روز واقعه (فیلم‌نامه)

روز واقعه
عکسِ روی جلدِ چاپِ روشنگران
نویسنده(ها)بهرام بیضایی
تصویرگر(ها)نگارگرانِ مکتبِ بغداد
طراح جلدمحسن ولیحی
زبانفارسی
گونه(های) ادبیفیلم‌نامه
ناشرانتشاراتِ ابتکار، انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنان
تاریخ نشر
۱۳۶۳
شمار صفحات۶۴
شابکشابک ‎۹۶۴-۵۵۱۲-۶۳-۸

روز واقعه فیلم‌نامه‌ای از بهرام بیضایی است از سالِ ۱۳۶۱.

بر اساسِ این کتاب شهرام اسدی فیلمی به همین نام به سالِ ۱۳۷۳ ساخته، مجید انتظامی سمفونیِ روز واقعه را ساخته و محمّد رحمانیان نیز نمایشنامه‌ای نوشته است.[۱]

متن

شخصاً در همان بار اوّلی که فیلمنامه را خواندم، به واسطهٔ سبک و سیاق حاکم بر کار فهمیدم که احتمالاً بهرام بیضایی در نگارش آن نقش داشته است. وقتی حدسم را با فرهنگ در میان گذاشتم، او تأیید کرد که فیلمنامه کارِ بیضایی است . . .

عبدالله اسفندیاری[۲]

" سال‌ها پیش خیال داشتم فیلمی بسازم بر زمینهٔ تعزیه. راجع به دسته‌ای که می‌کوشند تعزیه‌ای بازی کنند و آنچه میان آنان از برخورد و کشمکش می‌گذرد و آنچه بر سکّوی تعزیه می‌گذرد. اگر نشد دلیلش بیشتر ترس‌های رایج بود. جز این دیگر هرگز نخواسته‌ام مستقیماً به تعزیه بپردازم، جز این اواخر که روز واقعه را نوشتم و در واقع بخشی از حسابی را که با گذشتهٔ کاریَم داشتم صاف کردم، اگر نه همهٔ آن را. "

—بیضایی، دههٔ ۱۳۶۰[۳]

روز واقعه به سالِ ۱۳۶۱[۴] و به روایتِ دیگر به سالِ ۱۳۵۸[۵] نگاشته شد و کتابش نخستین بار به سالِ ۱۳۶۳ در انتشاراتِ ابتکار طبع شد.[۶] سپس‌تر کتاب در انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنان چاپ شد و چاپ‌های بعدی به وسیلهٔ همین ناشر و با نگارهٔ «نقارهٔ سفر» از مقامات الحریری کارِ بغداد (۶۳۵ هجریِ قمری) بر روی جلد بوده است.[۷]

عبدالله اسفندیاری در گفتگویی به سالِ ۱۳۹۱ توضیح داده است که «حوالی سال ۱۳۶۰» که در شبکهٔ یکِ تلویزیونِ ایران کار می‌کرده، داستانِ مسلمان شدنِ یکی مسیحی در زمانِ واقعهٔ عاشورا را برای داریوش فرهنگ تعریف کرده و از او درخواسته تا فیلم‌نامه‌ای از این داستان بنویسد؛ ولی فرهنگ نپذیرفته و داستان را به دیگرانی، از جمله کیهان رهگذار و محسن مخملباف، بازگفته، مگر فیلم‌نامه‌اش را بنویسند؛ ولی کسی نخواسته و فیلم‌نامه‌ای نوشته نشده و موضوع فراموش شده؛ تا یک سالی سپس‌تر که داریوش فرهنگ بازمی‌گردد و فیلم‌نامهٔ روز واقعه را به نامِ نویسنده‌ای با نامِ مستعارِ «ع. سالک» به تلویزیون می‌دهد، که پروانهٔ ساخت می‌گیرد؛ ولی تصمیم به ساختِ فیلم تا پس از جنگ پس‌می‌افتد.[۲][۸]

در این اثنا، نویسنده در سالِ ۱۳۶۳ کتابِ روز واقعه را چاپ کرد و نگارندهٔ واقعی فیلم‌نامه شناخته شد.

