نسخههای دیوان حافظ
| از سلسله مقالات دربارهٔ |
 |
|---|
|
| آثار |
| هنر و اندیشه |
|
|
نسخههای چاپی و تصحیح های دیوان حافظ
این مقاله به چاپهای دیوان حافظ میپردازد. آنچه که از اشعارِ حافظ به چاپ رسیده، دربردارندهٔ مجموعههای ناقص و کامل، غیر انتقادی و انتقادی، چاپِ سنگی، خوشنویسیشده، نسخهبرگردان و حروفچینی چاپی است. در کتابشناسی حافظ گردآوریِ مهرداد نیکنام بهسال ۱۳۶۷، ۳۰۰ دیوانِ چاپی و در کتابشناسیِ حافظپژوهان و حافظپژوهی گردآوریِ ابوالقاسم رادفر بهسال ۱۳۶۸ ه.ش، ۲۲۵ دیوانِ چاپی فهرست شدهاند و پس از آن نیز چاپهای بسیارِ دیگری منتشر شدهاند.[۱]
فهرستِ چاپهای دیوانِ حافظ
چاپ سنگی آپجان کلکته -1791 میلادی
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ ابوطالب لندنی برپایهٔ دوازده نسخهٔ خطی در ۱۵۷ برگه بهقطع رحلی
توضیحات:
از کهنترین چاپهای دیوانِ حافظ؛ سفارش از سوی ریچارد جانسن، عضوِ کمپانی هند شرقی؛ تقدیرِ ویلیام جونْز از جانسن برای این اقدام[۲][۳]
چاپ بولاق – 1827 میلادی
توضیحات:
بهفرمانِ محمدعلی پاشا، نایبُالْحکومهٔ مصر[۴]
چاپ کلکته – 1827 میلادی
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
بهکوششِ بدرعلی عظیمآبادی
توضیحات:
دربردارندهٔ پیشگفتارِ محمد گلندام[۵]
چاپ کلکته – سرگرد جرت
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
توسط سرگرد جرت
توضیحات:
از متنهای امتحانیِ فارسیِ کارمندانِ نظامی و دولتی در هند؛ مورد استفادهٔ هنری ویلبرفورس کلارک در ترجمهاش[۶]
نخستین چاپ سنگی ایران – 1254 هجری قمری
توضیحات:
چاپ لایپزیک – 1854
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
بهکوشش هرمان بروکهاوس با عنوانِ دفتر شعر حافظ
توضیحات:
دربردارندهٔ بخشِ بزرگی از شرحِ سودی[۸]
چاپ سه جلدی وین - 1858
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
ترجمهٔ فینتسنتس روزنتسوایگ فون شواناو با عنوانِ دیوان شاعر غزلسرای بزرگ حافظ[۹]
توضیحات:
چاپ سنگی بمبئی – 1896 میلادی
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
بهکوشش و تصحیحِ محمد قدسی برپایهٔ پنجاه نسخهٔ دستنویس و چاپی در طول هشت سال
توضیحات:
مشهور به چاپ «قدسی»؛ رواج تا پیش از تصحیحِ محمد قزوینی و قاسم غنی در ۱۳۲۰ ه.ش/۱۹۴۱ م؛ بهرهگیریِ هوشنگ ابتهاج از آن در تصحیح خویش[۱۰]
چاپ عبدالرحیم خلخالی
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیح سید عبدالرحیم خلخالی برپایهٔ چهار نسخهٔ دستنویس
توضیحات:
درجِ اختلافِ نسخهها در پاورقی؛ دارای خطاهای بسیار؛ نسخهٔ مبنای تصحیحِ قزوینی و غنی؛ پایهٔ بسیاری از چاپهای دیوان؛ استفاده از آن با واسطهٔ نسخهٔ قزوینی و غنی بهخاطرِ دردسترس نبودنش[۱۱] وفاداریِ کاملِ مصحح به متنِ نسخهٔ ۸۲۷ ه.ق[۱۲]
تصحیح حسین پژمان
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
