ادبیات اقیانوسیه

بخش‌های فرهنگی اقیانوسیه

ادبیات اقیانوسیه (در برگرینده ادبیات استرالزی، ملانزی، میکرونزی و پلینزی) در بستر جغرافیایی ویژه‌ای شکل گرفت که امکان پرورش ادبیاتی یگانه را فراهم آورد. این ادبیات به‌شدت از دین، آیین و استعمار تأثیر پذیرفت و همین تأثیرپذیری در نمادپردازی دینی و کنش‌گری سیاسی گسترده آن آشکار است. فرهنگ شفاهی پیچیده و دیرینه اقیانوسیه نقشی بنیادین در شکل‌گیری این ادبیات داشت؛ برای مدت‌های طولانی بخش بزرگی از آثار ادبی این منطقه به نوشتار درنمی‌آمد و به همین دلیل از قالب‌های آماده و قافیه‌پردازی برای آسان‌تر شدن حفظ آثار بهره گرفته می‌شد. خدایان، اسطوره‌های آفرینش و ارواح نیز جایگاه برجسته‌ای در ادبیات اقیانوسیه دارند.

ادبیات نوین اقیانوسیه بیشتر به زبان انگلیسی نوشته می‌شود، هرچند زبان‌ها و گونه‌های گفتاری دیگری نیز در آن حضور دارند. در دوره بازگشت بسیاری از کشورهای جزیره‌ای به استقلال در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی، ادبیات اقیانوسیه اغلب رنگ سیاسی شدیدی داشت و در پی یافتن بیانی ادبی برای زندگی مستقل و به‌هم‌پیوسته مردمان اقیانوس آرام بود. نویسندگان اقیانوسیه‌ای از منابع گسترده و فرامرزی بهره گرفتند و ادبیات آفریقایی، آمریکایی، اروپایی و هندی را به‌گونه‌ای سازنده در آثارشان درهم‌تنیدند. اقیانوس نیز نمادپردازی و معنای ژرفی برای فرهنگ‌ها و مردمانی دارد که از آن گذشته‌اند و این موضوع تأثیر چشمگیری بر فرهنگ ادبی و روایت‌های تاریخی اقیانوسیه گذاشته‌است.

دوره پیشاادبی

در مجموع در منطقه اقیانوس آرام نزدیک به ۱۳۰۰ زبان گوناگون گفته می‌شود.[۱] پلینزی با وجود گستره عظیمش از نظر قومی و زبانی بسیار همگن‌تر از ملانزی و میکرونزی است که از نظر قومی و زبانی بسیار پراکنده‌اند.[۱] ویژگی مشترک همه این جوامع و فرهنگ‌ها آن بود که داستان‌سرایی، آواز و رقص از عناصر مهم فرایند اجتماعی‌شدن به‌شمار می‌رفتند. بسیاری از سنت‌ها به‌ویژه در ملانزی در اواخر سده نوزدهم و سده بیستم میلادی بر اثر تبلیغ مسیحیت از میان رفتند.[۲]

ملانزی

رقصندگان در نمایشی در بلندی‌های غربی پاپوآ گینه نو (۲۰۲۰)

میراث شفاهی پیشانوشتاری ملانزی سرشار از اسطوره‌های آفرینش انسان و طبیعت و نیز پیدایش گروه‌های اجتماعی بود.[۱] بسیاری از اسطوره‌ها دربارهٔ نهادن نیای نخستین از سوی نیرویی ناشناخته سخن می‌گویند. اسطوره‌ها — به‌ویژه اسطوره‌های آفرینش — روایت‌های مقدسی بودند که پیوند تنگاتنگی با آیین‌های دینی داشتند و غالباً حتی از زنان پنهان نگاه داشته می‌شدند. قهرمانان فرهنگ‌ساز نقشی بزرگ ایفا می‌کردند؛ برای نمونه جفت اسطوره‌ای برادران «کیلیبوب» و «مانوب».[۳] آمیزش و مهاجرت بسیاری از اسطوره‌ها — به‌ویژه کهن‌ترین آن‌ها — جداسازی روایت‌های محلی را دشوار ساخته‌است. افسون‌ها، سرودها و به‌ویژه استعاره‌های بی‌شمار اغلب از زمینه پیدایش خود فاصله می‌گرفتند و حتی برای بومیان نیز به‌سختی قابل درک بودند.[۱]

میکرونزی

در میکرونزی نیز تعیین ژانرهای مشخص در دوره پیشااستعماری دشوار است. سرود، رقص، نقاب و تصاویر بر سردر خانه‌ها در اسطوره‌ای خوانده‌شده به هم می‌آمیزند که ممکن است به تبار یک خانواده یا شکل‌گیری یک گروه مربوط باشد.[۴] رسیتال‌های اسطوره‌ها می‌توانستند از چند دقیقه تا چند ساعت به درازا بکشند و در آن‌ها نمادها و اشاره‌های پیچیده‌ای به مکان‌های مقدس و خدایان محلی به کار می‌رفت.

