]
ارزش دقیق نویسهٔ منفرد t میان واکه‌ها نیز در تاریخ پژوهش یکسان تفسیر نشده است. در پژوهش‌های قدیمی‌تر غالباً برای آن ارزش نزدیک به /d/ پیشنهاد می‌شد، اما بررسی‌های تازه‌تر آن را بازماندهٔ همخوانی بسیار ضعیف‌شده، وقفهٔ میان دو هجا یا احتمالاً بست چاکنایی و مانند آن می‌دانند. ازاین‌رو، آوانویسی لاتین متون ختنی را نباید بی‌واسطه معادل تلفظ واقعی آنها دانست.[۵][۴]
تاریخ تحول
قدیمی‌ترین دست‌نوشته‌های شناخته‌شدهٔ سکایی ختن بر پایهٔ دیرینه‌نگاری به سده‌های پنجم و ششم میلادی تعلق دارند. برخی آثار یافت‌شده در محوطه‌هایی که پیش از سدهٔ ششم متروک شده‌اند نیز نشان می‌دهند که سنت نوشتاری ختنی دست‌کم در سدهٔ پنجم استقرار یافته بود.[۱]
بررسی تازهٔ اسناد چوبی قره‌دونگ و دندان‌اویلیق ـ راواک نشان داده است که شکل خط، زبان محافظه‌کار و املای باستانی آنها همگی به قدمتی زیاد اشاره دارند و احتمالاً آنها را می‌توان حداکثر تا حوالی آغاز سدهٔ پنجم میلادی عقب برد.[۴]
یکی از مهم‌ترین آثار برای مطالعهٔ تحول خط، کتاب زمبسته است. کهن‌ترین قطعهٔ شناخته‌شدهٔ این اثر به سدهٔ پنجم یا ششم نسبت داده شده و با نوعی بسیار کهن از خط کتابی نوشته شده است؛ در حالی که نسخهٔ اصلی و مفصل‌ترِ شناخته‌شدهٔ آن از سده‌های هفتم یا هشتم است. مقایسهٔ این نسخه‌ها تحول هم‌زمان خوش‌نویسی، شیوهٔ صفحه‌آرایی و املا را نشان می‌دهد.[۴]
در سدهٔ هشتم شمار فراوانی سند اداری، اقتصادی و حقوقی به زبان سکایی ختن در خود منطقهٔ ختن نوشته شد. در دورهٔ متأخر، به‌ویژه سدهٔ دهم، بخش بزرگی از شواهد از دون‌هوانگ به دست آمده است. تازه‌ترین سند تاریخ‌دار شناخته‌شدهٔ سکایی ختن از دون‌هوانگ به سال ۹۹۹ میلادی تعلق دارد، اندکی پیش از تسلط قراخانیان بر ختن.[۱]
کاربردها و گونه‌های متن
خط سکایی ختن تنها برای متون دینی استفاده نمی‌شد. مجموعهٔ بازمانده شامل نوشته‌های بودایی مهایانه، آثار ادبی، متون پزشکی، پیشگویی و گاه‌شماری، اسناد اقتصادی و حقوقی و نیز نامه‌های خصوصی و رسمی است. از میان اسناد غیرادبی، قرارداد خرید، اجارهٔ زمین و آب، اسناد بدهی، رسید کالا، فهرست‌های نظامی و مالیاتی و مکاتبات اداری شناخته شده است.[۱]
در دون‌هوانگ همچنین واژه‌نامه‌ها و عبارت‌نامه‌های دوزبانه و چندزبانه کشف شده است: فهرست‌های چینی–ختنی، یک فهرست سانسکریت–ختنی و یک واژه‌نامهٔ ترکی–ختنی. چنین متن‌هایی علاوه بر تاریخ زبان، برای بازسازی ارزش آوایی نویسه‌های ختنی نیز اهمیت دارند.[۱]
کشف و رمزگشایی
مطالعهٔ جدید خط سکایی ختن در پی کاوش‌ها و گردآوری نسخه‌های آسیای مرکزی در اواخر سدهٔ نوزدهم و اوایل سدهٔ بیستم آغاز شد. رودلف هورنله از نخستین کسانی بود که گونه‌های خط نسخه‌ها را بررسی کرد و آنها را به دو گروه «گوپتای قائم» و «گوپتای تحریری» تقسیم کرد. او برای خواندن خط از جدول‌های هجایی یافت‌شده در دون‌هوانگ بهره برد؛ این جدول‌ها نویسه‌های پایه، ترکیب‌های همخوانی و عددها را دربرداشتند.[۱]
