جاهای گردشگری استان همدان
استان همدان در غرب ایران و بر دامنهٔ کوه الوند جای دارد و یکی از کهن‌ترین شهرهای ایران، هگمتانه باستانی، در آن واقع است. غار علیصدر، آرامگاه‌های بوعلی سینا و باباطاهر و سنگ‌نبشته‌های گنج‌نامه از جاذبه‌های شاخص آن‌اند. در این فهرست، مهم‌ترین جاهای دیدنی و جاذبه‌های گردشگری استان همدان به تفکیک دسته‌بندی شده‌اند. برخی از این جاها هنوز مقالهٔ جداگانه در ویکی‌پدیا ندارند.
بناها و یادمان‌های تاریخی
قلعه‌ها، کاخ‌ها، کاروانسراها، خانه‌های تاریخی، حمام‌ها، آب‌انبارها و محوطه‌های باستانی، بخش بزرگی از میراث دیدنی استان همدان را می‌سازند.
قلعه‌ها و ارگ‌ها
- ارگ نوشیجان، محوطه باستانی مادی بر فراز تپه‌ای، با آتشکده و معبدی از کهن‌ترین یادمان‌های ماد.
- قلعه اردلان (تویسرکان)، مربوط به دوره صفویه.
- قلعه نهاوند، یا دژ یزدگرد قلعه‌ای ساسانی در شهر نهاوند بود.
- قلعه پری، محوطه ای باستانی.
کاخ‌ها، عمارت‌ها و خانه‌های تاریخی
- خانه شهید مدنی
- خانه ضرابی
- خانه لطفعلیان، مربوط به دوره قاجار.
- خانه مسعودی، عمارت مسعودی و موزه هنر و فرهنگ تویسرکان مربوط به دوره قاجار.
- خانه نراقی، مربوط به دوره قاجار - دوره پهلوی اول.
- خانه پوستی‌زاده، خانه پوستی زاده مربوط به دوره قاجار.
کاروانسراها، بازارها و حمام‌ها
- بازار ملایر، از جاذبه‌های شهر ملایر است و در سال ۱۳۵۵ با شماره ۱۲۸۶/۳.
- بازار همدان، بازار سرپوشیده تاریخی بازمانده از دوره قاجار با معماری اسلامی.
- حمام حاج آقا تراب، مربوط به دوره قاجار.
- حمام حاج حافظ، مربوط به دوره قاجار.
- حمام قدیمی امزاجرد، سفره خانه سنتی تاریخی حاج مصطفی.
- حمام قلعه
- سرای صفرخانی، مربوط به دوره قاجار.
- کاروانسرای تاج‌آباد، کاروانسرای تاج آباد مربوط به دوره صفوی.
- کاروانسرای حسینخانی، مربوط به دوره قاجار.
- کاروانسرای زغالیها، کاروانسرای زغالیها مربوط به دوره قاجار.
- کاروانسرای شریفیه، مربوط به دوره قاجار.
- کاروانسرای فرسفج، مربوط به دوره صفوی.
- کاروانسرای میامی، مربوط به دوره صفوی.
- کاروانسرای میرزا کاظم، مربوط به دوره قاجار.
پل‌ها، آب‌انبارها و سازه‌های آبی
- پل زرامین، پل پیل‌لاغه مربوط به دوره قاجار.
- پل کوریجان
- یخچال میرفتاح
برج‌ها، مناره‌ها و گنبدها
- برج آرامگاه بابا حسین
- برج آرامگاه بابا پیره، برج مقبره بابا پیره.
- برج خانقلی، مربوط به دوره ایلخانی.
- برج قربان، برج آرامگاهی از سده‌های هفتم و هشتم هجری و مدفن گروهی از امیران سلجوقی.
- گنبد علویان، چهار باغ علویان.
محوطه‌ها و یادمان‌های باستانی
- تپه آسیاب آورزمان
- تپه اقبلاغ
- تپه امامزاده ویان
- تپه امامزاده آورزمان
- تپه امیرآباد شماره ۲
- تپه بانسره
- تپه بزرگ شریف‌آباد
- تپه تازه‌کند حسام‌آباد
- تپه حسن قشلاق
- تپه خزل گره چغا
- تپه خندان امزاجرد
- تپه دره خانی شرقی
- تپه ده‌بر
- تپه دینارآباد، تپه دینار آباد.