یکی از چرخه‌های مهم اسطوره‌ای میکرونزی، چرخه «اولوفات» است: اولوفات خدایی انسان‌گونه و لذت‌جوست، گونه‌ای «حقه‌باز» اسطوره‌ای.[۵] در نائورو اسطوره آرئوپ-اناپ آفریننده جهان پاس داشته می‌شود. این خدای عنکبوتی که از شن و آب نخستین دو موجود را می‌آفریند، در اسطوره‌های آفرینش ای-کیریباتی با نام «ناریو» بازمی‌آید.[۶]

مردم‌شناسان در بسیاری از نقاط میکرونزی اسطوره‌ها و فرهنگ‌عامه را ثبت کردند؛ از جمله آوگوستین کرمر، پزشک دریایی هیئت اکتشافی دریای جنوب هامبورگ (۱۹۰۸–۱۹۱۰).[۴]

پلینزی

ویرمو مایهی ته رانگیکاهکه (درگذشت ۱۸۹۷)

پیش از دوره استعمار، رؤسای قبایل حاملان میراث تاریخی-تبارشناختی در فرهنگی بودند که سده‌ها بدون خط دوام آورده بود. با این حال نشانه‌های تصویری بر پارچه تاپا یا حکاکی بر سنگ و چوب وجود داشت که کارکرد آیینی، مِنِموتکنیکی یا تبارشناختی داشتند. شکل ویژه و پیچیده‌ای از این نشانه‌ها خط تصویری رونگورونگو جزیره ایستر بود.[۷]

سرودهای آیینی و بازی‌های رقص با درهم‌آمیزی رقص، آواز و همراهی سازها مشخص می‌شدند. برخی اسطوره‌های شفاهی پلینزی با اسطوره‌های ژاپنی‌های باستان و نیز دایاک‌های بورنئو خویشاوندی دارند.[۷] همگنی نسبی فضای زبانی پلینزی بر حفظ میراث شفاهی تأثیر مثبت گذاشت. اقیانوس مسلط بر زندگی پلینزیایی‌ها خدایان انسان‌گونه و داستان‌های قهرمانی بسیاری پدیدآورد.[۷]

از مهم‌ترین میراث‌های شفاهی مائوری‌ها — که در حدود سال ۱۰۰۰ میلادی از فضای اقیانوس آرام به نیوزیلند مهاجرت کردند — سرودهای عاشقانه و سوگوارانه‌ای به نام «وایاتا» هستند که نخست توسط فرماندار نیوزیلند جورج ادوارد گری گردآوری شدند، به‌ویژه از زبان رئیس قبیله ویرمو مایهی ته رانگیکاهکه. گری برای این کار زبان مائوری را آموخت و سرودها را در ۱۸۵۵ منتشر کرد.[۸]

به‌ویژه در ساموآ که هنوز بیش از ۴۰۰ هزار نفر زبان ساموایی را به عنوان گونه‌ای از زبان‌های پلینزیایی سخن می‌گویند، بسیاری از اسطوره‌ها و آیین‌ها تا امروز برجای مانده‌اند؛ از جمله اسطوره خدای آفریننده و آسمانی «تاگالوآ».[۹]

نخستین گردآوری‌های سنت‌های شفاهی هاوایی («موئولِلو») از دهه ۱۸۳۰ آغاز شد و به دست جان پاپا ایئی، ساموئل کاماکائو و دیوید مالو انجام گرفت.[۱۰] از دهه ۱۸۸۰ در دوره پادشاه دیوید کالاکائوآ روایت‌ها و اسطوره‌های سنتی به زبان پلینزیایی-هاوایی به نوشتار درآمدند، اما این روند با استعمار از سوی ایالات متحده و ممنوعیت زبان هاوایی در مدارس (۱۸۹۶) متوقف شد.[۱۰]