نخستین تصحیحِ انتقادیِ دیوان بهکوششِ حسین پژمان بختیاری برپایهٔ سه نسخهٔ دستنویسِ ناقص
توضیحات:
دارای مقدمهای طولانی و شاعرانه در چاپهای بعدی؛ خردهگیری بر روشِ قزوینی در مقابله در مقدمهٔ چاپهای پسین[۱۳]
تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ انتقادیِ دیوان توسطِ محمد قزوینی و قاسم غنی برپایهٔ مقابلهٔ نسخهٔ دستنویس بهتاریخ ۸۲۷ ه.ق مورد استفادهٔ خلخالی با هفده نسخهٔ دستنویسِ تازهتر؛[۱۴] بهپیشنهادِ اسماعیل مرآت، وزیرِ فرهنگِ وقت[۱۵]
توضیحات
خوشنویسیِ تصحیح بهخطِ حسن زرینخط؛ عدمِ یادداشتِ تفاوتهای کار با نسخهٔ خلخالی؛ عدم گزارشِ منابعِ ابیاتِ افزوده و خوانشهای خارج از نسخهٔ خلخالی؛ پایهٔ دیوانهای خوشنویسیشدهٔ بسیار مانند اثرِ خسرو خروش؛ چاپی دربردارندهٔ پیوستِ افزودههای قزوینی از دیگر منابع و نمایهٔ ابیات بهکوشش عبدالکریم جربزهدار در تهران بهسال ۱۳۶۷ ه.ش[۱۶] با وجود چاپهای فراوان، تنها چاپهای زوار و اساطیر برای این تصحیح اعتبار کامل دارند.[۱۷]
تصحیح پرویز ناتل خانلری
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیح پرویز ناتل خانلری با عنوان غزلهای خواجه حافظ شیرازی برپایهٔ غزلهای موجود در «جُنگِ اسکندرمیرزا» نگاهداریشده در موزه بریتانیا و مقابله با سه نسخهٔ تازهتر؛ تصحیحِ دوم برپایهٔ چهارده نسخهٔ کهن؛ یکسانی نسخههای مبنا و روش تصحیح در تصحیح دوم و سوم
توضیحات:
تجدید نظر در تصحیحِ دوم و تجدیدِ چاپش در دو مجلّد در تهران و بهسال ۱۳۶۲ ه.ش؛ چاپی علمی؛ برترین تصحیح از سوی بعضی حافظپژوهان یا یکی از پنج تصحیح برترِ دیوانِ حافظ از سوی همهٔ حافظپژوهان[۱۸][۱۹]
تصحیح ابوالقاسم انجوی شیرازی
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ ابوالقاسم انجوی شیرازی
توضیحات:
دارای مقدمهای از علی دشتی، حواشی و فهرستِ ابیات[۲۰]
تصحیح مسعود فرزاد
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ مسعود فرزاد با عنوانِ جامعِ نُسَخِ حافظ
توضیحات:
انتشارِ تنها ده مجلد پیش از درگذشتِ مصحح در ۱۳۵۹ ه.ش؛ چاپ مجلدی دیگر توسط علی حصوری در تهران بهسال ۱۳۶۲ ه.ش[۲۱]
تصحیح ایرج افشار
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
کار ایرج افشار با عنوانِ دیوانِ کهنهٔ حافظ برپایهٔ غزلهای نوشته بر حاشیهٔ نسخهای بیتاریخ از دیوانِ سلمان ساوجی
توضیحات:
باورِ افشار به کتابتِ این نسخه در حدودِ دو دههٔ نخست سدهٔ نهم ه.ق؛ مقایسه با نسخهٔ قزوینی و غنی از سوی افشار و ذکرِ اختلافها در حاشیه[۲۲][۲۳]
نسخه برگردان کراچی
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
نسخهای از مجموعهٔ محمود شیرانی نگاهداریشده در کتابخانهٔ دانشگاه پنجاب بهتاریخ ۸۹۴ ه.ق
توضیحات
با خوشنویسیِ محمود بن حسن نیشابوری همراه با مقدمهٔ ممتاز حسن[۲۴]
