کیتو (اسطوره)
| کیتو | |
|---|---|
| عضوی از ناواگراها | |
 تندیس سده سیزدهمی کیتو در موزه بریتانیا | |
| ترجمهٔ سانسکریت | केतु |
| وابستگی | گراها، آسورا، سواربهانو |
| اقامتگاه | کیتولوکا |
| مانترا | اوم ویپراچیتی پوترا سیمهیکا پوترا اوم ناواگراها کیتاوه ناماه |
| سلاح | نیزه |
| شماره | ۷، ۱۶ و ۲۵ |
| مرکوب | کرکس |
| اطلاعات شخصی | |
| والدین | ویپراچیتی (پدر)، سیمهیکا (مادر) |
| خواهر و برادر | راهو |
| همسر | چیترالکها[۱] و دهومرا[۲] |
کیتو یا به تلفظ درست‌تر کِتو (سانسکریت: केतु .svg.png){kind=small}
، انگلیسی: Ketu) گره نزولی یعنی گره «جنوبی» ماه در اختربینی هندو است.[۳][۴][۵] به عنوان یک ایزد، راهو (.svg.png){kind=small}
، گره صعودی یعنی «شمالی» ماه) و کیتو، دو نیمه آسورای (دیو) جاودانه به نام سواربهانو در نظر گرفته می‌شوند که توسط ویشنو سر بریده شد.
بر اساس اختربینی ودایی، راهو و کیتو دارای یک چرخه مداری ۱۸٫۶ ساله هستند و همواره از نظر مداری (و همچنین در زایچه‌ها) ۱۸۰ درجه با یکدیگر فاصله دارند. این امر با مدار تقدیمی ماه یا چرخه چرخشی ۱۸٫۶ ساله گره‌های صعودی و نزولی قمری بر روی سطح دایرةالبروج زمین مطابقت دارد. کیتو به همراه بودها (سیاره حاکم سنتی؛ تیر در اختربینی غربی) بر برج سنبله حاکم است.
از دیدگاه اخترشناسی، راهو و کیتو نشان‌دهنده نقاط تقاطع مسیرهای سوریا (خورشید) و چاندرا (ماه) در حرکتشان بر روی کره سماوی هستند و با هیچ سیاره مادی مطابقت ندارند.[۶] راهو و کیتو به ترتیب نام‌های گره‌های شمالی و جنوبی ماه هستند. گرفت‌ها زمانی رخ می‌دهند که خورشید و ماه در یکی از این نقاط باشند، که این امر داستان بلعیده شدن آن‌ها توسط راهو/کیتو را پدید آورده است. باور بر این است که کیتو مسئول ایجاد ماه‌گرفتگی است.[۶]
اختربینی
در اختربینی هندو، کیتو نمایانگر مجموعه‌های کارمایی، اعم از خوب و بد، و همچنین معنویت و تأثیرات فراطبیعی است. کیتو نشان‌دهنده فرایند معنوی پالایش مادی‌گرایی به سوی روح است و هم نحس و هم سعد در نظر گرفته می‌شود: این فرایند باعث اندوه و خسران می‌شود، اما در عین حال فرد را به سوی خدا سوق می‌دهد. به عبارت دیگر، باعث از دست دادن مادیات می‌شود تا دیدگاه معنوی‌تری را در شخص ایجاد کند. کیتو یک «کاراکا» یا شاخص هوش، خرد، عدم دلبستگی، خیال، بینش نافذ، اختلال روانی و توانایی‌های روانی است. باور بر این است که کیتو برای خانواده ارادتمندان رفاه به ارمغان می‌آورد و اثرات مارگزیدگی و بیماری‌های ناشی از سموم را از بین می‌برد. او به ارادتمندان خود سلامتی، ثروت و دام می‌بخشد. کیتو ارباب سه ناکشاترا یا خانه‌های ماه است: اشوینی، ماگها و مولا.
کیتو مسئول «موکشا»، «سانیاسا»، خودشناسی، «گیانا»، طبیعتی متزلزل، بی‌قراری، دستگاه غدد درون‌ریز و اندامی کوتاه و چاق در نظر گرفته می‌شود.