ادبیات انگلیسی‌زبان اقیانوسیه در سده بیستم

دانشگاه اقیانوس آرام جنوبی، پردیس سووا

در دوره استعماری — که در برخی نقاط تنها ۶۰ تا ۷۰ سال به درازا کشید — نفوذ اروپایی بر فرهنگ عمدتاً از راه مدارس تبلیغی صورت گرفت.[۱۱] از سده نوزدهم تنها اندک شمار یادبودهای زندگی مبلغان بومی برجای مانده‌اند؛ برای نمونه خاطرات جوئلی بورو (سیائولی پولو، حدود ۱۸۱۰–۱۸۷۷) تونگایی ساکن فیجی.[۱۲]

نقطه عطف مهم، جشنواره هنری اقیانوس آرام جنوبی در سووا (فیجی) در ۱۹۷۲ بود که در آن نبود ادبیات مکتوب آشکار شد.[۱۱] با استقلال ساموای غربی (۱۹۶۲)، فیجی (۱۹۷۰) و تونگا (۱۹۷۰) و گسترش آموزش عالی، ادبیات نوین انگلیسی‌زبان اقیانوسیه پدیدار شد و کانون آن دانشگاه اقیانوس آرام جنوبی (تأسیس ۱۹۶۸) با مقر اصلی در سووا بود.[۱۳] در کنار آن، دانشگاه پاپوآ گینه نو (تأسیس ۱۹۶۵) نقش مهمی ایفا کرد. این وضعیت با ادبیات پسااستعماری انگلیسی‌زبان آفریقا که از دانشگاه‌های کامپالا و ایبادان برآمد همانندی داشت.[۱۳] اولی بایر که در دهه ۱۹۶۰ نقشی مهم در توسعه ادبیات نیجریه داشت، در ۱۹۶۸ به پاپوآ گینه نو آمد و مجله ادبی «کووَوه» را بنیان نهاد.[۱۴]

دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ «عصر طلایی» ادبیات اقیانوسیه شمرده می‌شوند.[۱۵] با آشوب‌های سیاسی دهه ۱۹۸۰ به‌ویژه در فیجی، بسیاری از کنش‌های ادبی متوقف شدند و مجله‌های ادبی گوناگونی تعطیل شدند.[۱۶] از آغاز هزاره سوم تولید ادبی این منطقه به‌تدریج دوباره رو به رشد گذاشته‌است.[۱۶]

پاپوآ گینه نو

پراکندگی زبانی پاپوآ گینه نو — با ۷۰۰ تا ۸۰۰ زبان پرشمارترین تنوع زبانی جهان — مانعی بر سر راه حفظ سنت‌های شفاهی و سوادآموزی بود.[۲] از ۱۹۲۰ زبان پیجین تاک‌پیسین مبتنی بر انگلیسی به‌عنوان زبان میانجی گسترش یافت، اما افراد اندکی توانایی خواندن آن را داشتند.[۱۷] تاک‌پیسین به‌تدریج به زبانی کریولی پیچیده‌تر تبدیل شد، اما به‌عنوان زبان ادبی جا نیفتاد.[۱۷]

نخستین رمان پاپوآ گینه نو به زبان انگلیسی، «تمساح» (۱۹۷۰) نوشته وینسنت اری (۱۹۳۶–۱۹۹۳)، معلم و دیپلمات بود که در آن «تمساح» کنایه‌ای از نقش سیاسی و اقتصادی استرالیا بود.[۱۴] از نویسندگان پیشین باید از سیاستمدار آلبرت مائوری کیکی (۱۹۳۱–۱۹۹۳) نام برد که زندگی‌نامه خودنوشتش در آلمان نیز شناخته شد.[۱۸]

شناخته‌شده‌ترین نویسنده پاپوآ گینه نو راسل سوآبا (زاده ۱۹۵۰) است که رمان «مایبا» (۱۹۷۹) او زندگی دختر یک رئیس قبیله را در کشاکش میان سنت و نوگرایی به تصویر می‌کشد.[۱۶] جایزه ادبی «تمساح» (کروکودایل پرایز) که از ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۸ در هفت رده اعطا می‌شد، جایزه‌ای فرامنطقه‌ای بود که به‌دلیل مشکلات مالی متوقف شد.

