ادبیات پاکستان
| تاریخ ادبیات مدرن | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| بر پایه دهه | |||||||||
| مدرن آغازین بر پایه سده | |||||||||
|
|||||||||
| مدرن میانی بر پایه سده | |||||||||
|
|||||||||
| سدههای ۲۰–۲۱ | |||||||||
| بر پایه منطقه | |||||||||
|
|||||||||
| موضوعات مرتبط | |||||||||
|
|||||||||
 درگاه ادبیات | |||||||||
ادبیات پاکستان (به اردو: ادبیاتِ پاکستان) ادبیاتی متمایز است که پس از دستیابی پاکستان به استقلال در سال ۱۹۴۷ به‌تدریج شکل گرفت و از سنت‌های ادبی شبه‌قاره هند برآمد. میراث مشترک ادبیات اردو و ادبیات انگلیسی دوران هند بریتانیا به دولت نوبنیاد پاکستان رسید و در گذر زمان پیکره‌ای ادبی ویژهٔ پاکستان در زبان‌های گوناگون این کشور از جمله اردو، انگلیسی، پنجابی، پشتو، بلوچی، سندی و سرایکی پدید آمد.
سرچشمه‌های ادبیات پاکستان به سنت‌های نسخه‌نویسی دوران فرهنگ اسلامی-هندی بازمی‌گردد که در آن آثار فراوانی به زبان‌های عربی، فارسی و سپس اردو تولید شد. برآوردها نشان می‌دهد که پاکستان نزدیک به ۲ میلیون نسخهٔ خطی در اختیار دارد که بخش عمدهٔ آن‌ها به زبان عربی و فارسی و دربارهٔ میراث اسلامی نوشته شده‌اند. امروزه ادبیات پاکستان با بازتاب نظام طبقاتی پیچیده و زندگی مردم عادی هویتی مستقل یافته و بستر رسمی آن فرهنگستان ادبیات پاکستان است.
پیشینه
سرزمین‌های پاکستان کنونی بخشی از فرهنگ گسترده‌تر نسخه‌نویسی اسلامی-هندی بودند. مجموعه‌های خصوصی و عمومی بسیاری از نسخه‌های خطی عربی و فارسی را نگهداری می‌کنند که بیشترشان به تاریخ، هنر و فرهنگ اسلامی مربوط‌اند و بخش بزرگی هنوز مستندسازی نشده‌اند.[۱]
ادبیات عامیانه
| بخشی از مجموعهٔ |
| فرهنگ پاکستان |
|---|
 |
| سنت‌ها |
| ورزش |
|
|
ادبیات پشتو که بر پایهٔ شعر حماسی و بالادهای غنی استوار است، اوج خود را در سدهٔ هفدهم با خوشحال خان ختک، شاعر و جنگاور مبارز علیه امپراتوری مغول، تجربه کرد.[۲] در زبان پنجابی و سندی شعر آوازی با رویکرد عرفانی شکوفا شد. شاه عبدالطیف از شاعران برجستهٔ سندی بود و سچل سرمست شاعر محبوب سندی و سرایکی، داستان‌های کهن منطقهٔ سند را به شعر درآورد.[۲] در بلوچی نیز شعر بداهه‌سرایی رواج داشت که ویژگی جوامع کوچ‌نشین بود.[۲]
شاعران اردو
تا سدهٔ شانزدهم، اردو زیر نفوذ زبان فارسی قرار داشت. در سدهٔ هجدهم اردو جایگزین فارسی به‌عنوان زبان ادبی امپراتوری مغول شد.[۲] ولی محمد ولی نخستین شاعری بود که در حدود ۱۷۰۰ میلادی غزل‌هایی به اردو سرود. میرزا غالب (۱۷۹۷–۱۸۶۹) غزل‌های بی‌شماری سرود که تا امروز در هند و پاکستان محبوب‌اند.[۲]
محمد اقبال (۱۸۷۷–۱۹۳۸) شاعر ملی پاکستان، به فارسی، اردو و انگلیسی می‌نوشت. او که هم از فلسفهٔ ایرانی و هم هندی تأثیر پذیرفته بود، اندیشه‌های نوافلاطونی را در شعر خود گنجاند و در دوران تحصیل در هایدلبرگ از آثار گوته و نیچه متأثر شد.[۳] احمد ندیم قاسمی (۱۹۱۶–۲۰۰۶) شعر گزین‌گویانه و داستان کوتاه طنزآمیز به اردو می‌نوشت و دبیر انجمن نویسندگان پیشرو سراسر هند بود.[۲]