افرادی که تحت تأثیر کیتو قرار می‌گیرند می‌توانند به درجات والایی دست یابند که بیشتر آن‌ها معنوی است.
راهو، به عنوان یک سیاره کارمایی، ضرورت و اشتیاق برای کار بر روی حوزه خاصی از زندگی را نشان می‌دهد که در زندگی گذشته در آن نادیده گرفته شده است. برای ایجاد تعادل در نارضایتی ظاهری، فرد باید تلاش بیشتری کند تا در طول عمر کنونی به یک وضوح رضایت‌بخش دست یابد. راهو می‌تواند تمام ویژگی‌های منفی هر سیاره را از بین ببرد، در حالی که کیتو می‌تواند بر هر ویژگی مثبت سیاره تأکید کند.
حاکم: بر اساس متن محبوب اختربینی، بریهات پاراشارا هورا شاسترا، اگر به دنبال راه‌حل‌هایی در مورد کیتو هستید، کار با مانترای گانشا و ماتسیا را در نظر بگیرید.
شرف و هبوط: این یک نقطه قابل بحث در اختربینی بوده است. بر اساس متون کهن، کیتو در برج عقرب در شرف است و در برج ثور هبوط می‌کند. با این حال، بسیاری از اختربینان در این مورد اختلاف نظر داشته‌اند و اکنون به نظر می‌رسد بیشتر اختربینان مدرن بر این باورند که کیتو در برج قوس در شرف است و در برج جوزا هبوط می‌کند. این منطقی به نظر می‌رسد، زیرا کیتو یک تنه است و بخش برجسته‌ای از قوس، تنه بزرگ یک اسب متصل به بالاتنه یک مرد است، اگرچه «کوجاوات کیتو» یک گفته رایج است که کوجا به معنای مریخ است، بنابراین هنوز هم اعتقاد بر این است که کیتوی قرار گرفته در عقرب دارای مقام است.
دلالت‌های منفی: کیتو نحس در نظر گرفته می‌شود و بیشتر با چیزهای منفی همراه بوده است. بیشتر مردم آن را یک سیاره دشوار می‌دانند، زیرا به صورت موانعی در سطح مادی تجلی می‌یابد. با این حال، مانتراهای ایزد گانشا می‌تواند به رفع این مشکلات کمک کند زیرا گانشا ایزد حاکم بر کیتو است. کیتو اغلب حس جدایی کامل، خسران، بی‌فکری، سرگردانی و سردرگمی را در زندگی فرد به ارمغان می‌آورد.
دلالت‌های مثبت: جنبه بسیار عمیق‌تری در کیتو وجود دارد و آن را معنوی‌ترینِ تمام سیارات نامیده‌اند. کیتو سیاره روشنگری و رهایی در نظر گرفته شده است. او کسی است که «سر خود را از دست داده است (حواس دنیوی = تاتوا)» و تجسمی از چشم‌پوشی است (تنه‌ای بدون سر که به هیچ چیز نیاز ندارد). کیتو زاهدی است که می‌خواهد فراتر از زندگی دنیوی برود و به رهایی نهایی دست یابد.
سیارات دوست: کیتو با هرمز (بریهاسپاتی) و کیوان (شانی) دوست است؛ با ناهید (شوکرا) خنثی است و با تیر (بودها)، ماه (چاندرا) و بهرام (مانگالا) دشمنی دارد.