- تپه روستای متروک ۱
- تپه سرسام گبری
- تپه سیزده تپه
- تپه سیمین زاغه، مربوط به هزاره سوم قبل از میلاد.
- تپه شاوه ۱، مربوط به دوره ساسانیان.
- تپه شاوه ۱۱
- تپه عین‌آباد شماره ۱، تپه عین آباد شماره ۱.
- تپه عین‌آباد شماره ۲، تپه عین آباد شماره ۲.
- تپه قدمگاه جعفر
- تپه قروق غربی
- تپه قزلجه
- تپه قلعه حسین‌آباد شاملو
- تپه قلعه شیزاد
- تپه قلعه علی‌آباد
- تپه قلعه گلزرد
- تپه مسجدین، مربوط به دوران‌های تاریخی اشکانی - ساسانی.
- تپه منصورآباد (اورتا قلعه)
- تپه میلاب
- تپه نامیله (ملایر)، مربوط به هزاره ۲و۱ قبل از میلاد.
- تپه و گورستان سیاه کمر
- تپه پری، سال ۱۳۴۹ برای اولین بار به طور رسمی حفاری شد و منجر به پیدایی قبور مربوط به هزاره اول میلادی گردید.
- تپه پیرتپه
- تپه چاه ۲۶
- تپه کاروانه
- تپه کوریجان ۱
- تپه کوریجان ۲
- تپه کوزره
- تپه کوسج خلیل ۱
- تپه کوسج خلیل ۱۱
- تپه گرک، مربوط به عصر مس - عصر برنز - عصر آهن.
- تپه گوراب (دژ گوراب)، دژ گوراب مربوط به هزاره ۴ قبل از میلاد.
- تپه گورستان امزاجرد، تپه قبرستان امزاجرد.
- تپه گورستان بهرام‌آباد، تپه قبرستان بهرام‌آباد.
- تپه گورستان قدیمی امزاجرد، تپه قبرستان قدیمی امزاجرد.
- تپه گورو
- تپه گیان
- تپه گیان ۲
- تپه‌حصار شماره ۳، تپه حصار شماره ۳.
- محوطه سنگ‌شیر، محوطه سنگ شیر مربوط به دوره اشکانیان.
- محوطه غار سراب
- نقش‌برجسته میدان میشان
دیگر بناهای تاریخی
- تخت نادر، از دشت‌های کوهستان الوند است.
- حاجی خان تپه
- حسن تپه
- حوزه علمیه آخوندملاعلی همدانی، مربوط به دوره قاجار.
- ساری تپه دستجرد
- سرآب گیان
- شیر سنگی همدان، یادمان سنگی کهن و از نمادهای دیرین شهر همدان با ریشه در دوران باستان.
- قباق تپه (میراث)
- قرق تپه سی شرقی
- مدرسه آلیانس همدان، یکی از مدارس قدیم است.
- منجوق تپه حسن ابدال
- میدان امام (همدان)
- میدان میشان، یا دشت میشان یکی از دشت‌های کوهستان الوند است.
- ناصرآباد (کبودرآهنگ)، ناصرآباد، هندوانه و سیب‌زمینی جزو دیگر محصولات این روستا می باشد.
- نوشیجان
- هفت لانجین، یا هفت خواهران دو سنگ قدیمی بود که قرار داشت و مورد احترام و زیارت مردم همدان قرار داشت.
- هگمتانه، هَگمَتانَه پایتخت مادها، پایتخت تابستانی هخامنشیان، و ساتراپ‌نشین ماد از هخامنشیان تا ساسانیان بود.
- پایگاه شهید نوژه، پایگاه هوایی نوژه، پایگاه هوایی سوم شکاری همدان با نام سابق پایگاه شاهرخی سومین پایگاه شکاری نیروی هوایی ارتش ایران است، که در فاصله….
- چنار کمربسته، پنجمین اثر ثبت شده میراث طبیعی ایران است که قرار دارد.
- کهنه گورستان دشته، کهنه قبرستان دشته.
- گنج‌نامه، کتیبه‌های میخی داریوش و خشایارشای هخامنشی به سه زبان پارسی باستان، ایلامی و بابلی.
- گونسپان، یا پاتپه، نام تپه‌ای قدیمی و باستانی در ملایر است که از دوران مادها بجا مانده.