پس از ۱۹۴۷: میان سنت و نقد نظام ارباب‌رعیتی
ماهیت ادبیات پاکستان در نخستین سال‌های پس از استقلال جنجال‌برانگیز بود، زیرا به‌شدت بر رویدادهای منفی مرتبط با جنبش استقلال متمرکز شده بود.[۴] به گفتهٔ جیلانی کامران انتظار می‌رفت ادبیات پاکستان همگام با دولت نوبنیاد مسیر تازه‌ای در پیش بگیرد، اما این انتظار بی‌درنگ برآورده نشد.[۴]
سعادت حسن منتو (۱۹۱۲–۱۹۵۵) داستان‌نویس برجسته، ادبیات بزرگی از رویدادهای تقسیم هند آفرید. آثار او پیشرو شمرده می‌شود و نقشی مهم در ثبت سختی‌ها و امیدهای پاکستان در سدهٔ بیستم ایفا کرد.[۴] فیض احمد فیض (۱۹۱۱–۱۹۸۴) شعر اردو را به درونمایه‌های سیاسی و اجتماعی روز پیوند زد و به اتهام توطئه کمونیستی سال‌ها زندانی شد.[۲]
عزیز احمد (۱۹۱۴–۱۹۷۸) داستان و رمان به اردو و آثار تاریخی-سیاسی به انگلیسی نوشت و منتقد سرسخت نظام ارباب‌رعیتی بود و سرانجام در ۱۹۶۲ به کانادا مهاجرت کرد.[۲] زیب‌النساء حمیدالله (۱۹۱۸–۲۰۰۰) نخستین ستون‌نویس زن مسلمان در هند بریتانیا بود که پس از تقسیم، نخستین مفسر سیاسی روزنامهٔ داون شد.[۲]
ترومای تقسیم =
درد جدایی درونمایه‌ای پرتکرار در فلسفه و شعر اردو است. شوکت صدیقی (۱۹۲۳–۲۰۰۶) رمان «خدا کی بستی» (۱۹۵۷) را نوشت که سرگذشت دردناک خانواده‌ای از طبقهٔ میانه را پس از مهاجرت اجباری ناشی از تقسیم در کراچی دههٔ ۱۹۵۰ روایت می‌کند. این رمان ۵۰ بار تجدید چاپ و به ۲۶ زبان ترجمه شد.[۲] انتظار حسین (۱۹۲۵–۲۰۱۶) رمان، داستان کوتاه و شعر نوشت و اثرش از اسطوره‌شناسی ادیان هندی رنگ گرفته بود.[۲] کشور ناهید (زادهٔ ۱۹۴۰) شاعر فمینیست اردوزبان، خود خشونت‌های دوران تقسیم را تجربه کرد و به کنشگری برای آموزش دختران روی آورد.[۲]
نشریات عامه‌پسند (دایجست‌ها)
از دههٔ ۱۹۶۰ نشریاتی موسوم به دایجست در پاکستان منتشر شد که شمارشان به صدها می‌رسد.[۵] بسیاری از آن‌ها داستان‌های عامه‌پسند (داستان زرد) منتشر می‌کردند و کراچی مرکز اصلی این صنعت بود. ابن صفی از نویسندگان محبوب داستان‌های زرد دههٔ ۱۹۶۰ بود.[۵] محی‌الدین نواب مجموعه‌داستان پیوستهٔ «دیوتا» را ۳۳ سال (تا ۲۰۱۰) در نشریهٔ ساسپنس دایجست منتشر کرد.[۵][۶] دایجست‌هایی که با ارتدوکسی مذهبی دوران ضیاءالحق همخوان نبودند با فشار روبه‌رو شدند، اما راه‌هایی برای دور زدن سانسور یافتند.[۵]
به گفتهٔ هصیب آصف، عاشقانه‌نویسی و حتی محتوای نیمه‌جنسی همواره بخشی از دایجست‌های عامه‌پسند بوده اما اغلب با پوشش گناه اخلاقی ارائه می‌شد. با ظهور تلویزیون و سپس رسانه‌های دیجیتال، بسیاری از نویسندگان به فیلم‌نامه‌نویسی روی آوردند.[۵]
اسلامی‌سازی پس از کودتای ۱۹۷۷