ناکشاتراها (اشوینی، ماگها، مولا) در اختربینی ودایی تحت حاکمیت کیتو هستند.[۷]
در نجوم ایرانی
کید در متون کهن نجومی و اختربینی فارسی و عربی، نام اختری نحس و غالباً نادیدنی است که جایگاه آن را از راه محاسبه تعیین می‌کردند. کید در اخترشناسی نوین با هیچ جرم آسمانی مشخصی مطابق دانسته نمی‌شود و در منابع تاریخی گاه به‌صورت یک شبه‌سیاره، گاه دنباله‌داری شوم و گاه مفهومی مرتبط با گرهٔ جنوبی مدار ماه توصیف شده است. محمد بن احمد خوارزمی در مفاتیح العلوم آن را چنین تعریف می‌کند: «الکید نجم نحس فی السماء لا یری وله حساب معلوم یستخرج به موضعه»؛ یعنی کید اختری نحس در آسمان است که دیده نمی‌شود و جایگاه آن از روی حسابی معین به دست می‌آید.[۸] در واژگان کهن نجوم و احکام نجوم نیز صورت انگلیسی al-Kaid برای این اصطلاح ثبت شده است.[۹]
لغت‌نامه دهخدا کید را «نام ستاره‌ای منحوس که به هندی کیت نامند» معرفی کرده و در معنای اصطلاحی آن نوشته است که کید در احکام نجوم «نجم نحسی در آسمان» است که دیده نمی‌شود و جایگاه آن را با حسابی معین استخراج می‌کنند. دهخدا برای کاربرد این اصطلاح بیتی از خاقانی آورده است:
- خانهٔ طالع عمرم ششم و هشتم کید / چون ندیدید که جاماسب دهائید همه
صورت دیگر این اصطلاح، «کید قاطع»، در منابع فارسی نام کوکبی نحس و دم‌دار دانسته شده است. احکامیان آن را از ذوات‌الاذناب و «قاطع اعمار» می‌شمردند؛ یعنی پدیداری یا موقعیت آن را در احکام مربوط به طول عمر، نشانه‌ای برای بریدن یا پایان‌یافتن عمر تلقی می‌کردند.[۱۰]
پژوهشگران تاریخ اخترشناسی عموماً کید را صورت دگرگون‌شدهٔ واژهٔ سانسکریت «کِتو» می‌دانند. کتو یا کیتو در سنت هندی چند معنای مرتبط داشته و برای دنباله‌دار یا اختر دم‌دار، دُم اژدهای گرفتگی، گرهٔ جنوبی مدار ماه و یکی از نُه عامل آسمانی اختربینی هندی به کار رفته است. در روایت اسطوره‌ای هندی، راهو سر و کیتو دُم موجودی اژدهاگونه‌اند که با دو گرهٔ مدار ماه و وقوع خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی ارتباط دارند. با انتقال این مفهوم به سنت‌های ایرانی و عربی، راهو و کتو با سر و دُم اژدهای گوزهر تطبیق یافتند، اما کاربرد کهن‌تر کتو به معنای دنباله‌دار نیز در صورت «کید» باقی ماند.[۱۱] احتمالاً شباهت آوایی واژهٔ هندی کتو با واژهٔ عربی «کَید» به معنای نیرنگ و فریب نیز در شکل‌گیری این نام مؤثر بوده است.
چندمعنایی کتو سبب شد که کید در منابع اسلامی تعریف یکسانی نداشته باشد. در برخی منابع، کید اختری نادیدنی است که جایگاه و حرکت آن را مانند یک شبه‌سیاره محاسبه می‌کنند؛ در برخی دیگر، اختری سرخ، دم‌دار یا دنباله‌داری بسیار شوم است که در فاصله‌های زمانی طولانی پدیدار می‌شود؛ و در بعضی نوشته‌ها نیز با دُم اژدهای گرفتگی و گرهٔ جنوبی ماه ارتباط دارد. بنابراین کید را نمی‌توان در همۀ متون بی‌درنگ برابر گرهٔ جنوبی ماه دانست. اگر این نام همراه با رأس، ذنب، گوزهر یا مباحث گرفتگی آمده باشد، احتمالاً به کتو در مقام گرهٔ جنوبی اشاره دارد؛ اگر با تعبیرهایی چون «دم‌دار»، «ذوات‌الاذناب» یا «کید قاطع» همراه باشد، بیشتر مفهوم یک دنباله‌دار نحس مراد است؛ و اگر برای آن جایگاه و حرکت محاسبه‌شده‌ای ذکر شده باشد، به‌صورت یک شبه‌اختر یا شبه‌سیارهٔ اختربینی تصور شده است.