در آغاز، ظاهر هندی خط و شمار فراوان واژگان بودایی و هندی حتی موجب اختلاف دربارهٔ وابستگی زبان شد؛ اما پژوهش‌های تطبیقی در اوایل سدهٔ بیستم نشان داد که زبان متن‌ها ایرانی است. بعدها نام «سکایی» و «سکایی ختن» رواج یافت و روشن شد که خود گویشوران نیز نام سرزمین ختن را برای زبان خود به کار می‌بردند.[۱]
پژوهش‌های ارنست لویمان، استن کونو، هارولد والتر بیلی، رونالد امریک، پروُدس اُکتور شروو و پژوهشگران بعدی به تدریج خوانش، دستور و تحول خط را روشن‌تر کرد. تک‌نگاری لئونید گرتسنبرگ دربارهٔ زبان سکایی ختن نیز یکی از توصیف‌های جامع کلاسیک این زبان و دستگاه نوشتاری آن به شمار می‌رود.[۶]
اهمیت برای زبان‌شناسی تاریخی
تمایز میان نویسه و آوا در ختنی برای بررسی تاریخ زبان‌های ایرانی اهمیت ویژه‌ای دارد. صورت مکتوب یک واژه لزوماً بازتاب مستقیمی از شکل ایرانی باستان آن نیست و تحول‌های واجی را باید با مقایسهٔ نظام‌مند واژه‌ها و دیگر زبان‌های ایرانی بازسازی کرد.
برای نمونه، پروُدس اُکتور شروو نشان داد که v- ختنی در شماری از واژه‌ها می‌تواند بازماندهٔ خوشهٔ ایرانی باستان *dw- باشد.[۷] مائورو ماجی نیز نشان داده است که ph- در گروهی از واژه‌ها ادامهٔ خوشهٔ ایرانی *θw- است. این پژوهش‌ها نشان می‌دهند که قراردادهای نوشتاری ختنی در کنار شواهد ریشه‌شناختی یکی از منابع مهم برای بازسازی تاریخ واجی زبان‌های ایرانی شرقی‌اند.[۸]
اعداد و نشانه‌های ویژه
اعداد مورد استفاده در نسخه‌های ختنی اساساً همان اعداد براهمی بودند. افزون بر آنها، نشانه‌ای برای «نیم» نیز وجود داشت که احتمالاً از آغاز واژهٔ ختنیِ «نیم» گرفته شده بود.[۱]
در دورهٔ متأخر برخی علامت‌های کمکی نیز برای آوانویسی واژه‌های زبان‌های دیگر به کار رفت. برای مثال، در بعضی متون چینی و ترکی علامت دو نقطه پس از هجاهای دارای «ه» یا «هو» برای نشان دادن آواهایی به کار می‌رفت که در دستگاه معمول خط ختنی نشانهٔ مستقلی نداشتند.[۱]
رمزگذاری رایانه‌ای
خط سکایی ختن تا یونیکد ۱۷٫۰ هنوز بلوک مستقلِ منتشرشده‌ای در استاندارد یونیکد ندارد. در سال ۲۰۱۵ پیشنهادی مقدماتی برای رمزگذاری مستقل آن ارائه شد. این پیشنهاد استدلال می‌کرد که تفاوت‌های شکل نویسه‌ها، مجموعهٔ نویسه‌ها و قواعد ترکیب ختنی با براهمیِ رمزگذاری‌شده در یونیکد به اندازه‌ای است که رمزگذاری مستقل آن را توجیه می‌کند.[۲]
در پیشنهاد ۲۰۱۵، برای بازنمایی دیجیتال خط مجموعه‌ای شامل ۱۳ نویسهٔ واکهٔ مستقل، ۳۳ نویسهٔ همخوان، نشانه‌های وابستهٔ واکه، ویراما، انوسوارا، قلاب زیرنویس، اعداد و نشانه‌های سجاوندی در نظر گرفته شده بود.[۲] در نقشهٔ راه صفحهٔ چندزبانهٔ تکمیلی یونیکد، «ختنی» همچنان به‌صورت یک خط پیشنهادی در ناحیهٔ خطوط براهمی دیده می‌شود و هنوز به مجموعهٔ نویسه‌های نهایی استاندارد تبدیل نشده است.[۹]
نگارخانه
- برگی از کتاب زمبستا، سده‌های پنجم تا هفتم میلادی
قطعه‌ای از نسخهٔ سکایی ختن از دندان‌اویلیق- عبارت‌نامهٔ چینی–ختنی از دون‌هوانگ، سدهٔ دهم
متنی ختنی دربارهٔ منطقه‌البروج جانوری
جستارهای وابسته