- یاس تپه منجان
بناهای مذهبی و زیارتگاه‌ها
مسجدها، امامزادهها، آرامگاه‌ها و دیگر بناهای مذهبی، از مهم‌ترین مقصدهای زیارتی و گردشگری استان همدان به‌شمار می‌روند.
مسجدها
- مسجد باب‌الحوائج، مربوط به دوره قاجار.
- مسجد بزرگ شریف‌الملک، شریف الملک مربوط به دوره قاجار.
- مسجد جامع تویسرکان، مربوط به دوره پهلوی.
- مسجد جامع خدا کرم، مربوط به دوره قاجار.
- مسجد جامع سرابی، مربوط به دوره قاجار.
- مسجد جامع شیخ‌الملوک، یا مسجد جامع ملایر.
- مسجد جامع فرومد
- مسجد جامع نهاوند، مربوط به دوره سلجوقیان - دوره صفوی.
- مسجد جامع همدان
- مسجد حاج آقا تراب، مربوط به دوره قاجار.
- مسجد حاج ابراهیم بیک، مربوط به دوره قاجار.
- مسجد حاج احمد، مربوط به دوره قاجار.
- مسجد حاج خدارحم، مربوط به دوره قاجار.
- مسجد حاج رضا انصاری، مربوط به دوره قاجار.
- مسجد حاج زینل، مربوط به دوره قاجار - دوره پهلوی.
- مسجد حاج سر تیپ، مربوط به دوره قاجار - دوره پهلوی.
- مسجد حاج قاسم، مسجدحاج قاسم مربوط به دوره قاجار.
- مسجد حاج کلبعلی، مربوط به دوره قاجار.
- مسجد خماجین، مربوط به دوره قاجار.
- مسجد خوش‌آباد، مسجد خوش آباد مربوط به دوره قاجار.
- مسجد درجزین رزن، مربوط به دوره زند - دوره قاجار.
- مسجد دستجرده، مربوط به دوره قاجار.
- مسجد زرهان، مربوط به دوره قاجار.
- مسجد سیف الدوله، مربوط به دوره قاجار.
- مسجد شالبافان، مربوط به دوره قاجار.
- مسجد شریف‌الملک کوچک، مربوط به دوره پهلوی.
- مسجد شورین، مربوط به دوره قاجار.
- مسجد شیخ رسولی‌ها، مربوط به دوره قاجار.
- مسجد صاحب الزمان، مربوط به دوره صفوی.
- مسجد علویان، مربوط به دوره قاجار.
- مسجد میرزا آقاجانی، مربوط به دوره قاجار.
- مسجد میرزا تقی، مربوط به دوره ایلخانی.
- مسجد نشر، مربوط به دوره قاجار.
- مسجد نظر بیگ (حضرت علی)، مربوط به دوره زند.
- مسجد پیغمبر
- مسجد چمن چوپانها، مربوط به دوره قاجار.
- مسجد کبابیان، مربوط به دوره قاجار.
- مسجد گازران
- مسجد گلپا، مربوط به دوره قاجار.
- مسجد یسرلو، مربوط به دوره قاجار.
امامزادهها و زیارتگاه‌ها
- امامزاده ازناو، یا امامزاده عین و غین مربوط به دوره سلجوقیان.
- امامزاده اسماعیل (همدان)
- امامزاده اظهر بن علی، مربوط به دورهٔ ایلخانی.
- امامزاده اهل بن علی، مربوط به دوره صفوی.
- امامزاده بدیع‌الزمان، امامزاده بدیع الزمان انگشته مربوط به دوره قاجار.
- امامزاده سام و هام، امامزاه سام و هام مربوط به دوره قاجار.
- امامزاده سیدان، مربوط به دوره پهلوی.
- امامزاده عبدالله (تویسرکان)، امامزاده عبداله مربوط به دوره صفوی.
- امامزاده عبدالله (همدان)، سال های اخیر، تغییر و تحول بسیاری در این بنا صورت گرفته و بنای کنونی به جای بنای قدیمی که طاق سنگی چهار ضلعی با گنبدی از شیروانی بود،….
- امامزاده عبداله (تویسرکان)، مربوط به دوره صفوی.
- امامزاده محسن، امامزاده محسن یا امامزاده کوه.
- امامزاده هادی بن علی، مربوط به دوره ایلخانی.
- امامزاده هود، مربوط به دورهٔ ایلخانی.
