سنت‌ها و شاخه‌های اختربینی
| اختربینی |
|---|
 |
| پیشینه |
| سنت‌ها |
| زیرشاخه‌ها |
| برج‌های فلکی |
| حمل ← ثور ← جوزا ← سرطان ← اسد ← سنبله ← میزان ← عقرب ← قوس ← جدی ← دلو ← حوت |
| نمادها |
سنت‌ها، انواع و نظام‌های اختربینی مجموعه‌ای از سنت‌های تاریخی، شاخه‌ها، روش‌ها و دستگاه‌های گوناگونی است که در فرهنگ‌های مختلف برای تفسیر جایگاه و حرکت اجرام آسمانی و نسبت‌دادن آن‌ها به رویدادهای زمینی، سرنوشت افراد یا تحولات اجتماعی پدید آمده‌اند. اختربینی امروزه در علوم جدید در شمار شبه‌علمها قرار می‌گیرد، اما در بخش بزرگی از تاریخ با اخترشناسی، گاه‌شماری، پزشکی و گونه‌های مختلف پیشگویی پیوند نزدیک داشته است.[۱][۲]
نظام‌های اختربینی در بین‌النهرین، ایران باستان، یونان باستان، مصر باستان، هند، چین، جهان اسلامی و سپس اروپای قرون وسطی و دورهٔ جدید به صورت‌های متفاوتی گسترش یافتند. این سنت‌ها مستقل از یکدیگر نبودند و در دوره‌های مختلف عناصر خود را از فرهنگ‌های دیگر وام گرفتند. برای نمونه، اختربینی دورهٔ ساسانی آمیزه‌ای از عناصر ایرانی، بابلی، یونانی و هندی بود و بخشی از این میراث بعدها از راه ترجمه‌های پهلوی و عربی وارد سنت اختربینی دورهٔ اسلامی شد.[۳]
در سنت‌های یونانی‌مآب، ایرانی و اسلامی، اختربینی زایچه‌ای بر تعیین طالع و جایگاه اختران در خانه‌ها استوار بود. در کنار آن، شاخه‌هایی برای پاسخ به پرسش‌ها، گزینش زمان مناسب برای انجام کارها، پیش‌بینی تحولات حکومت‌ها و جوامع، پزشکی و حتی وضعیت آب‌وهوا شکل گرفت. در دورهٔ جدید نیز نظام‌ها و رویکردهایی چون اختربینی روان‌شناختی، اختربینی مکانی و اختربینی مالی پدید آمده یا صورت تازه‌ای یافته‌اند.
فهرست زیر جامع نیست و سنت‌ها، انواع، شاخه‌ها، کاربردها و نظام‌های شناخته‌شدهٔ اختربینی را در چند دسته گرد می‌آورد.
بر پایهٔ ساختار اصلی
اختربینی زایچه‌ای
اختربینی زایچه‌ای یا همان طالع‌بینی به آن دسته از سنت‌های اختربینی گفته می‌شود که در آن‌ها یک زایچه بر پایهٔ زمان و معمولاً مکان رویدادی مشخص ترسیم می‌شود و جایگاه اختران، برج‌ها، خانه‌ها و نقاط اصلی زایچه تفسیر می‌شود. پیدایش شکل کامل این نظام معمولاً با سنت اختربینی یونانی‌مآب پیوند داده می‌شود.
- اختربینی زادروزی — بررسی زایچهٔ تولد شخص؛ در متون فارسی و عربی سنتی با عنوان احکام موالید شناخته می‌شد.
- اختربینی پرسشی — پاسخ به پرسشی مشخص از راه زایچه‌ای که برای زمان طرح پرسش ساخته می‌شود؛ در منابع دورهٔ اسلامی معمولاً در مبحث مسائل قرار می‌گرفت.
- اختربینی گزینشی — انتخاب زمان مناسب برای آغاز یک کار؛ در متون فارسی و عربی با عنوان اختیارات شناخته می‌شد.