تصحیح محمدرضا جلالی نائینی و نذیر احمد
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ محمدرضا جلالی نائینی و نَذیر احمد برپایهٔ نسخهٔ گورکهپور نگاهداری در کتابخانهٔ سیدهاشم سبزپوش و چاپ دوم برپایهٔ همین نسخه و نسخهٔ گزیدهای از کتابخانه ایاصوفیه
توضیحات
مقابله با نسخههای دستنویسِ بسیارِ دیگر و چندین نسخهٔ چاپی و بررسیِ اختلاف و ذکر در پاورقی در هر دو چاپ؛ یکی از معتبرترین چاپها از نظرِ دقت در مقابله[۲۵]
تصحیح احمد شاملو
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ احمد شاملو با عنوانِ حافظ شیراز، به روایتِ احمد شاملو
توضیحات:
عدمِ تعیینِ نسخههای دستنویسِ مورد استفاده در تصحیح از سوی مصحح؛ مهمترین ویژگیِ آن، ترتیبِ منطقیِ ابیات بهگفتهٔ خود مصحح و نقدِ آن از سوی بهاءالدین خرمشاهی؛ تغییرِ متنِ اشعار از چاپی به چاپی دیگر؛ استفادهٔ نابهجا از نقطهگذاری و حروفِ سیاه[۲۶]
تصحیح یحیی قریب
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ یحیی قریب برپایهٔ نسخهای بهتاریخ ۸۶۲ ه.ق و نسخهای متعلق به سدهٔ دهم هجری قمری همراه با مقابله با چند نسخهٔ دستنویس و چاپی؛ دربردارندهٔ واژهنامه، یادداشت، حاشیه و تعلیقات مصحح
توضیحات:
تصحیحی علمی و نسبتاً معتبر؛ خودداری از تصحیح ذوقی و مبنا قراردادن نسخههای کهن[۲۷][۲۸]
تصحیح رشید عیوضی و اکبر بهروز
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ رشید عیوضی و اکبر بهروز برپایهٔ سه نسخهٔ کامل بهتاریخ ۸۱۳، ۸۲۲ و ۸۲۵ ه.ق نگاهداریشده در ایاصوفیه، کتابخانهٔ موزهٔ طوپقاپی و کتابخانه نورعثمانیه؛[۲۹] چاپ دومِ عیوضی برپایهٔ هشت نسخه بهتاریخهایی از ۸۱۳ تا ۸۲۷ ه.ق[۳۰][۳۱] تصحیح سوم برپایهٔ نُه نسخهٔ کامل دستنویس؛ دربردارندهٔ ۴۸۵ غزل، ۴ قصیده، ۳ مثنوی، یک ترکیببند، ۵۱ قطعه، ۲ فردیات و ۲۶ رباعی با مقدمهای در ۵۰ صفحه[۳۲]
توضیحات:
چاپ دهلی نو نذیر احمد
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
کارِ نذیر احمد در چاپِ دو نسخهٔ دستنویسِ هندی یکی از گلچینِ شعریِ نگاهداریشده در موزه سالار جنگ حیدرآباد بهتاریخ ۸۱۳ ه.ق و دیگری از نسخهٔ کتابخانهٔ آصفیّهٔ حیدرآباد بهتاریخ ۸۱۸ ه.ق
توضیحات:
مقابله با نسخههای دیگر و نسخهٔ قزوینی و غنی در هر دو ویرایش[۳۳]
چاپ رکن الدین همایون فرخ
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
نسخهای بهتاریخ ۸۰۵ ه.ق بهگفتهٔ رکنالدین همایونفرخ
توضیحات:
اعتقادِ بهاءالدّین خرمشاهی بر تاریخگذاریِ نادرستِ نسخه بهخاطرِ وجودِ غزلی دربارهٔ نبرد کربلا افزوده احتمالاً در روزگارِ صفوی[۳۴]
نسخه برگردان دهلی نو - 1992
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
نسخهای احتمالاً متعلق به سدهٔ نهم هجری قمری نگاهداریشده در کتابخانهٔ عمومی شرقی خدابخش در پتنه
توضیحات