احمد طالبی‌نژاد خبر داده که کسانی بر این باور بوده‌اند که بیضایی روز واقعه را «برای تبرئه‌ی خود از برخی اتهامات» نوشته است.[۹]

نامِ کتاب

ترکیبِ «روزِ واقعه» در شعرِ حافظ پیشینه دارد، و به معنیِ روزِ مرگ به کار رفته است.[۱۰] قرآن نیز سوره‌ای به نامِ «واقعه» دارد که دربارهٔ «رستاخیز» است.[۱۱]

چکیدهٔ داستان

جوانِ نصرانیِ تازه‌اسلامی است به نامِ شبلی که به عشقِ راحله اسلام آورده و اینک در روزِ عروسی، یک روز پیش از واقعهٔ عاشورا، آنگاه که اخبارِ کشتنِ مسلم بن عقیل می‌رسد، آوایی در سرش می‌پیچد که کمک می‌خواهد. شبلی پیِ آوا از جشنِ عروسی بیرون می‌زند و راهِ کوفه پیش می‌گیرد و به تاخت از بیابان می‌گذرد و در این سفر ماجراهایی از سر می‌گذراند؛ ولی سرانجام ساعتی پس از واقعهٔ عاشورا به کربلا می‌رسد.

فیلم

خیلی‌ها انتظار می‌کشند تا ببینند این فیلم‌نامه ممتاز و ستودنی بیضایی زیر دنگاه و دست‌های کارگردان تازه از راه‌رسیده چه سرنوشتی خواهد داشت!

محمّد صالحیان، ۱۳۷۲[۱۲]

. . . در یک کلمه باید بگویم میزان وفاداری من به متن آقای بیضایی در روز واقعه از وفاداری لارنس اولیویر در هملت شکسپیر که مشهور عام و خاص است به مراتب بیشتر است. در یکصدوچهار دقیقه‌ای که مدت زمان فیلم است میزان آنچه تغییر کرده کمتر از حتی پنج درصد است؛ و شما به امروز نگاه نکنید. شرایط سال شصت‌وهفت را در نظر بگیرید که هیچ‌کس دنبال دردسر ساختن فیلم تاریخی و مذهبی نبود. هشت ماهِ تمام فیلمنامهٔ بی‌نقص و ارزشمند بهرام بیضایی را به دندان گرفتم و به هر جلسه‌ای که فراخوانده شدم، رفتم و از کلمه به کلمهٔ آن دفاع کردم و به پشتیبانی مدیران دلسوز آن زمان در برابر خیل بی‌شمار مخالفان نودوپنج درصد آن را حفظ کردم.

شهرام اسدی، در دفاع از فیلمش و در پاسخِ محمد رحمانیان[۱۳]

امکانِ ساختِ فیلمی از این فیلم‌نامه برای بیضایی فراهم نشد. سالِ ۱۳۶۲ حسن جلایر حقوقِ فیلم‌نامه را از او خرید[۱۴] و آن را برای دریافتِ پروانهٔ ساخت به وزارتِ فرهنگ و ارشاد اسلامی داد؛ که پس از دو سال و اندکی دست بردن در متن پذیرفته شد.[۲] در سالِ ۱۳۷۳ از روی این فیلم‌نامه فیلمِ روز واقعه را ساختند. کارگردانِ این اقتباس شهرام اسدی و تهیه‌کننده مرتضی شایسته است. (اسدی بعدها فیلمِ دیگری به نامِ شب واقعه نیز ساخت.)

بهمن فرمان‌آرا بر این باور بوده است که «حتماً بیضایی از روز واقعه فیلم بهتری می‌سازد تا فیلمی که ساخته شد.»[۱۵]

نمایش

فیلم‌نامهٔ روز واقعه در مهرِ ۱۳۹۴ به کارگردانیِ محمّد رحمانیان بر صحنه خوانده شد. رحمانیان گفت که هدفِ این فیلم‌نامه‌خوانی اجرای همهٔ دیالوگ‌های فیلم‌نامه است، به طوری که بخش‌هایی که در فیلمِ شهرام اسدی حذف شده به گوشِ تماشاکنان برسد.[۱]

نمایشی رادیویی نیز از روی این فیلم‌نامه نوشته و ساخته و در چندین قسمت در ایران پخش شده است.

