مسجد جامع نابلس
| مسجد جامع نابلس | |
|---|---|
جامع نابلس الکبیر | |
 مسجد جامع نابلس در آغاز سدهٔ بیستم میلادی | |
| دین | |
| وابستگی | اسلام سنی |
| وضعیت سازمانی یا کلیسایی | مسجد |
| مکان | |
| مکان | شهر قدیم نابلس، نابلس، کرانه باختری |
| کشور | فلسطین |
  جایگاه مسجد در کرانه باختری | |
| مختصات | ۳۲°۱۳′۴٫۸۲″ شمالی ۳۵°۱۶′۹٫۶۴″ شرقی / ۳۲٫۲۱۸۰۰۵۶°شمالی ۳۵٫۲۶۹۳۴۴۴°شرقی |
| معماری | |
| سبک | |
| پایان ساخت |
|
| ویژگی‌ها | |
| گنبد(ها) | ۱ |
| مناره(ها) | ۱ |
مسجد جامع نابلس (به عربی: جامع نابلس الکبیر) که به مسجد صلاحی بزرگ نیز شناخته می‌شود، کهن‌ترین و بزرگ‌ترین مسجد شهر نابلس در کشور فلسطین است. این بنا در آغاز به‌صورت کلیسای بیزانسی ساخته شد و در دورهٔ نخستین فتوحات اسلامی به مسجد تبدیل گردید. صلیبیان در سدهٔ یازدهم میلادی آن را دوباره به کلیسا بازگرداندند، اما ایوبیان در سدهٔ دوازدهم آن را بار دیگر به مسجد تبدیل کردند.
مسجد جامع نابلس در تقاطع خیابان‌های اصلی شهر قدیم نابلس و در کرانهٔ خاوری این محله جای دارد. این بنا نقشه‌ای مستطیلی، دراز و باریک دارد و گنبدی از نقره بر فراز آن قرار گرفته‌است. مسجد در درازای پیشینهٔ خود چندین بار ویران و بازسازی شده و امروزه همچنان برپاست و نمازهای پنج‌گانه در آن برگزار می‌شود.
پیشینه
دورهٔ روم و بیزانس
بر پایهٔ روایت‌های محلی نابلس، مسجد جامع در جایگاهی ساخته شده که پسران یعقوب جامهٔ خون‌آلود برادرشان یوسف را به پدر نشان دادند تا ثابت کنند که فرزند محبوبش درگذشته است؛[۱] هرچند این روایت بیشتر با مسجد الخضرا در همان نزدیکی پیوند دارد.
جایگاه کنونی مسجد جامع در آغاز یک باسیلیکا بود که در دوران فرمانروایی فیلیپ عرب (۲۴۴–۲۴۹ میلادی) بنا شده بود.[۲] بیزانسیان سپس کلیسای جامعی بر ویرانه‌های این باسیلیکا برافراشتند که تصویر آن در نقشهٔ موزاییکی مادبا (۶۰۰ میلادی) نیز دیده می‌شود.[۳] این کلیسای جامع احتمالاً در پی یورش‌های سامری‌ها در سال‌های ۴۸۴ و ۵۲۹ میلادی آسیب دید یا ویران شد، اما امپراتور ژوستینین یکم آن را بازسازی کرد.[۳]
تبدیل به مسجد و دورهٔ صلیبی
کلیسای جامع در سدهٔ دهم میلادی و در آغاز دوران فرمانروایی خلافت اسلامی بر سرزمین فلسطین به مسجد جامع نابلس تبدیل شد.[۱] شمس‌الدین مقدسی، جغرافی‌دان عرب، نوشته‌است که مسجد جامع در «میانهٔ» نابلس قرار دارد و «بسیار زیبا سنگفرش شده‌است».[۴]
صلیبیان مسجد را دوباره به کلیسا بازگرداندند، اما دگرگونی‌های اندکی از جمله افزودن یک اپس (محراب نیم‌دایره) در آن پدیدآوردند. در سال ۱۱۸۷ میلادی ایوبیان به فرماندهی صلاح‌الدین ایوبی بنا را بار دیگر به مسجد تبدیل کردند.[۳] مسجد به نام صلاح‌الدین «مسجد صلاحی» خوانده شد.[۵] در ۳۰ اکتبر ۱۲۴۲ شوالیه‌های معبد در جریان غارت نابلس بنا را به آتش کشیدند.[۳]
بازسازی و دوره‌های بعدی
تا پایان سدهٔ سیزدهم ساختمان تازه‌ای برپا شد. شمس‌الدین دمشقی، تاریخ‌نگار عرب، در سال ۱۳۰۰ میلادی از آن با عنوان «مسجدی نیکو که در آن نماز خوانده می‌شود و قرآن شبانه‌روز تلاوت می‌گردد» یاد کرده‌است.[۶] در سال ۱۳۳۵ جیمز وِرونایی، جهانگرد غربی، نوشت که مسجد «کلیسای مسیحیان بوده اما اکنون مسجد ساراسن‌ها است».[۳] بیست سال پس از آن ابن بطوطه از مسجد بازدید کرد و یادآور شد که در میانهٔ آن «آبگیری از آب شیرین» وجود دارد.[۷]
در سال ۱۶۴۱ مناره (گلدسته) مسجد بازسازی شد.[۸] مجموعهٔ مسجد در درازای سده‌های پسین دست‌نخورده باقی ماند تا آنکه زمین‌لرزهٔ شدید ۱۹۲۷ به نابلس آسیب سنگینی رساند. گنبد و مناره در پی این زمین‌لرزه ویران شد اما در سال ۱۹۳۵ بازسازی گردید.[۲]
معماری
مسجد جامع نابلس با مساحت گسترده و دیوارهای بلند سنگی خود از برجسته‌ترین بناهای تاریخی شهر به‌شمار می‌رود.[۹] درازای مسجد در حدود سیصد گام و پهنای آن نزدیک به صد گام است.[۹] پنجره‌های مسجد دارای طاق‌های نوک‌تیز و شکل مستطیلی هستند.[۹]
درِ ورودی اصلی از سمت خاور به دروازهٔ کلیسای قیامت در قدس شباهت دارد و از پنج طاق نوک‌تیز روی‌هم‌نشسته ساخته شده که بر ستون‌های مرمرین با سرستون‌ها تکیه دارند.[۹] طاق بیرونی با نقش‌برجسته‌هایی به شیوهٔ رومی آراسته شده که نشان‌دهندهٔ تأثیرپذیری از معماری بیزانسی است.[۹]
