پنجیکا
پَنجیکا (سانسکریت: Pañjikā؛ بنگالی و آسامی: পঞ্জিকা؛ اودیایی: ପଞ୍ଜିକା) گونه‌ای سالنما در سنت هندو است که به‌ویژه در بنگال، آسام، اودیسا، میتهیلا و نپال رواج دارد. صورت کوتاه آن، پانجی (Pāñji) نیز رایج است. پنجیکا اطلاعات مربوط به روزها و ماه‌ها، تیتی‌ها یا روزهای قمری، جایگاه خورشید و ماه و سیاره‌ها، ناکشاتراها، زمان جشن‌ها و آیین‌های دینی و اوقات سعد و نحس را دربر می‌گیرد.[۱]
در بسیاری از دیگر مناطق هند، سالنمای مشابه با نام پنچ‌آنگم یا پنچانگ شناخته می‌شود. پنچانگ در معنای دقیق خود «دارای پنج بخش» است و پنج مؤلفهٔ اصلی آن عبارت‌اند از: روز هفته (وارَه)، تیتی، ناکشاترا، یوگا و کَرَنه.[۲]
کارکرد
پنجیکا هم کاربرد اخترشناسی دارد و هم کاربرد دینی و اختربینانه. محاسبهٔ حرکت خورشید و ماه برای تعیین آغاز و پایان تیتی‌ها، ناکشاتراها، ماه‌های قمری و زمان پدیده‌هایی مانند گرفت‌ها ضروری است؛ در کنار آن، همین داده‌ها برای تعیین زمان مناسب آیین‌ها، جشن‌ها، ازدواج‌ها و دیگر اعمال دینی و اجتماعی به کار می‌روند.[۱]
پنجیکاهای سنتی ممکن است علاوه بر این اطلاعات، جایگاه سیاره‌ها در برج‌های فلکی، زایچه، پیش‌بینی‌های اختربینانه، زمان طلوع و غروب، اطلاعات مربوط به کشاورزی و مطالب عمومی را نیز دربر گیرند.
پیشینه
سنت گاه‌شماری نجومی هند بسیار کهن‌تر از پنجیکاهای امروزی است. یکی از کهن‌ترین متون شناخته‌شدهٔ گاه‌شماری هند، ودانگه جیوتیشا است که صورت اولیهٔ آن معمولاً به اواخر هزارهٔ دوم پیش از میلاد نسبت داده می‌شود. این متن یک دورهٔ پنج‌ساله برای هماهنگ‌کردن ماه‌های قمری و سال خورشیدی به کار می‌برد.[۳]
از حدود سده‌های چهارم و پنجم میلادی، دستگاه‌های موسوم به سیدهانتا روش‌های دقیق‌تری برای محاسبهٔ موقعیت واقعی خورشید، ماه و سیاره‌ها فراهم کردند. سوریا سیدهانتا از مهم‌ترین آثار این سنت بود و محاسبات آن تأثیر گسترده‌ای بر گاه‌شماری و تهیهٔ سالنماهای هندی گذاشت.[۴]
بنابراین، ادعای گاه مطرح‌شده که خود سوریا سیدهانتا به حدود ۱۰۰۰ پیش از میلاد تعلق دارد، با تاریخ‌گذاری رایج پژوهش‌های تاریخ اخترشناسی سازگار نیست؛ صورت تاریخی این سنت عمدتاً به سده‌های نخست میلادی مربوط است.
پنجیکای بنگالی
پنجیکا در فرهنگ بنگالی نقشی مهم در تعیین تاریخ جشن‌ها و مراسم هندو دارد. تاریخ جشن‌هایی چون دورگا پوجا بر پایهٔ محاسبهٔ تیتی‌ها و دیگر عناصر گاه‌شماری تعیین می‌شود و اختلاف روش محاسباتی گاه سبب شده است که پنجیکاهای مختلف تاریخ‌های متفاوتی پیشنهاد کنند.[۵]
دو روش عمدهٔ محاسبه در میان سازندگان پنجیکای بنگالی شناخته شده‌اند:
- دریک‌سیدهانتا، که پنجیکای ویشودها سیدهانتا از نمونه‌های مشهور آن است و بر محاسبات اصلاح‌شدهٔ جایگاه واقعی اجرام آسمانی تأکید دارد؛
- اَدریک‌سیدهانتا، که پنجیکاهای سنتی ناشرانی چون گوپتا پرس از آن پیروی می‌کنند و بیشتر به قواعد موروثی مبتنی بر متون سنتی از جمله سوریا سیدهانتا وفادار مانده‌اند.[۵]
تفاوت این دو روش گاه در تعیین پایان تیتی و در نتیجه روز برگزاری آیین‌های دینی آشکار می‌شود.
چاپ و اصلاح محاسبات
پنجیکاهای بنگالی برای مدت طولانی به صورت نسخه‌های دست‌نویس تهیه می‌شدند. بنا بر بنگلاپدیا، چاپ منظم آنها در بنگال از سدهٔ نوزدهم گسترش یافت و ویشودها سیدهانتا پنجیکا از سال ۱۸۹۰ منتشر شد.[۱]
یکی از انگیزه‌های اصلاح پنجیکا، اختلاف میان جایگاه‌های محاسبه‌شدهٔ سنتی خورشید، ماه و سیاره‌ها و نتایج اخترشناسی رصدی جدید بود. از همین رو در اواخر سدهٔ نوزدهم و سدهٔ بیستم کوشش‌هایی برای بازنگری داده‌های نجومی سالنماها انجام گرفت.