کودتای ژنرال ضیاءالحق در ۱۹۷۷ سرکوب مخالفان و عقب‌گردی جدی برای ادبیات و هنرهای نمایشی به همراه آورد. اسلامی‌سازی گسترده نه‌تنها اندیشه‌های غربی بلکه آموزه‌های تصوف را نیز از عرصهٔ عمومی راند.[۲] احمد فراز (۱۹۳۱–۲۰۰۸) شاعر برجستهٔ اردو، در اشعارش حکومت نظامی را نقد کرد و شش سال به اروپا و آمریکای شمالی تبعید شد.[۲] فاطمه ثریا باجی کار خود را در تلویزیون پاکستان آغاز کرد و با انتقال صحنهٔ درام‌هایش به دیگر کشورهای اسلامی از سانسور در امان ماند.[۲] بسیاری از نویسندگان سیاسی مانند فهمیده ریاض (۱۹۴۶–۲۰۱۸) در این دوره به خارج از کشور رفتند.[۲]
ادبیات بر پایهٔ زبان
اردو
بلوچی
پنجابی
پشتو
سندی
سرایکی
کشمیری
انگلیسی
انگلیسی یکی از زبان‌های رسمی پاکستان است و از دوران استعمار بریتانیا در این منطقه ریشه دارد. گونهٔ انگلیسی رایج در پاکستان انگلیسی پاکستانی نام دارد. شعر انگلیسی‌زبان پاکستان از آغاز جایگاه ویژه‌ای در ادبیات جنوب آسیا داشت، به‌ویژه با آثار حسن شهید سهروردی، احمد علی (نویسنده)، عالمگیر هاشمی، داود کمال و توفیق رفعت.[۴]
در زمینهٔ داستان، باپسی سیدوا از نویسندگان پارسی‌تبار با رمان‌های «لاشخورخواران» (۱۹۷۸) و شکستن هند (۱۹۸۸) شهرت یافت.[۴] حنیف قریشی با رمان بودای حومه‌نشین (۱۹۹۰) برندهٔ جایزهٔ ویت‌برد شد.[۴]
در سال‌های نخست سدهٔ بیست‌ویکم، شمار قابل توجهی از رمان‌نویسان پاکستانی انگلیسی‌زبان نامزد یا برندهٔ جوایز بین‌المللی شدند. محسن حمید نخستین رمانش دود پروانه (۲۰۰۰) را منتشر کرد که برندهٔ جایزه ادبی بیتی ترسک شد و نامزد نهایی جایزه پن/همینگوی بود؛ رمان دومش بنیادگرای ناخواسته (۲۰۰۷) در فهرست نهایی جایزه ادبی من بوکر قرار گرفت.[۴] ندیم اسلم برندهٔ جایزهٔ کیری‌یاما برای کتاب نقشه‌هایی برای عاشقان گمشده (۲۰۰۴) شد.[۴] نخستین رمان محمد حنیف با عنوان ماجرای انفجار انبه‌ها (۲۰۰۸) نامزد نهایی جایزه گاردین برای نخستین کتاب شد.[۷] کامله شمسی و دانیال معین‌الدین از نویسندگان نوظهوری هستند که توجه گسترده‌ای جلب کرده‌اند.[۸]
تا سال ۲۰۱۸ برآورد می‌شد بیش از ۱۰۰ نویسندهٔ پاکستانی روی‌هم‌رفته بیش از ۱۵۰ رمان، مجموعه‌داستان و گلچین به انگلیسی منتشر کرده‌اند.[۹]
برآمدن زبان‌های منطقه‌ای
از دههٔ ۱۹۷۰ زبان‌های منطقه‌ای که پیش‌تر نادیده گرفته شده بودند، سرانجام به زبان‌های ادبی تبدیل شدند و گسترش تلویزیون در این فرایند نقش مهمی داشت.[۲] جمال ابرو از نخستین نویسندگان سندی بود که از ۱۹۴۹ به سندی می‌نوشت. اسماعیل احمدانی (۱۹۳۰–۲۰۰۷) به سرایکی آثاری منتشر کرد و غنی خان (۱۹۱۴–۱۹۹۶) سنت کلاسیک پشتو را پاس داشت.[۲] افضل احسن رندهاوا (۱۹۳۷–۲۰۱۷) رمان، داستان کوتاه و شعر به پنجابی نوشت و ادبیات آفریقا و آمریکای لاتین را ترجمه کرد. نخستین رمانش «دیوا تی دریا» (۱۹۶۱) اولین کتاب یک نویسندهٔ پاکستانی بود که در هند منتشر شد.[۱۰]