- امامزاده یحیی (همدان)
آرامگاه‌ها و خانقاه‌ها
- آرامگاه استر و مردخای، مهم‌ترین زیارتگاه یهودیان ایران، بنا بر سنت مدفن استر و مردخای.
- آرامگاه باباطاهر (همدان)، آرامگاه باباطاهر عریان، شاعر و عارف نامدار دوبیتی‌سرای ایرانی.
- آرامگاه بوعلی‌سینا، بنای یادبود ابن سینا، فیلسوف و پزشک نامدار ایرانی.
- آرامگاه حبقوق نبی، زیارتگاه منسوب به حبقوق، یکی از پیامبران بنی‌اسرائیل، در تویسرکان.
- آرامگاه درب شیخ، مقبره درب شیخ.
- آرامگاه میررضی‌الدین آرتیمانی، آرامگاه میر رضی الدین آرتیمانی از بناهای قرن ۱۴ شمسی، محل دفن میر رضی آرتیمانی از شاعران و عارفان مشهور دوران صفویه است.
آتشکده‌ها و یادمان‌های زرتشتی
- آتشکده بهرام (همدان)
- آتشکده نوشیجان، از کهن‌ترین و مهم‌ترین آتشکده‌های شناخته‌شده ایران در محوطه باستانی نوشیجان.
- معبد لائودیسه، یا امامزاده دو خواهر یکی از آثار.
کلیساها و کنیسه‌ها
- کلیسای آنجلی، مربوط به دوره قاجار.
- کلیسای حضرت مریم (همدان)، مربوط به دوره قاجار.
- کلیسای گریگوری استفان، استپان یا کلیسای گریگوری استفان در قسمت شرقی تپهٔ هگمتانه.
گورستان‌های تاریخی
- گورستان آقبلاغ، قبرستان آقبلاغ.
- گورستان اقلان قز
- گورستان بویاقچی
- گورستان توسک سفلی، مربوط به دوره قاجار - دوره پهلوی.
- گورستان طاسران، قبرستان طاسران.
- گورستان پارتی همدان، محوطهٔ شیر سنگی است.
- گورستان ژیر ری، مربوط به هزاره اول قبل از میلاد.
دیگر اماکن مذهبی
جاذبه‌های طبیعی
کوه‌ها، غارها، آبشارها، چشمه‌ها، دریاچه‌ها و مناطق حفاظت‌شده، چهره‌ای دیدنی از طبیعت استان همدان را به نمایش می‌گذارند.
رودها، چشمه‌ها و آبگرم‌ها
- رود قره‌چای، قره‌چای رودی است که از ارتفاعات استان مرکزی و سرچشمه گرفته و در مسیر خود به وارد شده و در نهایت به دریاچه نمک می‌ریزد.
- رود گاماسیاب، گاماسیاب یکی از بزرگ‌ترین رودخانه‌های ایران و شاخهٔ عمده و اصلی کرخه بوده که تا محل تلاقی با رودخانه قره‌سو به این نام خوانده می‌شود.
- چشمه آب‌مروارید، چشمهٔ آب‌مروارید از مشهورترین چشمه‌های کوهستان الوند است.
کوه‌ها، دره‌ها و تنگه‌ها
- دره دیوین، درهٔ دیوین یا دیویجین یکی از دره‌های واقع در کوهستان الوند است و در حاشیهٔ جنوبی و غرب دره مرادبیگ و به موازات آن قرار دارد.
- دره مرادبیگ، یا دره مرادبیک بزرگ‌ترین درهٔ کوهستان الوند است و در جنوب قرار دارد.
- قله تپه دربند، مربوط به هزاره اول قبل از میلاد.
- قله شاه‌نشین، قلهٔ شاه‌نشین یکی از قله‌های واقع در کوهستان الوند است و ۳۴۵۰ متر ارتفاع دارد.
- قله کلاه‌قاضی، قلهٔ کلاه‌قاضی یکی از قله‌های واقع در کوهستان الوند است و۳۵۰۰ متر ارتفاع دارد.
- قله کوبری (همدان)
- قله یخچال، قله یخچال‌صاحب یا قله یخچال صاحب‌الزمان نیز نامیده می‌شود، یکی از معروف‌ترین قله‌های واقع در کوهستان الوند است که با ارتفاع ۳۵۸۰ متر،….
- کوه تاریک‌دره، تاریک‌دره یکی از قله‌های کوه الوند است و ۳۴۱۳ متر ارتفاع دارد.