در سال ۱۹۵۲ دولت هند کمیتهٔ اصلاح گاه‌شماری را به ریاست اخترفیزیک‌دان مگناد ساها تشکیل داد. در آن زمان حدود سی نوع پنچانگ با روش‌های متفاوت در هند استفاده می‌شد. کمیته توصیه کرد محاسبات گاه‌شماری و اطلاعات دینی بر پایهٔ داده‌ها و روش‌های اخترشناسی جدید هماهنگ شوند.[۶]
در پی این اصلاحات، راشتریه پنچانگ، یا پنچانگ ملی هند، از سال ۱۹۵۷–۱۹۵۸ منتشر شد. این سالنما امروزه در چندین زبان، از جمله بنگالی، آسامی و اودیایی، منتشر می‌شود و داده‌هایی مانند تیتی، ناکشاترا، یوگا، کرنه، طلوع و غروب خورشید و ماه و جایگاه سیاره‌ها را بر پایهٔ محاسبات اخترشناسی جدید ارائه می‌کند.[۲]
پنجیکا و احکام نجوم
پنجیکا تنها یک تقویم نجومی نیست. در سنت رایج، داده‌های اخترشناختی آن با احکام نجوم هندی پیوند دارد. تعیین موهورتَه یا زمان مناسب برای انجام کارها، تهیهٔ زایچه، ارزیابی روزهای سعد و نحس و محاسبهٔ برخی مراسم مذهبی از جمله کاربردهای اختربینانهٔ آن است.
با این حال، داده‌های نجومی و احکام اختربینی دو بخش متمایزند: تعیین زمان تیتی، ناکشاترا و طلوع و غروب بر پایهٔ محاسبهٔ حرکت اجرام آسمانی است، در حالی که نسبت‌دادن سعد و نحس یا آثار انسانی به این زمان‌ها در حوزهٔ اختربینی قرار می‌گیرد.
پنجیکاهای اودیایی
در اودیسا نیز سنت تهیهٔ پنجیکا سابقه‌ای طولانی دارد. اخترشناس سدهٔ نوزدهم پاتانی سامانتا با رصدهای خود و تألیف سیدهانتا درپنه در اصلاح محاسبات اخترشناختی مورد استفاده در سالنماهای اودیایی تأثیر گذاشت.[۷]
برخی از پنجیکاهای اودیایی همچنان با آیین‌های معبد جاگانات در پوری ارتباط دارند و زمان جشن‌ها و اعمال دینی بر پایهٔ آنها تعیین می‌شود.
مادالا پانجی، با وجود نام مشابه، اساساً وقایع‌نامهٔ تاریخی و آیینی معبد جاگانات است و نباید آن را با پنجیکای نجومی به معنای دقیق کلمه یکی دانست.[۸]
پنجیکا در دورهٔ معاصر
پنجیکا همچنان در بنگال، آسام و اودیسا منتشر می‌شود، هرچند شکل آن از کتابچه‌های سنتی فراتر رفته و نسخه‌های دیجیتال و برنامه‌های تلفن همراه نیز پدید آمده‌اند. در عین حال، نقش اصلی آن ــ تعیین زمان جشن‌ها، آیین‌های دینی و عناصر گاه‌شماری سنتی ــ همچنان حفظ شده است.
پنجیکاهای امروزی ممکن است در کنار مطالب سنتی، اطلاعات عمومی مانند تعطیلات، مکان‌های زیارتی، اطلاعات تماس، زایچه‌های روزانه و داده‌های مربوط به جوامع هندو در خارج از هند را نیز دربر گیرند.
جستارهای وابسته
- پنچ‌آنگم
- گاه‌شماری هندو
- گاه‌شماری بنگالی
- تیتی
- ناکشاترا
- اختربینی هندو
- سوریا سیدهانتا
- سالنمای اختربینی
منابع
- 1 2 3 Howlader, A. R. (2012). "Panjika". In Islam, Sirajul; Jamal, Ahmed A. (eds.). Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh (2 ed.). Asiatic Society of Bangladesh.
- 1 2 "Details of the Panchang". Positional Astronomy Centre, India Meteorological Department.
- ↑ Chatterjee, S. K. (1987). "Indian Calendars". International Astronomical Union Colloquium. 91: 91–95. doi:10.1017/S0252921100105901.
- ↑ Arnold, David (2000). Science, Technology and Medicine in Colonial India. Cambridge University Press.
- 1 2 Banerjee, Sudeshna (23 May 2005). "Almanac shaves Pujas by a day – Conflicting schedules from twin schools on Navami and Dashami". The Telegraph.
{{cite news}}: پارامتر|پیوند بایگانی=نیاز به وارد کردن|پیوند=دارد (کمک) - ↑ "History". Positional Astronomy Centre, India Meteorological Department.
- ↑ Naik, P. C.; Satpathy, L. (1998). "Samanta Chandra Sekhar: The Great Naked Eye Astronomer". Bulletin of the Astronomical Society of India. 26: 33–49. Bibcode:1998BASI...26...33N.
- ↑ Kulke, Hermann (1987). "The Chronicles and the Temple Records of the Madala Panji of Puri: A Reassessment of the Evidence". Indian Archives. 36: 1–24.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Panjika». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶.
- سالنماهای اختربینی
- فرهنگ آسام
- فرهنگ اودیسا
- فرهنگ متهلا