پالائو

کشور کوچک پالائو با نزدیک به ۲۰ هزار نفر جمعیت پراکنده بر ۲۵۰ جزیره، ادبیات چاپی اندکی دارد. با این حال «تخته‌داستان‌های» هنرمندانه حکاکی‌شده مدت‌ها از نقل سنت‌های شفاهی پشتیبانی کردند.[۱۹] سوزان کلولچد کانادایی که سال‌ها در پالائو زندگی کرد، برخی از این داستان‌ها را ثبت کرده و رمانی منتشرنشده دربارهٔ این جزایر نوشته‌است.[۲۰]

درون‌مایه‌های اصلی

از دهه ۱۹۷۰ میلادی درون‌مایه‌های محوری ادبیات اقیانوسیه عبارت بودند از ویرانی فرهنگ سنتی، رویارویی با پیامدهای استعمار و جست‌وجوی هویت.[۱۱] نویسندگان اقیانوسیه‌ای از منابع ادبی گسترده‌ای بهره بردند و ادبیات آفریقایی، آمریکایی، اروپایی و هندی را در آثارشان درآمیختند.[۱۵] در دوره‌های اخیر، تنش‌های قومی در منطقه و نیز نابودی محیط زیست و تهدید بالا آمدن سطح دریاها در بسیاری از متون بازتاب یافته‌است.[۱۶]

اقیانوس در فرهنگ‌های اقیانوسیه بار نمادین سنگینی دارد و تأثیر ژرفی بر فرهنگ‌های ادبی و روایت‌های تاریخی این منطقه گذاشته‌است.[۲۱]

فهرست کشورها و سرزمین‌ها

* ادبیات ساموآی آمریکا
  • ادبیات استرالیا
  • ادبیات جزیره کریسمس
  • ادبیات جزایر کوکوس
  • ادبیات جزایر کوک
  • ادبیات جزیره ایستر
  • ادبیات فیجی
  • ادبیات پلینزی فرانسه
  • ادبیات گوام
  • ادبیات هاوایی
  • ادبیات کیریباتی
  • ادبیات جزایر مارشال
  • ادبیات میکرونزی
  • ادبیات نائورو
  • ادبیات کالدونیای نو
  • ادبیات نیوزیلند
  • ادبیات نیوئه
  • ادبیات جزیره نورفولک
  • ادبیات جزایر ماریانای شمالی
  • ادبیات پالائو
  • ادبیات پاپوآ گینه نو
  • ادبیات جزایر پیتکرن
  • ادبیات ساموآ
  • ادبیات جزایر سلیمان
  • ادبیات توکلائو
  • ادبیات تونگا
  • ادبیات تووالو
  • ادبیات وانواتو
  • ادبیات والیس و فوتونا
  • ادبیات توکلائو
  • ادبیات تونگا
  • ادبیات تووالو
  • ادبیات وانواتو
  • ادبیات والیس و فوتونا

نویسندگان برجسته بر پایه کشور

استرالیا

* تیا استلی

}}

فیجی

* ریموند پیلای
  • سوبرامانی
  • پیو مانوآ
  • پیتر تامسون
  • میکائله ام.کی. یاسا

۱ = میکائله ام.کی. یاسا

| en = Mikaele M.K. Yasa }} }}

* فلورا دوانتین
  • تیتوئا پیو
  • شانتال اسپیتز
* تویآریکی تئائرو

جزایر مارشال

* باب بارکلی
  • دانیل ای. کلین دوم
  • جک نیدنتال
  • دیرک آر. اشپنمان
آر. اشپنمان

ایالات فدرال میکرونزی

* لوئلن برنارت

rnart

}} }}

* تیموتی دتودامو
  • بن بام سولومون

نیوزیلند

* النور کاتن
  • ویتی ایهیمائرا

پالائو

  • سوزان کلولچد

پاپوآ گینه نو

  • نورا واگی بِرَش
  • وینسنت اری
  • آلبرت مائوری کیکی
  • ایگناتیوس کیلاج
  • لوجایا کوزا
  • برنارد ناروکوبی
  • راسل سوآبا
  • مایکل سوماره
  • نَش سوراریبا
  • رگیس استلا
  • استیون ادموند ویندوئو
  • آرتور جاوودیمباری
  • کومالائو تاوالی
  • پیتر کاما کرپی
  • تونی وانیم کاگل
  • جان وایکو
  • جان کاسایپوالوا
  • جک لاهویی
  • جان وایکو
  • جان کاسایپوالوا
  • جک لاهویی