- اختربینی گیتی — بررسی حکومت‌ها، جنگ‌ها، ادیان، شهرها، ملت‌ها و رویدادهای عمومی؛ در سنت اسلامی بخش‌هایی از آن در مباحث دول و ادیان، تحویل عالم و قرانات بررسی می‌شد.
- اختربینی پزشکی — کاربرد قواعد اختربینی در تشخیص، درمان یا تعیین زمان اقدامات پزشکی.
اختربینی برج خورشیدی
اختربینی برج خورشیدی گونه‌ای ساده‌شده و عمدتاً جدید از اختربینی عامه‌پسند است که بیشتر بر برج دایرةالبروجی خورشید در هنگام تولد تکیه دارد. ستون‌های طالع‌بینی روزنامه‌ها و مجلات معمولاً بر این شیوه استوارند.
بر پایهٔ سنت فرهنگی و تاریخی
اختربینی بین‌النهرینی و بابلی
- اختربینی بابلی
- پیشگویی‌های آسمانی بین‌النهرین
- طالع‌بینی بر پایهٔ خسوف و کسوف
- احکام مربوط به ظهور سیارات، ستارگان و پدیده‌های جوی
اختربینی بابلی یکی از کهن‌ترین سنت‌های سامان‌یافتهٔ پیشگویی آسمانی بود. در آغاز، توجه آن بیش از سرنوشت اشخاص به پادشاه، کشور، جنگ، محصول، آب‌وهوا و دیگر امور عمومی معطوف بود. عناصر این سنت بعداً بر اختربینی یونانی، ایرانی و دیگر سنت‌های غرب آسیا تأثیر گذاشت.
اختربینی مصری
- اختربینی مصر باستان
- دهگان‌های مصری
- تلفیق سنت‌های مصری و یونانی در دورهٔ هلنیستی
مصر هلنیستی، به‌ویژه اسکندریه، یکی از مراکز مهم شکل‌گیری اختربینی زایچه‌ای بود و در آن عناصر بابلی، مصری و یونانی با یکدیگر ترکیب شدند.
اختربینی یونانی‌مآب
اختربینی یونانی‌مآب از حدود سده‌های پایانی پیش از میلاد تا نخستین سده‌های میلادی در جهان هلنیستی و سپس امپراتوری روم گسترش یافت. بسیاری از اجزای اصلی اختربینی زایچه‌ای غربی و اسلامی، از جمله دوازده برج، دوازده خانه، نظرهای اختران و نظام‌های گوناگون خداوندی اختران، در این سنت صورت منظم یافتند.
از نویسندگان مهم این سنت:
- بطلمیوس
- دوروتئوس صیدایی
- وتیوس والنس
- پائولوس اسکندرانی
- هفایستیون تبسی
یکی از مهم‌ترین آثار این سنت، چهار مقاله بطلمیوس است.
اختربینی ایرانی
اختربینی ایرانی مجموعه‌ای از سنت‌های اخترشناختی و اختربینی در ایران باستان و دورهٔ اسلامی است. شواهد دربارهٔ اختربینی ایران پیش از ساسانیان محدود است، اما در دورهٔ شاهنشاهی ساسانی سنتی پیشرفته شکل گرفت که عناصر یونانی، هندی و بین‌النهرینی را با اندیشه‌های ایرانی درآمیخت.[۳]
از ویژگی‌ها و حوزه‌های مهم این سنت:
- زایچهٔ جهان
- قرانات، به‌ویژه قران‌های مشتری و زحل
- دوره‌های زمانی مانند فردار
- انتها
- تحویل موالید
- سال‌خدا
- احکام دولت‌ها و ادیان
در دورهٔ ساسانی آثاری از نویسندگان یونانی مانند دوروتئوس صیدایی و وتیوس والنس و نیز آثاری هندی به فارسی میانه ترجمه شد. بخش بزرگی از این نوشته‌ها از میان رفته است، اما مطالب آن‌ها در ترجمه‌ها و اقتباس‌های عربی دورهٔ اسلامی باقی مانده‌اند.[۳]
اختربینی هندو
اختربینی هندو یا جیوتیش مجموعه‌ای از سنت‌های اختربینی شبه‌قارهٔ هند است. این سنت هم عناصر بومی هند و هم تأثیرهای یونانی را در خود جای داده است.