تابستانِ ۱۴۰۴ نیز نمایشِ روز واقعه به کارگردانیِ مریم علی‌اکبری در تماشاخانهٔ سنگلج بر صحنه رفت.[۱۶]

در چشمِ دیگران

شهرام جعفری‌نژاد فیلم‌نامهٔ روز واقعه را «صریح‌ترین رجوع بیضایی به تاریخ اسلام»[۱۷] شمرده و تصاویری را که فیلم‌نامه از واقعهٔ کربلا داده «بسیار تأثیرگذارتر»[۱۸] از صحنه‌های مشابه در فیلمِ روز واقعه می‌داند. علی بهرامیان فیلمِ روز واقعه را کامیاب‌ترین فیلمِ سینمای دینی در ایران گفته و این را از فیلم‌نامه دانسته و می‌گوید: «من به خود آقای بیضایی هم گفتم که شما بهتر از همه روح واقعهٔ عاشورا و روح تاریخ آن زمان را دریافتید و درک کردید.»[۱۹] عبدالله اسفندیاری یکی از اسبابِ خوبیِ فیلمِ روز واقعه را این دانسته که داستانش، مانندِ فیلمِ بن هور (۱۹۵۹) که مستقیم به عیسی نمی‌پردازد، «قصه‌ای است در حاشیهٔ کربلا و عاشورا نه در متن آن.»[۲۰]

الهام باقری نوشته که بیضایی در این فیلم‌نامه رستگاریِ مسیحی را در چهرهٔ حسین بن علی بازنموده و از این رهگذر این افسانه نیز «بستر تاریخی» یافته و «ماندگار» شده است.[۲۱]

نزدِ سیاست‌پیشگان

سالِ ۱۳۷۸ که عطاءالله مهاجرانی، وزیر وقتِ فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران، در دورهٔ پنجمِ مجلسِ شورای اسلامی استیضاح شد، یکی از اعتراض‌های نمایندگانِ معترض مجلس این بود که وزارتِ فرهنگ و ارشاد اسلامی امکان کارِ بهرام بیضایی را، که دارای گرایش مذهبی و سیاسیِ دلخواهِ این نمایندگان شمرده نمی‌شد، فراهم کرده. مهاجرانی، در پاسخِ نمایندگان معترض و در دفاع از کارِ وزارتخانه‌اش، در سخنرانی در مجلس به فیلم‌نامهٔ روز واقعه استناد کرد[۲۲][۲۲][۲۳] و چنین گفت:

از جناب آقای بیضایی، برادر عزیزمان جناب آقای نبوی نام بردند و ایشان را نکوهش کردند. در شام غریبان در تلویزیون جمهوری اسلامی ایران فیلم روز واقعه نشان داده شد. فیلم روز واقعه بدون تردید زیباترین، مؤثّرترین فیلمی است که پیام انقلاب عاشورای امام حسین علیه‌السّلام را تبیین کرده است. فیلمنامهٔ این فیلم را جناب آقای بیضایی نوشته‌اند. یعنی کسی که با شور، با عشق، با توجّه، فیلمنامه دربارهٔ امام حسین نوشته از زاویهٔ یک جوان مسیحی که نسبت به امام حسین توجّه می‌کند و این جمله را به کار می‌برد که «تمام حجّت من حسین هست». این جمله رمز، راز و عامل حرکت یک جوان است که به سوی کربلا حرکت می‌کند. خوب، چطور می‌شود ما بدون توجّه به این همه توجّه، این همه تلاش، کاری که هنرمندان ما انجام می‌دهند، به همین راحتی در مورد آن‌ها نام ببریم؟

عطاءالله مهاجرانی در سخنرانی در مجلس شورای اسلامی به سال ۱۳۷۸

در فرهنگِ عامّه

دامون نوردین ترانه‌ای به نامِ «رگبار» خوانده که در آن به کارهای بیضایی، از جمله روز واقعه، اشاره می‌شود. علی زند وکیلی نیز آهنگی به نامِ «روز واقعه» دارد. کتاب‌های دیگری نیز – مخصوصاً در موضوعاتِ مربوط به حسین بن علی – از پسِ این کتاب، «روز واقعه» نام یافته.