}}

ساموآ

* تویی آتوئا توپوئا تاماسسه ئفی
  • سیا فیگیل
  • دن تائولاپاپا مک‌مالین
  • میسا تلفونی رتسلاف
  • آلبرت وندت
  • لانی وندت یانگ
  • لانی وندت یانگ

جزایر سلیمان

  • سلو کولاگوئه
  • رکسفورد اوروتالوآ
  • جان سائونانا

تونگا

  • اپلی هائوفا
  • کونای هلو تامان
  • جاشوآ تائوموئفولائو

تووالو

  • آفائسه مانوآ

وانواتو

  • مارسل ملترورونگ
  • گریس مولیسا
  • ستی رگنوو

جستارهای وابسته

منابع

  1. 1 2 3 4 R. Schubert, 1996, S. 775
  2. 1 2 Kulick، Don (۱۹۹۲). Language Shift and Cultural Reproduction: Socialization, Self, and Syncretism in a Papua New Guinean Village. Studies in the Social and Cultural Foundations of Language ۱۴. Cambridge University Press.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  3. ↑ Aufinger، P. Albert (۱۹۴۲). «Die Mythe vom Brüderpaar Kilibob und Manup auf den Yabob-Inseln Neuguineas». Anthropos. ۳۷/۴۰ (۱/۳): ۳۱۳–۳۱۵.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  4. 1 2 Hilde Link, 1996, S. 779 ff.
  5. ↑ Link، Hilde (۱۹۸۶). Der Olofat-Zyklus in der Erzähltradition Mikronesiens. München.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده)
  6. ↑ Migrations, myth and magic from the Gilbert Islands. Early writings of Sir Arthur Grimble. London/Boston: Routledge and Kegan Paul. ۱۹۷۲. ص. ۳۶. شابک ۰-۷۱۰۰-۷۱۶۴-۷.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  7. 1 2 3 Perez، Christine (۲۰۲۰). Le moana nui des polynésiens: un monde divin propice aux exploits héroïques. ج. ۲. Éditions L'Harmattan.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  8. ↑ Hamshere، Cyril (۱۹۷۹). «Sir George Grey: A Great Proconsul». History Today. ۲۹ (۴): ۲۴۰–۲۴۷.{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  9. ↑ Müller، F. W. K. (۱۸۹۶). C. Stübel (ویراستار). Samoanische Texte. Unter Beihülfe von Eingeborenen gesammelt und übersetzt. Berlin: Königliches Museum für Völkerkunde.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  10. 1 2 Malcolm China، ویراستار (۲۰۰۶). Ka Moolelo Hawaii: Hawaiian Traditions. First People's Productions.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  11. 1 2 3 Subramani (۱۹۹۲). South Pacific Literature: From Myth to Fabulation (ویراست Revised). Suva.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده)
  12. ↑ George Stringer Rowe، ویراستار (۱۸۷۱). Joel Bulu: The Autobiography of a Native Minister in the South Seas.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  13. 1 2 von Gizycki, 1996, S. 764 ff.
  14. 1 2 «Kovave. A Journal of New Guinea Literature». ۱. Jaracanda Press, Milton. ۱۹۶۹. {{cite journal}}: یادکرد journal نیازمند |journal= است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  15. 1 2 Long، Maebh؛ Hayward، Matthew (۲۰۲۴). The Rise of Pacific Literature: Decolonization, Radical Campuses, and Modernism. New York: Columbia University Press. شابک ۹۷۸-۰-۲۳۱-۵۶۱۷۳-۰.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  16. 1 2 3 4 Benson، Eugene؛ Conolly، L.W.، ویراستاران (۲۰۰۴). Encyclopedia of Post-Colonial Literatures in English. Routledge. ص. ۱۵۰۹.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  17. 1 2 Mühlhäusler، Peter (۲۰۰۸). Tok Pisin Texts: From the Beginning to the Present. John Benjamins.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  18. ↑ Kiki، Albert Maori (۱۹۶۸). Ten Thousand Years in a Lifetime.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  19. ↑ Barnett، H. G. (۱۹۵۹). Being a Palauan. New York.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده)
  20. ↑ Morgan، Ann (۲۶ نوامبر ۲۰۱۲). «Palau: A World apart».{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  21. ↑ Finnegan, Orbell. South Pacific Oral Traditions. Indiana University Press. ص. ۱۵.

پیوند به بیرون