دیوان حافظ (تصحیح انجوی شیرازی)
| نویسنده(ها) | حافظ شیرازی |
|---|---|
| عنوان اصلی | دیوان خواجه شمسالدین محمد حافظ شیرازی |
| کشور | ایران |
| زبان | زبان فارسی |
| موضوع(ها) | ادبیات کلاسیک فارسی، تصحیح انتقادی |
| ناشر | انتشارات جاویدان |
تاریخ نشر | ۱۳۵۴ خورشیدی |
تصحیح ابوالقاسم انجوی شیرازی از دیوان حافظ (عنوان کامل: دیوان خواجه شمسالدین محمد حافظ شیرازی، تصحیح و توضیح و تحشیه ابوالقاسم انجوی شیرازی) یکی از مهمترین و در عین حال جنجالیترین تصحیحهای قرن چهاردهم خورشیدی از غزلیات حافظ بهشمار میرود. این کتاب نخستین بار در سال ۱۳۵۴ خورشیدی توسط انتشارات جاویدان در تهران منتشر شد و تا کنون بارها تجدید چاپ شده است.
تاریخچهٔ تدوین و انتشار
ابوالقاسم انجوی شیرازی (۱۲۹۹–۱۳۷۳ خ.) از اوایل دههٔ ۱۳۳۰ خورشیدی به جمعآوری نسخههای خطی دیوان حافظ پرداخت. او در مقدمهٔ کتاب خود مینویسد که بیش از بیست سال برای این کار وقت صرف کرده و موفق به بررسی حدود ۴۰۰ نسخهٔ خطی و چاپی شده است.[۱] انجوی از نسخههای موجود در کتابخانههای ایران، هند، پاکستان، ترکیه، انگلستان و شوروی سابق (از طریق عکس و میکروفیلم) بهره برد.
چاپ دوم در سال ۱۳۶۷ و چاپ سوم در سال ۱۳۷۴ (پس از درگذشت انجوی) با اصلاحات جزئی منتشر شد. این کتاب تا سالهای اخیر توسط انتشارات جاویدان تجدید چاپ شده است.
روش تصحیح
روش انجوی را میتوان «تصحیح بر مبنای کثرت نسخ و رجوع به فرهنگ عامه» نامید. ویژگیهای اصلی روش او عبارتند از:
- انتخاب قرائتی که در بیشترین تعداد نسخ آمده باشد (روش اکثریت آرا)
- اولویت نسبی به نسخههای قرن نهم و دهم هجری، اما نه بهصورت مطلق
- توجه ویژه به زبان محاوره و اصطلاحات عامهٔ مردم شیراز و فرهنگ شفاهی فارسیزبانان
- توضیح گستردهٔ کنایات، اصطلاحات رکیک، تعبیرات صوفیانه و ارجاعات تاریخی با تکیه بر ضربالمثلها، متون عرفانی و روایات شفاهی
- درج غزلهایی که در تصحیحهای تصحیح قزوینی-غنی و خانلری حذف یا مشکوک شمرده شده بودند
انجوی در مقدمه تأکید میکند که هدفش بازگشت به «دیوان واقعی حافظ» است که در طول قرنها بهدست ناسخان و سانسورگران تحریف شده بود.[۲]
ارزش علمی و جایگاه
این تصحیح بهدلیل موارد زیر مورد توجه قرار گرفت:
- حجم بسیار بالای توضیحات لغوی و فرهنگی
- توجه به جنبهٔ عاشقانه-زمینی حافظ و پرهیز از تفسیر صرفاً عرفانی-متعارف
- استفاده از منابع فرهنگ عامه که تا آن زمان کمتر در تصحیح متون کلاسیک بهکار رفته بود
پژوهشگرانی چون بهاءالدین خرمشاهی، سلیم نیساری و داریوش آشوری این تصحیح را گامی مهم در جهت «واقعیتر کردن چهرهٔ حافظ» میدانند.[۳][۴]
نقدها و جنجالها
تصحیح انجوی از همان ابتدا با انتقادهای جدی روبهرو شد. مهمترین انتقادها عبارتند از:
- عدم رعایت اصول علمی نسخهشناسی و تکیه صرف بر روش اکثریت آرا بدون توجه کافی به قدمت و اعتبار نسخ[۵]
- درج غزلهای مجعول یا مشکوک (مانند برخی غزلهای با محتوای بسیار صریح)
- توضیحات گاهی غیرمستند و مبتنی بر خاطرات شخصی یا روایات شفاهی
- لحن تند مقدمه علیه تصحیح قزوینی-غنی و اتهام «سانسور حافظ» به آنها
- ضعف در ارائهٔ فهرست کامل و دقیق نسخههای مورد استفاده
با وجود این انتقادها، حتی منتقدان نیز تحشیهٔ انجوی را گنجینهای ارزشمند از معانی واژگان و اصطلاحات کهن فارسی میدانند.
مشخصات کتاب (چاپ اول)
- عنوان: دیوان خواجه شمسالدین محمد حافظ شیرازی
- مصحح: ابوالقاسم انجوی شیرازی
- ناشر: انتشارات جاویدان، تهران
- سال انتشار: ۱۳۵۴ خورشیدی
- قطع: وزیری
- جلد اول: ۶۸۸ صفحه (متن اشعار)
- جلد دوم: ۱۰۸۰ صفحه (تحشیه و فهرستها)
- تعداد غزلها: ۵۷۳ غزل
وضعیت کنونی
امروزه تصحیح انجوی در کنار تصحیحهای قزوینی-غنی، خانلری، سایه و خرمشاهی-عظیمی از مهمترین تصحیحهای مرجع دیوان حافظ بهشمار میرود. در محیطهای دانشگاهی ایران هنوز تصحیح خانلری یا قزوینی و غنی ترجیح داده میشود، اما در میان علاقهمندان عمومی و پژوهشگران، کتاب انجوی بسیار محبوب است.
پانویس
منابع
- انجوی شیرازی، ابوالقاسم. دیوان خواجه شمسالدین محمد حافظ شیرازی. تهران: انتشارات جاویدان، ۱۳۵۴.
- خرمشاهی، بهاءالدین. حافظنامه. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۶.
- ناتل خانلری، پرویز. «بررسی چند تصحیح دیوان حافظ». مجلهٔ ایرانشناسی، ۱۳۶۰.
- آشوری، داریوش. «حافظ واقعی و حافظ سانسور شده». مجلهٔ کلک، شمارهٔ ۶۵–۶۶، ۱۳۷۴.
- نیساری، سلیم. «نگاهی به تصحیح انجوی». مجلهٔ حافظشناسی، شمارهٔ ۱۲، ۱۳۸۸.
| غزلها |
| ||||
|---|---|---|---|---|---|
| قصیدهها |
| ||||
| مثنویها |
| ||||
| قطعهها |
| ||||
| رباعیها | |||||
| نسخههای سرشناس |
| ||||