کید در پژوهش‌های غربی تاریخ اخترشناسی نیز بررسی شده است، هرچند در سنت رایج اختربینی غربی جایگاه مستقلی ندارد. ویلی هارتنر در سال ۱۹۵۵ پژوهشی مستقل با عنوان مسئلهٔ سیارهٔ کید منتشر کرد و سپس مدخل «کید» را برای چاپ دوم دانشنامه اسلام نوشت. هارتنر در این پژوهش‌ها پیشینهٔ هندی و ایرانی کید و ارتباط آن را با کتو، دنباله‌دارها و گره‌های مدار ماه بررسی کرد.[۱۲][۱۳] در پژوهشی جدیدتر دربارهٔ دیدگاه ابومعشر بلخی دربارۀ دنباله‌دارها نیز «کید» به‌عنوان اصطلاحی تاریخی مرتبط با دنباله‌دارها بررسی شده است.[۱۴]
کیدِ متون اختربینی را نباید با دو نام مشابه در نام‌گذاری ستارگان اشتباه گرفت. «کِید» نام رسمی ستارهٔ ۴۰ جوی یا اومیکرون ۲ نهر در صورت فلکی جوی است، درحالی‌که «القائد» نام ستارهٔ اتا خرس بزرگ در انتهای صورت‌وارهٔ هفت‌اورنگ است. این دو ستاره در فهرست نام‌های رسمی اتحادیه بین‌المللی اخترشناسی ثبت شده‌اند، اما با کیدِ هندی‌تبار در نجوم و احکام نجوم اسلامی ارتباط مفهومی ندارند.[۱۵]
جستارهای وابسته
- هاتی هروتویتنیسون
- اسکول
| ایزدان |  | |
|---|---|---|
| ایزدبانوان | ||
| سایر خدایان | ||
| متون | وداها (ریگ • ساما • یاجور • آتاروا) • اوپانیشادها • پوراناها • رامایانا • مهاباراتا • باگاوادگیتا • یوگا سوتراهای پاتانجلی | |
| مفاهیم | ||
منابع
- ↑ "Chitralekha (Deity) Consort of Ketu".
- ↑ "Page 4 - Consorts of other deities | Manidvipa". www.manidvipa.in. Retrieved 2026-07-12.
- ↑ "The less known story of Rāhu and Ketu!". speakingtree.in.
- ↑ "Role Of Ketu in Astrology". shrivinayakaastrology.com.
- ↑ "Ketu Astrological significance". heerejawharat.com.
- 1 2 Santhanam, R. Brihat Parashara Hora Shastra (vol. 1). p. 24.
- ↑ "Ketu in Vedic Astrology".
- ↑ محمد بن احمد خوارزمی. «فصل اول: در نام‌های ستارگان سیار و ثابت و صورت‌های آن‌ها». مفاتیح العلوم (به عربی). دریافت‌شده در ۱۸ اوت ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ باقری، محمد؛ زمانی، مریم؛ کریمیان، زینب (۱۴۰۰). «واژگان کهن نجوم و احکام نجوم». تاریخ علوم و فناوری دورهٔ اسلامی: ۲۷.
{{cite journal}}: از پارامتر ناشناخته|شماره مدخل=صرف‌نظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «معنی کید». لغت‌نامهٔ دهخدا. واژه‌یاب. دریافت‌شده در ۱۸ اوت ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ کوچار, راجش. "Rahu and Ketu in mythological and "astronomological" contexts" (in انگلیسی). Retrieved 18 اوت 2026.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - ↑ هارتنر, ویلی (1955). Le problème de la planète Kaïd (in فرانسوی). Université de Paris, Palais de la Découverte.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - ↑ هارتنر, ویلی. "al-Kayd". Encyclopaedia of Islam (in انگلیسی). Vol. 4 (دوم ed.). p. 809–811.
{{cite encyclopedia}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - ↑ نوی‌هویزر, رالف; کونیتش, پاول; موگراور, مارکوس; لوگه, دانیلا; فان خنت, راب (2016). "Tycho Brahe, Abū Ma'shar, and the Comet beyond Venus (Ninth Century A.D.)". Journal for the History of Astronomy (in انگلیسی). 47 (2): 136–158. doi:10.1177/0003702816645734.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده) - ↑ "Naming Stars" (in انگلیسی). اتحادیهٔ بین‌المللی اخترشناسی. Retrieved 18 اوت 2026.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:زبان ناشناخته (رده)
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Ketu (mythology)». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۶ اوت ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
- اسطوره ماه
- اسطوره‌های خورشید
- اسورا
- گرفت‌ها
- ناواگراها
- اختربینی ایرانی