- زبان سکایی ختن
- زبان سکایی تومشوقی
- خط براهمی
- خط گوپتا
- ختن
- کتاب زمبستا
- زبان‌های ایرانی شرقی
منابع
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Prods Oktor Skjærvø (17 February 2022). "KHOTAN iv. The Khotanese Language". Encyclopaedia Iranica (in English). Retrieved 8 September 2026.
- 1 2 3 4 5 Lee Wilson (26 January 2015). "Preliminary Proposal to Encode the Khotanese Script" (PDF) (in English). Unicode Consortium. Retrieved 8 September 2026.
- 1 2 3 4 Emmerick, Ronald E. (2008). Mauro Maggi; John S. Sheldon; Nicholas Sims-Williams (eds.). An Introduction to Khotanese (in English). Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Maggi, Mauro (2022). "Some remarks on the history of the Khotanese orthography and the Brāhmī script in Khotan" (PDF). Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University (in English) (25): 149–172.
- 1 2 3 Hitch, Doug (2015). "tt in Old Khotanese". Journal of the American Oriental Society (in English). 135 (4): 663–687. doi:10.7817/jameroriesoci.135.4.663.
- ↑ Герценберг, Л. Г. (1965). Хотано-сакский язык (in Russian). Москва: Наука.
- ↑ Skjærvø, Prods Oktor (1985). "Khotanese v- < Old Iranian *dw-". Bulletin of the School of Oriental and African Studies (in English). 48 (1): 60–73.
- ↑ Maggi, Mauro (2024). "Khotanese ph- < Iranian *θu̯-: Late Khotanese phyaṣṭa- and related words". Indogermanische Forschungen (in English). 129: 165–183. doi:10.1515/if-2024-0007.
- ↑ "Roadmap to the SMP — Unicode 17.0" (in English). Unicode Consortium. Retrieved 8 September 2026.
برای مطالعهٔ بیشتر
- Bailey, Harold W. (1979). Dictionary of Khotan Saka (in English). Cambridge: Cambridge University Press.
- Emmerick, Ronald E. (1968). Saka Grammatical Studies (in English). London: Oxford University Press.
- Emmerick, Ronald E. (2008). An Introduction to Khotanese (in English). Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag.
- Hitch, Doug (2015). "tt in Old Khotanese". Journal of the American Oriental Society (in English). 135 (4): 663–687. doi:10.7817/jameroriesoci.135.4.663.
- Maggi, Mauro (2022). "Some remarks on the history of the Khotanese orthography and the Brāhmī script in Khotan". Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University (in English) (25): 149–172.
- Герценберг, Л. Г. (1965). Хотано-сакский язык (in Russian). Москва: Наука.
پیوند به بیرون
| اقوام ساکن |
|  | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| فرهنگهای سکایی |
| |||||||
| مناطق | ||||||||
| بازماندههای امروزی | ||||||||
| مرتبط |
| |||||||
- سامانههای نوشتاری منسوخشده