از اجزای شناخته‌شدهٔ آن:
- ناکشاتراها
- راشی‌ها یا برج‌ها
- گراها یا اختران
- داشاها، یعنی دوره‌های زمانی
- زایچهٔ تولد
- پرسش
- تعیین زمان مناسب
- روش‌های گوناگون تطبیق زایچه‌ها
اختربینی چینی
اختربینی چینی مجموعه‌ای از نظام‌های بومی چین است که برخلاف سنت یونانی‌مآب الزاماً بر دوازده خانه و همان دستگاه برج‌های دایرةالبروجی استوار نیست.
عناصر شناخته‌شدهٔ آن شامل:
- منطقةالبروج چینی
- دوازده جانور
- پنج عنصر
- یین و یانگ
- ساقه‌های آسمانی و شاخه‌های زمینی
- چهار ستون سرنوشت
- نظام‌های ستاره‌ای چینی
اختربینی تبتی
اختربینی تبتی ترکیبی از عناصر هندی، چینی و سنت‌های بومی تبتی است و با گاه‌شماری و پزشکی سنتی تبتی پیوند دارد.
اختربینی یهودی
اختربینی یهودی به دیدگاه‌ها و کاربردهای اختربینی در میان جوامع یهودی گفته می‌شود. این سنت از اختربینی بابلی، یونانی و اسلامی تأثیر پذیرفت و در دورهٔ قرون وسطی میان برخی دانشمندان و نویسندگان یهودی رواج داشت.
از چهره‌های مرتبط:
- ابراهیم بن عزرا
- سعدیا گائون
- ابراهیم بر حیّا
اختربینی اسلامی
اختربینی در جهان اسلام یا احکام نجوم در دورهٔ اسلامی از سدهٔ دوم هجری به بعد، بر پایهٔ ترجمه و تلفیق میراث یونانی، ایرانی و هندی گسترش یافت. در سده‌های هشتم و نهم میلادی، مراکز علمی خلافت عباسی نقش مهمی در ترجمه و تدوین این دانش داشتند.
از چهره‌های مهم:
- ماشاءالله ابن اثری
- نوبخت
- ابوسهل بن نوبخت
- ابومعشر بلخی
- ابوالصقر قبیصی
- ابوریحان بیرونی
- شهمردان رازی
به گزارش دانشنامهٔ ایرانیکا، شاخه‌های اصلی احکام نجوم در سنت دورهٔ اسلامی را می‌توان چنین دسته‌بندی کرد:[۳]
- موالید — پیش‌بینی زندگی افراد بر پایهٔ زایچهٔ تولد؛
- دول و ادیان — بررسی ظهور و سقوط حکومت‌ها و ادیان؛
- اختیارات — گزینش زمان مناسب برای آغاز کارها؛
- مسائل — پاسخ به پرسش‌های مشخص از طریق زایچه؛
- احکام پزشکی — کاربرد قواعد اختربینی در پزشکی.
اختربینی غربی
اختربینی غربی ادامهٔ سنت یونانی‌مآب، رومی، اسلامی و اروپایی قرون وسطایی است که از دورهٔ رنسانس تا عصر جدید دگرگونی‌های زیادی یافته است.
از شاخه‌ها یا صورت‌های آن:
- اختربینی زادروزی
- اختربینی پرسشی
- اختربینی گزینشی
- اختربینی گیتی
- اختربینی پزشکی
- اختربینی برج خورشیدی
- روان‌شناسی اختری
- اختربینی مکانی
- اختربینی مالی
- اختربینی هم‌نگر
بر پایهٔ چارچوب منطقةالبروج
اختربینی فصل‌بنیاد
در اختربینی فصل‌بنیاد آغاز برج حمل با اعتدال بهاری تعریف می‌شود. این دستگاه در بخش بزرگی از اختربینی غربی جدید رایج است.