تهیهشده در هرات با توجه به دستخطِ سلطان حسین بایقرا در برگِ آخر؛ استفاده برای تفأل[۳۵]
تصحیح احمد سهیلی خوانساری
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ احمد سهیلی خوانساری برپایهٔ مقابلهٔ چهار نسخه[۳۶]
توضیحات:
تصحیح عبدالعلی و پوراندخت ادیب برومند
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ عبدالعلی ادیب برومند و پوراندخت ادیب برومند برپایهٔ نسخهای بهتاریخ ۸۷۴ ه.ق و نسخههای خانلری و قزوینی و غنی[۳۷]
توضیحات:
تصحیح سید محمد محیط طباطبائی
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ سید محمد محیط طباطبایی با مقدمهای از وی و با خوشنویسیِ محمدعلی سبزهکار؛ با وجود گفتهٔ مصحح دربارهٔ وفاداری به نسخهٔ سدهٔ نهم هجری قمری، دارای اختلاف با تصاویر نسخهٔ عکسیِ آن؛ دارای ۴۳۶ غزل، قطعات، ساقینامه و ۱۳ رباعی؛ عدم وجودِ بسیاری از غزلهای اصیل و همهٔ ملمعات و درعینحال وجودِ چندین غزلِ الحاقی
توضیحات:
با تذهیب و تشعیر مدرن آیدین آغداشلو[۳۸]
تصحیح سلیم نیساری
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
سه چاپ بهتصحیحِ سلیم نیساری؛ تصحیحِ نخست برپایهٔ چهار نسخهٔ قدیمی؛ تصحیحِ دوم برپایهٔ چهل و سه نسخهٔ دستنویس؛ تصحیحِ سوم برپایهٔ چهل و هشت نسخهٔ دستنویس سدهٔ نهم هجری قمری[۳۹]
توضیحات:
تصحیح محمدرضا جلالی نائینی و عبدالله نورانی وصال
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ محمدرضا جلالی نایینی و عبدالله نورانی وصال برپایهٔ شش نسخهٔ دستنویس؛ دارای دو مقدمهٔ گلندام و مصححان[۴۰]
توضیحات:
تصحیح هوشنگ ابتهاج
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ هوشنگ ابتهاج برپایهٔ سی و یک نسخهٔ دستنویس[۴۱]
توضیحات
دوریِ مصحح از سنتِ مصححان دربارهٔ اولویتبخشی به نسخههای کهنتر؛ اعتقادِ مصحح به الزاماً درست نبودنِ خوانشها در بیشترِ نسخههای دستنویس[۴۲]
تصحیح بهاءالدین خرمشاهی
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ بهاءالدین خرمشاهی برپایهٔ مقابلهٔ سه نسخه و تطبیق با هشت نسخهٔ معتبر چاپی؛ دربردارندهٔ ۴۹۶ غزل، ۲ مثنوی، ۲۹ قطعه و ۴۲ رباعی بدون قصیده و مقدمهٔ گلندام
توضیحات
دارای مقدمهای مفصل و کشفُ الْابیات؛ هدفِ ارائهٔ نسخهٔ خلخالی با شیوهای علمیتر از سوی مصحح[۴۳][۴۴]
تصحیح هاشم جاوید و بهاءالدین خرمشاهی
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
چاپی تازه با عنوان دیوان حافظ: قرائتگزینی انتقادی بهکوششِ هاشم جاوید و بهاءالدّین خرمشاهی؛ هدفْ ارائهٔ نسخهای واحد از شش تصحیح معتبر پیشین شامل قزوینی–غنی، خانلری، جلالی نایینی–نورانی وصال، سلیم نیساری، عیوضی–بهروز و سایه با مبنای تصحیح قزوینی–غنی و درجِ تفاوتهای دیگر تصحیحها در پاورقیها و نیز پرداختن به مبانی و روشِ مصححان؛ دربردارندهٔ ۴۹۵ غزل، ۳ قصیده، ۲ مثنوی، ۳۴ قطعه و ۴۲ رباعی بههمراهِ مقدمهٔ گلندام[۴۵][۴۶]