فضای درونی مسجد از یک صحن و دو ایوان سرپوشیده با سقف‌های طاق جناغی تشکیل شده که بر پنجاه‌وپنج ستون با سرستون‌های کورنتی تکیه دارند.[۹] شمار چندی پایهٔ سنگی بزرگ نیز به نگهداری سقف‌ها کمک می‌کنند و درهم‌تنیدگی لایه‌های معماری و مرمّتی گوناگون، طرحی درونی یگانه به مسجد بخشیده‌است.[۹]
محراب و منبر
محراب مسجد جامع بسیار پهن است و گنجایش دوازده نمازگزار را دارد.[۱۰] محراب دارای دو ستون تنیده در دیوار است و در اصل دروازهٔ کلیسا از سمت خاور بوده‌است.[۱۰] در کنار محراب، منبری خوش‌ساخت قرار دارد.[۱۰] افزون بر محراب اصلی، سه محراب کوچک‌تر نیز در مسجد وجود دارد که شاید برای مذاهب چهارگانهٔ اهل سنت در نظر گرفته شده بوده‌اند.[۱۰] مدرسه‌ای نیز به مسجد پیوسته‌است که جایگاه اقامت دانش‌پژوهان غریب بوده و بازار سرپوشیده‌ای مسجد را دربرگرفته است.[۱۰]
جستارهای وابسته
منابع
- 1 2 Dumper، Michael (۲۰۰۷). Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia. ABC-CLIO. ص. 266-267. شابک ۹۷۸-۱-۵۷۶۰۷-۹۱۹-۵.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Semplici، Andrea. «Nablus, At the Foot of the Holy Mountain». Med Cooperation. ص. ۱۵-۱۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ ژوئیه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۸ مارس ۲۰۲۶.
{{cite web}}: بیش از یک پارامتر|تاریخ بایگانی=و|archive-date=داده‌شده است (کمک); بیش از یک پارامتر|پیوند بایگانی=و|archive-url=داده‌شده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 5 Pringle، D. (۱۹۹۸). The Churches of the Crusader Kingdom of Jerusalem: L-Z (excluding Tyre). انتشارات دانشگاه کمبریج. ص. 97-98. شابک ۰-۵۲۱-۳۹۰۳۷-۰.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Le Strange، G. (۱۸۹۰). Palestine Under the Moslems. Committee of the Palestine Exploration Fund. ص. 511. شابک ۰-۴۰۴-۵۶۲۸۸-۴.
{{cite book}}: ناسازگاری شابک و تاریخ (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ الدادا، مایا. «الجامع الکبیر (نابلس)». الموسوعة العربیة. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۴-۰۹-۰۱.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Le Strange، G. (۱۸۹۰). Palestine Under the Moslems. Committee of the Palestine Exploration Fund. ص. 513. شابک ۰-۴۰۴-۵۶۲۸۸-۴.
{{cite book}}: ناسازگاری شابک و تاریخ (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Le Strange، G. (۱۸۹۰). Palestine Under the Moslems. Committee of the Palestine Exploration Fund. ص. 514. شابک ۰-۴۰۴-۵۶۲۸۸-۴.
{{cite book}}: ناسازگاری شابک و تاریخ (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Nablus». Nablus Guide. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۱۶-۰۳-۰۳.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 5 6 7 «المسجد الصلاحی الکبیر». nablus-city.net. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۲-۰۷-۰۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 5 «المسجد الصلاحی أکبر مساجد نابلس.. تعرف إلیه». almadina.tv. ۲۰۲۲-۰۴-۲۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۳-۰۲-۰۲.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Great Mosque of Nablus». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۸ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «الجامع الصلاحی الکبیر». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای عربی ، بازبینی‌شده در ۲۸ مارس ۲۰۲۶.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Grande Mosquée de Naplouse». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای فرانسوی، بازبینی‌شده در ۲۸ مارس ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
| فعال |
| ||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| پیشین |
| ||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||
مکان‌های مذهبی در فلسطین | ||
|---|---|---|
| استان بیت‌لحم |
|  |
| استان الخلیل |
| |
| استان جنین | ||
| استان اریحا |
| |
| استان قدس |
| |
| استان نابلس |
| |
| استان رام‌الله و البیره |
| |
| استان سلفیت |
| |
| استان طولکرم |
| |
| استان قلقیلیه | ||
| استان غزه | ||
† دسترسی به این مکان تحت کنترل اسرائیل است. | ||
- مسجدهای سده ۱۰ (میلادی)
- ساختمانهای مسجد دارای مناره در فلسطین