اختربینی ستاره‌بنیاد
در اختربینی ستاره‌بنیاد برج‌ها نسبت به ستارگان ثابت تعریف می‌شوند. برای تعیین اختلاف میان منطقةالبروج فصل‌بنیاد و ستاره‌بنیاد از مقدارهایی که در سنت هندی آیانامشا نامیده می‌شوند استفاده می‌شود.
نظام‌های مبتنی بر صورت‌های فلکی یا منازل ماه
برخی سنت‌ها بیش از تقسیم دوازده‌گانهٔ منطقةالبروج بر بخش‌های ستاره‌ای یا قمری تکیه دارند، از جمله:
- منازل ماه در سنت‌های عربی و اسلامی
- ناکشاتراها در هند
- منازل قمری چینی
بر پایهٔ مرکز مرجع
اختربینی زمین‌مرکزی
بیشتر نظام‌های تاریخی اختربینی از موقعیت ظاهری خورشید، ماه و سیارات نسبت به زمین استفاده می‌کنند و از این نظر زمین‌مرکز هستند.
اختربینی خورشیدمرکزی
اختربینی خورشیدمرکزی رویکردی جدیدتر است که موقعیت سیارات را نسبت به خورشید مبنای تفسیر قرار می‌دهد و عمدتاً از دورهٔ جدید به بعد پدید آمده است.
بر پایهٔ کارکرد
اختربینی زادروزی
تفسیر زندگی، منش، سرنوشت یا دوره‌های زمانی زندگی فرد بر پایهٔ زایچهٔ تولد.
روش‌های مرتبط:
اختربینی پرسشی
پاسخ به پرسشی معین با بررسی زایچهٔ لحظه‌ای که پرسش مطرح شده یا به اختربین رسیده است.
اختربینی گزینشی
انتخاب زمان مناسب برای آغاز فعالیتی مانند سفر، ازدواج، تاج‌گذاری، ساخت بنا یا آغاز جنگ.
اختربینی کشاورزی
اختربینی کشاورزی به کاربرد قواعد اختربینی برای تعیین زمان کاشت، برداشت و دیگر فعالیت‌های کشاورزی گفته می‌شود.
اختربینی گیتی
شاخه‌ای دربارهٔ کشورها، دولت‌ها، فرمانروایان، جنگ‌ها، تغییر دودمان‌ها و دیگر رویدادهای عمومی.
روش‌ها و موضوعات مرتبط:
- تحویل عالم
- قران
- قران بزرگ
- خورشیدگرفتگی‌ها
- ماه‌گرفتگی‌ها
- دنباله‌دارها و دیگر نشانه‌های آسمانی
اختربینی پزشکی
کاربرد نظام‌های اختربینی در تفسیر وضعیت بدن، بیماری و زمان درمان. این شاخه در پزشکی یونانی، اسلامی و اروپایی قرون وسطی حضور داشت.
اختربینی هواشناختی
اختربینی هواشناختی به پیش‌بینی آب‌وهوا بر پایهٔ وضعیت اختران، برج‌ها و پدیده‌های آسمانی گفته می‌شود.
در سنت عربی و فارسی، مباحث مربوط به انواء و طلوع و غروب برخی ستارگان نیز با پیش‌بینی فصلی و جوی ارتباط پیدا می‌کردند.
اختربینی مکانی
اختربینی مکانی مجموعه‌ای از روش‌هاست که در آن تأثیر فرضی موقعیت جغرافیایی بر زایچه بررسی می‌شود.
از صورت‌های جدید آن:
- اختربینی جغرافیایی
- مکان‌نگاری اختری
اختربینی مالی
اختربینی مالی به کاربرد قواعد اختربینی برای پیش‌بینی بازارها، قیمت‌ها یا چرخه‌های اقتصادی گفته می‌شود.