توضیحات:
تصحیح احمد مجاهد
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
چاپِ دیوان بهکوششِ احمد مجاهد برپایهٔ نسخهای بهتاریخ ۹۰۷ ه.ق
توضیحات:
نسخهای با حواشی و دربردارندهٔ ۶۴۶ غزل؛ گردآوری یک سده پس از درگذشتِ حافظ[۴۷]
تصحیح سید صادق سجادی و علی بهرامیان
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
چاپِ دیوان با ویراستاریِ سید محمدصادق سجادی و علی بهرامیان با عنوانِ دیوان حافظ براساس نسخهٔ نویافتهٔ بسیار کهن بههمراهِ توضیحاتی از کاظم برگنیسی
توضیحات:
همراه با شرح و حاشیهٔ ۴۰۷ غزل[۴۸]
تصحیح شفیع شجاعی ادیب
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
گردآوری دیوان با عنوان خاطر مجموع، جامع دیوان حافظ بهگردآوری شفیع شجاعی ادیب برپایهٔ ۲۱ چاپِ معتبر[۴۹]
توضیحات:
تصحیح ضیاءالدین ترابی
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
چاپِ دیوان با تصحیح و تطبیقِ ضیاءالدین ترابی برپایهٔ نسخهٔ ۸۲۲ ه.ق بهکتابتِ جعفر الحافظ نگاهداریشده در موزهٔ طوپقاپوسرای؛ دربردارندهٔ ۴۴۱ غزل، یک قطعه، دو مثنوی و چند سرودهٔ پراکنده مانند مادهتاریخها؛ بهرهگیری از نسخهٔ قزوینی و غنی در ویرایشِ ابیاتِ ناقص و نامفهومِ نسخه[۵۰]
توضیحات:
تصحیح محمود رکن
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
چاپِ دیوان با عنوانِ دیوان جامع حافظ بهکوششِ محمود رکن برپایهٔ ده چاپ دیوان شامل قزوینی–غنی، خانلری، جلالی نایینی–نورانی وصال، پژمان بختیاری، خلخالی، قدسی، نیساری، انجوی، سایه و عیوضی–بهروز، همراه با توضیحات و واژهنامه؛ اساسِ کار برپایهٔ چاپِ خانلری؛ دربردارندهٔ همهٔ قالبهای شعریِ موجود از حافظ؛ از بهترین چاپهای ذوقیِ دیوان[۵۱]
توضیحات:
تصحیح محمود راستگو
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ محمود راستگو برپایهٔ ۴ نسخهٔ چاپیِ قزوینی–غنی، خانلری، ابتهاج و نیساری؛ ارائهٔ هفت معیارِ سبکشناسی از سوی مصحح در روشِ تصحیح؛ باورِ مصحح به «کاری تازه و جداگانه» نسبت به اثر خویش
توضیحات:
تصحیح سهیل قاسمی بر پایه نسخه خطی سال ۸۰۱
تصحیح یا نسخهٔ مبنا:
تصحیحِ سهیل قاسمی بر پایهٔ ۳ نسخهٔ خطی: دیوان حافظ (نسخه ۸۰۱ قمری) و دیوان حافظ (نسخه ۸۰۳ قمری) و بیاض علا مرندی و درجِ ابیات و غزلیات اضافه بر متن بر اساس نسخه چاپیِ دیوان حافظ (تصحیح خانلری) و دیوان حافظ (تصحیح غنی و قزوینی) و دفتر دگرسانیها در غزلهای حافظ؛ ارائهٔ تصاویر هر غزل از نسخه خطیِ مبنا در کنار متنِ تصحیح شده غزل؛ شیوه نگارش آسانخوان و درجِ اِعراب و نشانههای سجاوندی.
توضیحات:
تصحیحی مبتنی بر اقدمِ نسخ با رویکرد غیر ترجیحی[۵۴]
پانویسها
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۵۸ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۵۸ .