جدایی بنگلادش
نویسندگان بنگالی‌زبان در ۱۹۷۱ به دولت نوبنیاد بنگلادش پیوستند. ناامیدی از این جدایی ترومای ناشی از شکست‌های نظامی برابر هند را ژرف‌تر کرد و به سرکوب شدیدتر اقلیت‌های مذهبی انجامید.[۲]
کتاب‌شناسی‌ها و فرهنگ‌نامه‌ها
کتاب‌شناسی‌ها و فرهنگ‌نامه‌های زندگی‌نامه‌ای بسیاری دربارهٔ نویسندگان پاکستانی تدوین شده‌است، از جمله «فهرست اهل قلم» منتشرشده از سوی فرهنگستان ادبیات پاکستان که ویرایش ۲۰۱۰ آن ۳٬۵۰۰ نویسندهٔ زنده را دربرمی‌گرفت.[۱۱]
جستارهای وابسته
- شعر پاکستان
- ادبیات پسااستعماری
- جنبش نویسندگان پیشرو
- نشر کتاب در پاکستان
- جشنوارهٔ ادبیات کراچی
منابع
- ↑ Khan، Iqbal Nafees. «Islamic Manuscripts in Pakistan». Government of Sindh (به انگلیسی آمریکا). بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ فوریه ۲۰۲۶. دریافت‌شده در ۱۲ فوریه ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Der Literatur-Brockhaus (in German). Vol. 3: OG-Z. p. 34.
- ↑ Schimmel, Annemarie (1989). Muhammad Iqbal. Prophetischer Poet und Philosoph (in German). München. ISBN 3-424-00962-8.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده) - 1 2 3 4 5 6 7 8 Pakistan Literature: Evolution & trends بایگانی‌شده در ۲۰۰۶-۰۳-۲۴ توسط Wayback Machine, Gilani Kamran, 2004.
- 1 2 3 4 5 Asif, Haseeb (6 ژوئیه 2015). "Read pray love: Inside the enigmatic world of Urdu digests". Herald Magazine (in English). Retrieved 12 آوریل 2020.
- ↑ Kurzbiographie auf www.thelibrarypk.com
- ↑ Higgins, Charlotte (۳۱ اکتبر ۲۰۰۸). «Five of the best in line for the Guardian first book award». گاردین. دریافت‌شده در ۱۵ مارس ۲۰۰۹.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ "Pakistani Authors Catch Literary World's Attention", Rob Gifford, مورنینگ ادیشن, ان‌پی‌آر، May 29, 2009
- ↑ Naqvi, Maniza (5 مارس 2018). "Pakistani English fiction's search for approval and recognition". Herald Magazine (in English). Retrieved 13 فوریه 2026.
- ↑ Obituary: Harbinger of Punjabi renaissance Afzal Randhawa is no more, in Dawn, 20. September 2017
- ↑ Parekh، Rauf (۱ ژوئیه ۲۰۲۴). «Literary Notes: Biographical dictionaries and obituaries in Urdu». داون نیوز. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ نوامبر ۲۰۲۴.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Pakistani literature». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Pakistanische Literatur». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای آلمانی ، بازبینی‌شده در ۶ آوریل ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
- ادبیات پاکستان