رویکردها و نظام‌های جدید غربی
روان‌شناسی اختری
روان‌شناسی اختری رویکردی جدید است که نمادهای زایچه را بیشتر برای تفسیر شخصیت و فرایندهای روانی به کار می‌گیرد. برخی صورت‌های آن از آثار کارل گوستاو یونگ و روان‌شناسی تحلیلی تأثیر پذیرفته‌اند، هرچند یونگ خود بنیان‌گذار یک نظام رسمی اختربینی نبود.
اختربینی مکانی جدید
- مکان‌نگاری اختری
- اختربینی انتقال مکان
- نظام‌های جغرافیایی زایچه
کیهان‌زیست‌شناسی
کیهان‌زیست‌شناسی نظامی اختربینی است که در سدهٔ بیستم در اروپای مرکزی پدید آمد و بر روابط زاویه‌ای و نقاط میانی تأکید دارد.
مکتب هامبورگ
مکتب هامبورگ اختربینی در سدهٔ بیستم در آلمان پدید آمد و با روش‌هایی چون نقاط میانی و اجرام فرضی شناخته می‌شود.
اختربینی باطنی
اختربینی باطنی به مجموعه‌ای از آموزه‌های اختربینی مرتبط با جریان‌های باطنی و تئوسوفیایی جدید گفته می‌شود.
اختربینی تکاملی
اختربینی تکاملی رویکردی معاصر است که زایچه را در چارچوب رشد روحی یا تحول شخصی تفسیر می‌کند.
طراحی انسان
طراحی انسان نظامی جدید و تلفیقی است که مفاهیمی از اختربینی، آی چینگ و شماری دیگر از سنت‌های باطنی را با یکدیگر ترکیب می‌کند؛ با این حال معمولاً به‌عنوان یک نظام مستقل از اختربینی کلاسیک معرفی می‌شود.
اختربینی هم‌نگر
اختربینی هم‌نگر یا هم‌سنجی زایچه‌ها به مقایسهٔ دو یا چند زایچه، معمولاً برای بررسی روابط میان افراد، گفته می‌شود.
روش‌ها و ابزارهای مشترک
بسیاری از نظام‌های زایچه‌ای از مجموعه‌ای از مفاهیم مشترک استفاده می‌کنند، هرچند قواعد آن‌ها در سنت‌های مختلف یکسان نیست.
برج‌ها و منطقةالبروج
خانه‌ها و نقاط زایچه
اختران
روابط اختران
توانمندی اختران
پیوند با دانش‌ها و نظام‌های دیگر
اختربینی در دوره‌های تاریخی با حوزه‌های متعددی پیوند داشته است:
- اختربینی و اخترشناسی
- باستان‌اخترشناسی
- کیمیاگری و اختربینی
- اختربینی و عناصر کلاسیک
- اختربینی و عددشناسی
- اختربینی و پزشکی
- اختربینی و گیاهان دارویی
- اختربینی و تاروت
- اخترخداشناسی
- اختربینی و علم
- اسلام و اختربینی
- دیدگاه‌های مسیحی دربارهٔ اختربینی
- دیدگاه‌های یهودی دربارهٔ اختربینی
دیگر نظام‌های مرتبط
- منطقه‌البروج برمه‌ای
- گاه‌شماری سلتی
- گاه‌شماری‌های آمریکای میانه
- نظام‌های طالع‌بینی تبتی
- منطقه‌البروج ویتنامی
- چی‌من دون‌جیا
- تای‌یی شن‌شو
- دریم‌اسپل
تاریخچهٔ انتقال میان سنت‌ها
تاریخ اختربینی را نمی‌توان صرفاً به صورت چند سنت کاملاً جدا از یکدیگر در نظر گرفت. احکام و نشانه‌های آسمانی بین‌النهرینی به فرهنگ‌های مجاور انتقال یافتند و در جهان هلنیستی با عناصر اخترشناسی یونانی ترکیب شدند. در ایران دورهٔ ساسانی، متون یونانی و هندی ترجمه و با آموزه‌های ایرانی تلفیق شدند؛ سپس در دورهٔ عباسی، این میراث همراه با آثار مستقیم یونانی و هندی به عربی انتقال یافت.[۳]
ابومعشر بلخی از مهم‌ترین کسانی بود که در سدهٔ نهم میلادی عناصر یونانی، ایرانی، هندی و دیگر سنت‌های موجود را در دستگاهی نسبتاً منسجم ترکیب کرد. آثار اختربینان دورهٔ اسلامی بعداً از طریق ترجمه‌های لاتینی به اروپای قرون وسطی راه یافتند و در شکل‌گیری اختربینی اروپایی سهم داشتند.[۳]
این انتقال چندجانبه سبب شده است بسیاری از مفاهیمی که امروزه به یک سنت خاص نسبت داده می‌شوند، در واقع محصول چند مرحله تبادل و بازتفسیر فرهنگی باشند.