جستارهای وابسته

پانویس

  1. 1 2 برای روز واقعه قوی‌ترین تیم بازیگری را انتخاب کردم.
  2. 1 2 3 داستان ساخته شدن «روز واقعه». خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «ReferenceB» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  3. ↑ بیضایی و قوکاسیان، «گفت‌وگو با بهرام بیضایی»، ۱۵۱.
  4. ↑ بیضایی، «سالشمار زندگی و آثار بهرام بیضایی»، ۲۴.
  5. ↑ بیضایی، «روز واقعه»، صفحهٔ شناسنامه.
  6. ↑ «بیضایی، بهرام. روز واقعه. چاپ ابتکار. سایت کتابخانهٔ ملّی ایران». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ اكتبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۹ اوت ۲۰۱۶. تاریخ وارد شده در |archive-date= را بررسی کنید (کمک)
  7. ↑ «بیضایی، بهرام. چاپ روشنگران. روز واقعه. سایت کتابخانهٔ ملّی ایران». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ اكتبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۹ اوت ۲۰۱۶. تاریخ وارد شده در |archive-date= را بررسی کنید (کمک)
  8. ↑ Dixon، «The Transparency of Spectacle: Meditations on the Moving Image»، ۳۸.
  9. ↑ طالبی‌نژاد، «دل‌نوشته‌ها و گِل‌نوشته‌ها»، ۱۱۳.
  10. ↑ حافظ، «حافظ»، ۵۵۸.
  11. ↑ ترجمهٔ تفسیر طبری. جلد ۷. صفحه ۱۸۰۰. تصحیح حبیب یغمایی.
  12. ↑ صالحیان، نگاهی از دوردست به دوازدهمین جشنواره، ۱۷.
  13. ↑ پاسخ شهرام اسدی به محمد رحمانیان/ به متن «روز واقعه» وفادار بودم.
  14. ↑ خبرگزاری مهر: چرا تهیه‌کننده «سفیر» از «روز واقعه» کنار رفت؟/ روایت قهر ۱۴ ساله
  15. ↑ درستکار، «بهمن فرمان‌آرا: زندگی و آثار»، ۲۰۱.
  16. ↑ https://theater.ir/fa/188932
  17. ↑ جعفری‌نژاد، «بهرام بیضائی»، ۸۵.
  18. ↑ جعفری‌نژاد، «بهرام بیضائی»، ۸۶.
  19. ↑ گفت‌وگو با دکتر علی بهرامیان دربارهٔ فیلم محمد رسول‌الله (ص)'.
  20. ↑ اربابی، «ماوراء از دریچه سینما»، ۱۳۷.
  21. ↑ باقری، «از اسطوره تا تاریخ، از تاریخ تا اسطوره: در آثار بهرام بیضایی»، ۱۴۸.
  22. 1 2 ۶ واقعه مهم در مجلس پنجم.
  23. ↑ این ضایعه فرهنگی است که شجریان در هیچ سالنی نمی‌خواند و بیضایی هم ایران نیست/ مهاجرانی در استیضاحش به روز واقعه اشاره کرد.

منابع

  • Dixon, Wheeler Winston (1998). The Transparency of Spectacle: Meditations on the Moving Image. State University of New York Press. ISBN 978-0-7914-3782-7.

پیوند به بیرون

مجموعه‌ای از گفتاوردهای مربوط به روز واقعه (فیلم‌نامه) در ویکی‌گفتاورد موجود است.
This article is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.