- کوه دائم‌برف، قله دائم‌برف یکی از قله‌های مرتفع کوهستان الوند است.
- کوه قزل‌ارسلان، قله قزل‌ارسلان نام یکی از قله‌های کوهستان الوند است که ۳۲۵۰ متر ارتفاع دارد.
- کوه لشکر، از مرتفع‌ترین کوه‌های ملایر است.
- کوه کلاغ‌لان، قلهٔ قار قالان به معنی "قله ای که برف در طول سال بر روی آن می ماند" که به اشتباه و به طور ناشیانه به کلاغ‌لان ترجمه شده است یا قله….
- کوه کمرلرزان، از قله‌های کوهستان الوند است و ۳۳۳۸ متر ارتفاع دارد.
- کوه گرمه
- کوهستان الوند، کوه الوند، یکی از شمالی ترین قله های رشته کوه زاگرس واقع و تویسرکان است.
جنگل‌ها، پارک‌ها و مناطق حفاظت‌شده
- منطقه حفاظت‌شده ملوسان
- منطقه نمونه گردشگری عباس‌آباد
- منطقه نمونه گردشگری گنج‌نامه، نخستین منطقه نمونه گردشگری ثبت‌شده کشور.
- پارک توریستی کمربسته
- پناهگاه میدان میشان، پناهگاه کوهنوردی در دشت میشان است که در سال ۱۳۴۵ توسط هیئت کوهنوردی و کوهنوردان احداث شد.
دیگر جاذبه‌های طبیعی
- آبشار گنج‌نامه، آبشاری دائمی در دامنه الوند، نزدیک کتیبه‌های گنج‌نامه.
- الوند، بلندترین قله کوهستان الوند با ۳۴۵۰ متر ارتفاع، از قله‌های برجسته زاگرس.
- تله‌کابین گنج‌نامه، تله‌کابینی به طول ۱۶۸۰ متر در دره عباس‌آباد و دامنه الوند.
- خرم‌رود
- دریاچه زراومند، زراومند دریاچه‌ای است که به گزارش تاریخ‌نگاران گذشته، در منطقه همدان قرار دارد.
- دریاچه ساوه، دریاچهٔ ساوه نام دریاچه‌ای در ایران باستان بوده که امروزه خشک شده‌است.
- سنگ نگاره‌های چشمه ملک، مربوط به هزاره ۳–۶ قبل از میلاد.
- غار علیصدر، از معدود غارهای آبی جهان با طولانی‌ترین مسیر قایق‌رانی درون‌غاری.
- غار قلعه‌جوق
- چهارقله، چهار قلهٔ نزدیک به‌هم و تقریباً هم‌ارتفاع و از قله‌های کوهستان الوند هستند.
- چهل نابالغان
باغ‌ها
باغ‌های تاریخی استان همدان نمونه‌هایی از هنر باغ‌سازی ایرانی هستند که شماری از آن‌ها شهرت ملی و جهانی دارند.
- باغ اعتمادیه، باغ تاریخی دوره قاجار با معماری و فضای سبز کهن.
- سیفیه، از قدیمی‌ترین پارک‌های ایران، ساخته بازماندگان سیف‌الدوله قاجار در دامنه کوه گرمه.
موزه‌ها
موزه‌های استان همدان گنجینه‌ای از آثار تاریخی، مردم‌شناسی و هنری این خطه را در خود جای داده‌اند.
- باغ‌موزه نظری، موزه مردم‌شناسی در عمارت تاریخی باغ نظری.
- موزه آموزش و پروش همدان، موزهٔ آموزش و پرورش همدان یا موزه اسناد و مفاخر تربیت معلم همدان یا موزه مدرسه در سال ۱۳۹۹ شمسی در دبیرستان ابن سینا همدان افتتاح….
- موزه بوعلی‌سینا، موزه‌ای ویژه معرفی شخصیت و طب بوعلی سینا در آرامگاه او.
- موزه تاریخ طبیعی همدان
- موزه هگمتانه، موزه‌ای در کنار تپه باستانی هگمتانه، پایتخت کهن مادها.
جستارهای وابسته
- استان همدان
- گردشگری در ایران
- فهرست آثار ملی استان همدان
- میراث جهانی یونسکو در ایران
- فهرست آثار ملی ایران
ردهها:
- فهرست جاهای گردشگری ایران بر پایه استان
- جاذبه‌های گردشگری استان همدان