جایگاه در علم جدید
اختربینی در تاریخ اخترشناسی و تاریخ علم اهمیت قابل توجهی دارد، زیرا مشاهده و محاسبهٔ حرکت اجرام آسمانی در بسیاری از جوامع تاریخی هم برای اهداف اخترشناختی و هم برای اهداف اختربینی انجام می‌شد. مرز روشن امروزی میان اخترشناسی و اختربینی در دوره‌های باستان و قرون وسطی وجود نداشت.[۴]
با شکل‌گیری روش علمی و اخترشناسی جدید، این دو حوزه از یکدیگر جدا شدند. امروزه ادعاهای اختربینی دربارهٔ تأثیر جایگاه اجرام آسمانی بر شخصیت و رویدادهای زندگی، پشتوانهٔ علمی پذیرفته‌شده‌ای ندارند و اختربینی در طبقه‌بندی علمی رایج شبه‌علم به‌شمار می‌آید.[۵]
جستارهای وابسته
یادداشت‌ها
منابع
- ↑ Campion, Nicholas (2019-05-23). "Astrology in Ancient Greek and Roman Culture". Oxford Research Encyclopedia of Planetary Science (in English). doi:10.1093/acrefore/9780190647926.013.46.
{{cite web}}: پارامتر|پیوند=ناموجود یا خالی (کمک) - ↑ "Astrology". APA Dictionary of Psychology (in English).
{{cite web}}: پارامتر|پیوند=ناموجود یا خالی (کمک) - 1 2 3 4 5 6 7 Pingree, David; Brunner, Christopher J. (1987). "Astrology and Astronomy in Iran". Encyclopaedia Iranica (in English).
- ↑ Burns, William E. (2018). Astrology through History: Interpreting the Stars from Ancient Mesopotamia to the Present (in English). Santa Barbara: ABC-CLIO. ISBN 978-1-4408-5142-1.
- ↑ "Astrology". APA Dictionary of Psychology (in English).
{{cite web}}: پارامتر|پیوند=ناموجود یا خالی (کمک)
برای مطالعهٔ بیشتر
- Burns, William E. (2018). Astrology through History: Interpreting the Stars from Ancient Mesopotamia to the Present (in English). Santa Barbara, California: ABC-CLIO. ISBN 978-1-4408-5142-1.
- Pingree, David; Brunner, Christopher J. (1987). "Astrology and Astronomy in Iran". Encyclopaedia Iranica (in English).
- Campion, Nicholas (2019-05-23). "Astrology in Ancient Greek and Roman Culture". Oxford Research Encyclopedia of Planetary Science (in English). doi:10.1093/acrefore/9780190647926.013.46.
{{cite web}}: پارامتر|پیوند=ناموجود یا خالی (کمک)
منابع
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «List of astrological traditions, types, and systems». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶.
- الگو:نوار کناری دین و عقیده
- الگو:اختربینی
- اختربینی
- اختربینی بر پایه سنت
- طالع‌بینی بر پایه نوع
- تاریخ اختربینی
- فهرستهای مربوط به تاریخ