آیایا

نقشهٔ ایتالیا با نشان‌دادن آیایا در جنوب رم (آبراهام اورتلیوس، ۱۶۲۴)

آیایا (‎/iː.ˈiː.ə/‎ ee-EE-ə یا ‎/ə.ˈiː.ə/‎ ə-EE-ə؛ یونانی باستان: Αἰαία، ت. «Aiaíā» [ai̯. ǎi̯.a:]) جزیره‌ای در اسطوره‌شناسی یونانی بود که گفته می‌شد خانهٔ الههٔ جادوگر کیرکه است.

"کیرکه، بانوی نیرنگ‌باز آیایا، آرزو داشت مرا در تالارهایش نگه دارد، آرزومند آنکه من همسرش شوم". (هومر، ادیسه، کتاب نهم، بند ۳۲؛ ترجمهٔ A.T. Murray؛ کتابخانهٔ کلاسیک لوئب، ۱۹۱۹).

در ادیسهٔ هومر، اودیسئوس به آلکینوئوس می‌گوید که در راه بازگشت به ایتاکای هومر، یک سال را در اینجا سپری کرد. پیش از ترک آیایا، کیرکه به اودیسئوس دستورالعمل‌هایی دربارهٔ چگونگی عبور از اقیانوس داد و به کمک باد شمال به دنیای مردگان در فرهنگ یونانی برسد:

هنگامی که کشتی‌ات از جریان اوکئانوس گذشت، به ساحل حاصلخیز سرزمین پرسفونه خواهی رسید، با بیشه‌های صنوبرهای بلند و بیدهایی که میوهٔ خود را زودهنگام می‌ریزند؛ کشتی‌ات را در آنجا بر ساحل اوکئانوس بنشان، و مستقیم به‌سوی جایگاه تاریک هادس برو.

— ادیسه ۱۰٫۵۰۵، ترجمهٔ ساموئل باتلر

توصیف

هومر آیایا را پوشیده از ترکیبی از چراگاه و جنگل انبوه بلوط و راش توصیف می‌کند. تپه‌ها یا صخره‌های بلندی وجود داشت که از آن‌ها می‌شد دریا را دید که جزیره را از هر سو دربر گرفته است. خانهٔ سنگی کیرکه در «جنگلی انبوه از درختان»، «در مکانی که از دوردست قابل دیدن بود»، واقع شده بود.

موقعیت جغرافیایی

جان رابرت کوزنز، مونته چیرچئو در غروب. مونته چیرچئو یکی از موقعیت‌های پیشنهادی برای آیایاست.

جغرافیای تا حدی ناهماهنگ ادیسهٔ هومر اغلب اسطوره‌ای‌تر از واقعی دانسته می‌شود، اما جغرافیای دانشمند و شاعر اسکندرانی، آپولونیوس رودسی، دقیق‌تر است. او در حماسهٔ آرگوناتیکای خود، این جزیره را جایی در جنوب آئتالیا (الب (جزیره))، در چشم‌انداز ساحل دریای تیرنی (ساحل غربی ایتالیا)، جای می‌دهد. در همین منظومه، آئیتس دربارهٔ فاصلهٔ بسیار میان کولخیس (بر دریای سیاه، در جورجیا (ابهام‌زدایی)) و آیایا چنین می‌گوید:

یک‌بار آن را به‌یاد آوردم، پس از آنکه سواری بر ارابهٔ پدرم هلیوس کردم، هنگامی که او خواهرم کیرکه را به سرزمین غربی می‌برد و ما به ساحل ایتالیا رسیدیم، جایی که او تا امروز در آن سکونت دارد، بسیار دور از سرزمین کولخیس

— آرگوناتیکا ۳٫۳۰۹–۳۱۳

آیایا بعدها توسط نویسندگان کلاسیک رومی با کوه سیرجیو (دماغهٔ چیرچئوم) بر ساحل غربی ایتالیا — حدود ۱۰۰ کیلومتری جنوب رم — یکسان دانسته شد؛ جایی که در آن زمان، به‌سبب باتلاق‌ها و دریایی که پایهٔ آن را احاطه کرده بود، ممکن بود همچون جزیره‌ای به‌نظر برسد، اما اکنون شبه‌جزیره‌ای کوچک است. دیونوسیوس هالیکارناسی نوشته است که در زمان او این مکان از پیش شبه‌جزیره بوده است. با این حال، ممکن است در روزگار هومر هنوز جزیره بوده باشد، با لیدو یا شبه‌جزیرهٔ شنی درازی که به‌تدریج به سرزمین اصلی متصل شده — فرایندی زمین‌شناختی رایج. باستان‌شناسان غاری بر روی این دماغه را با نام Grotta della Maga Circe («غار کیرکه») شناسایی کرده‌اند. غاری دیگر نیز در جزیرهٔ نزدیک پونتزا یافت شده است. باور بر این است که کیرکه خانهٔ تابستانی خود را بر کوه چیرچئو و خانهٔ زمستانی‌اش را در پونتزا داشته، که احتمالاً همان جزیره‌ای است که هومر آن را آیایا می‌نامید.