- ↑ سجادی، «زندگی و روزگار حافظ»، دائرةالمعارف اسلامی ، ۱۹: ۵۹۲ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۵۸ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۵۸ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۵۸ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۵۹ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۵۹ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۵۹ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۵۹ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۵۹ .
- ↑ سجادی، «زندگی و روزگار حافظ»، دائرةالمعارف اسلامی ، ۱۹: ۵۹۲ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۵۹ .
- ↑ سجادی، «زندگی و روزگار حافظ»، دائرةالمعارف اسلامی ، ۱۹: ۵۹۲ .
- ↑ ضیاء، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ ، ۲: ۱۱۳۵ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۵۹–۶۶۰ .
- ↑ ضیاء، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ ، ۲: ۱۱۳۶ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۶۰ .
- ↑ ضیاء، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ ، ۲: ۱۱۲۳ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۶۰ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۶۰ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۶۰–۶۶۱ .
- ↑ سجادی، «زندگی و روزگار حافظ»، دائرةالمعارف اسلامی ، ۱۹: ۵۹۲ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۶۱ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۶۱ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۶۰ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۶۲ .
- ↑ ضیاء، «دیوان حافظ قریب»، دانشنامهٔ حافظ ، ۲: ۱۱۳۲ .
- ↑ سجادی، «زندگی و روزگار حافظ»، دائرةالمعارف اسلامی ، ۱۹: ۵۹۲ .
- ↑ سجادی، «زندگی و روزگار حافظ»، دائرةالمعارف اسلامی ، ۱۹: ۵۹۲ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۶۲ .
- ↑ ضیاء، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ ، ۲: ۱۱۲۷–۱۱۲۸ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۶۱ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۶۱ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۶۱ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۶۲ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۶۲ .
- ↑ ضیاء، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ ، ۲: ۱۱۱۳–۱۱۱۴ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۶۱–۶۶۲ .
- ↑ ضیاء، «دیوان خواجه شمسالدین محمد حافظ»، دانشنامهٔ حافظ ، ۲: ۱۱۳۴ .
- ↑ سجادی، «زندگی و روزگار حافظ»، دائرةالمعارف اسلامی ، ۱۹: ۵۹۲ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۶۲ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۶۲ .
- ↑ خرمشاهی، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ ، ۲: ۱۱۲۶ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۶۲ .
- ↑ خرمشاهی، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ ، ۲: ۱۱۲۵–۱۱۲۶ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۶۲ .
- ↑ خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان ، ۲: ۶۶۲ .
- ↑ سجادی، «زندگی و روزگار حافظ»، دائرةالمعارف اسلامی ، ۱۹: ۵۹۲ .
- ↑ خدابندهلو، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ ، ۲: ۱۱۲۰ .
- ↑ ضیاء، «دیوان جامع حافظ»، دانشنامهٔ حافظ ، ۲: ۱۱۱۱ .
- ↑ سجادی، «زندگی و روزگار حافظ»، دائرةالمعارف اسلامی ، ۱۹: ۵۹۲ .
- ↑ ضیاء، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ ، ۲: ۱۱۱۹–۱۱۲۰ .
- ↑ سهیل قاسمی، دیوان حافظ بر پایهٔ نسخهٔ خطی سال ۸۰۱ ه.ق، آستارا: بلم، ۱۴۰۳.
جستارهای وابسته
منابع
- خرمشاهی، «حافظ»، دانشنامهٔ زبان
- سجادی، «زندگی و روزگار حافظ»، دائرةالمعارف اسلامی
- ضیاء، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ
- خدابندهلو، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ
- خرمشاهی، «دیوان حافظ»، دانشنامهٔ حافظ
- ضیاء، «دیوان جامع حافظ»، دانشنامهٔ حافظ
پیوند به بیرون
| غزلها |
| ||||
|---|---|---|---|---|---|
| قصیدهها |
| ||||
| مثنویها |
| ||||
| قطعهها |
| ||||
| رباعیها | |||||
| نسخههای سرشناس |
| ||||