دانشمند یونانی معاصر ایوانیس کاکریدیس اصرار دارد که هرگونه تلاش برای شناسایی واقع‌گرایانه بیهوده است، و استدلال می‌کند که هومر آیایا را به‌طور مبهم جایی در بخش شرقی جهان خود، شاید نزدیک کولخیس، جای داده است، زیرا کیرکه خواهر آئیتس، پادشاه کولخیس، بود، و از آن‌رو که عمهٔ پدری‌شان، الههٔ ائوس (اسطوره)، کاخ خود را در آنجا داشت. کوپر (۱۸۵۴، ص. ۲۶۶)، در ویراست خود از آثار ویرژیل، دربارهٔ اینئید چنین اظهار نظر می‌کند: «او [کیرکه] در اینجا آیایی خوانده شده، از آیا، جزیره و شهری در کولخیس، نه چندان دور از رود فاسیس. او با پادشاه سارماتیا ازدواج کرد و او را مسموم کرد، و پس از آن به ایتالیا گریخت…»

دیگر موقعیت‌های فرضی از ادبیات

رابرت گریوز (در The Greek Myths) به آیایا به‌عنوان جزیرهٔ لوشینی، نزدیک ایستریا در شمال دریای آدریاتیک، اشاره می‌کند.

فرناندو خائومه «جزیرهٔ کیرکه» را با سالینا (سیسیل) یکسان می‌داند، و «صخره‌های سرگردان» را همان «فارالیونی دی لیپاری» می‌داند، در کنار «جزیرهٔ سیرن‌ها» و «هادس در سیسیل»، شاید به‌عنوان بازتاب‌هایی از آتشفشانی‌بودن این مجمع‌الجزایر. ساحل باریک و جنگل‌های وقف‌شده به پرسفونه در آنجا، در اکودولسی، قرار داشته‌اند، و سیسیل خانهٔ گله‌های مقدس گاو و گوسفند پدر کیرکه، هلیوس، است.

تیم سورین در کتاب The Ulysses Voyage جزیرهٔ پاکسوس نزدیک ساحل یونانی دریای یونان را نام می‌برد. او آن را دورترین نقطهٔ غربی بر مرز میان دریا و رود اوکئانوس، رود اسطوره‌ای آب شیرینی که زمین را در بر می‌گیرد، توصیف می‌کند. با استناد به همین تفسیر، اساسینز کرید ادیسه از اتولی داستانی در نزدیکی ساحل پاکسوس به‌عنوان موقعیت این جزیره استفاده می‌کند.

آیایا در ادبیات

در رمان All Men are Enemies (۱۹۳۳) اثر ریچارد آلدینگتون، آیایا جزیره‌ای است، «دوازده ساعت از ناپل» (که آشکارا اسطوره‌ای است)، جایی که قهرمانان داستان یکدیگر را ملاقات می‌کنند و عشق میانشان شکوفا می‌شود.

در رمان Ghosts (۱۹۹۳) اثر جان بنویل، گروهی قایق‌سوار در جزیره‌ای بی‌نام کشتی‌شکسته می‌شوند؛ یکی از شخصیت‌ها، سوفی، حدس می‌زند که آنجا آیایاست؛ دیگری می‌گوید: «بله… بله، آیایا: بی‌شک احساس خواهی کرد که در خانه‌ای»، اشاره‌ای به سرشت کیرکه‌واری سوفی.

«آیایی» لقبی برای کیرکه و خواهرزادهٔ پدری‌اش مده‌آ (Αἰαίη) بود، که خواهر و دختر آئیتس، فرمانروای آیا (Αἶα) در کولخیس، بودند. پسر کیرکه، تلگونوس، نیز همین لقب را داشت. این نام همچنین برای کالوپسو هم به‌کار می‌رفت، که باور بر این بود در جزیره‌ای کوچک به‌نام آیایا در تنگهٔ میان ایتالیا و سیسیل ساکن بوده است.

رمان Circe (۲۰۱۸) اثر مدلین میلر عمدتاً در آیایا روایت می‌شود، که به‌عنوان مکانی از جنگل و گل، پر از شیرها و گرگ‌های اهلی، به تصویر کشیده شده است. در حالی که قهرمان داستان، کیرکه، توسط پدرش هلیوس به آنجا تبعید شده، می‌تواند در سکونتگاهی که به‌طرزی جادویی نگهداری می‌شود زندگی کند. او با تهدیدهای بیرونی با تبدیل‌کردن دریانوردان متجاوز به خوک مقابله می‌کند.

فرهنگ عامه

• در بازی هادس ۲ (دنبالهٔ هادس (بازی ویدئویی))، جزیرهٔ «آیایا» یک «مکان امن» است که در آن قهرمان (داستان)، ملینوئه، می‌تواند از شخصیت «دست‌یاری‌گر» زیست‌بومِ «شکاف تسالی» کمک بگیرد؛ همکار جادوگرش، بانو کیرکه، که پیش‌تر توسط هکاته در جزیرهٔ خصوصی خود، آیایا، مستقر شده تا چشم و گوش او در آنجا باشد.