کتیبه صخره‌ای دوزبانه قندهار

کتیبهٔ صخره‌ای دوزبانهٔ قندهار
(فرمان قندهار آشوکا)
کتیبهٔ دوزبانهٔ آشوکا به یونانی (بالا) و آرامی (پایین) در افغانستان
موادسنگ
ارتفاع۵۵ سانتیمتر (۲۲ اینچ)[۱]
عرض۴۹٫۵ سانتیمتر (۱۹٫۵ اینچ)[۱]
نوشتهیونانی باستان و زبان آرامی
خلق‌شدهح. 260 BCE
دوره/فرهنگامپراتوری مائوریا
کشف‌شده۱۹۵۸
(31°36′56.3"N 65°39′50.5"E)
محلچهل‌زینه، نزدیک قندهار، افغانستان
مکان کنونیموزیم ملی افغانستان (نسخهٔ قالب‌گیری‌شده)
فرمان قندهار آشوکا در افغانستان واقع شده
فرمان قندهار آشوکا
فرمان قندهار آشوکا
جایگاه در افغانستان
فرمان قندهار آشوکا در غرب و مرکز آسیا واقع شده
فرمان قندهار آشوکا
فرمان قندهار آشوکا
جایگاه نسبت به غرب آسیا و آسیای مرکزی

کتیبهٔ صخره‌ای دوزبانهٔ قندهار که با نام فرمان قندهار آشوکا و کمتر با عنوان فرمان چهل‌زینه نیز شناخته می‌شود، کتیبه‌ای به زبان‌های یونانی باستان و آرامی است که به حدود ۲۶۰ پیش از میلاد بازمی‌گردد. این کتیبه به فرمان آشوکا، امپراتور مائوریا (فرمانروایی ۲۶۸ تا ۲۳۲ پیش از میلاد)، در چهل‌زینه، برون‌زدگی کوهستانی نزدیک قندهار در افغانستان، حک شده است.

این اثر از کهن‌ترین فرمان‌های شناخته‌شدهٔ آشوکا است و احتمالاً در حدود سال هشتم فرمانروایی او، نزدیک به ۲۶۰ پیش از میلاد، نوشته شده و از دیگر کتیبه‌های او، از جمله فرمان‌های صخره‌ای کوچک آشوکا، کتیبه‌های غارهای بارابار در هند و فرمان‌های صخره‌ای بزرگ آشوکا، قدیمی‌تر است.[۲]

این کتیبهٔ آغازین منحصراً به یونانی و آرامی نوشته شده است. در سال ۱۹۵۸، هنگام عملیات کاوش در پیرامون قندهار، زیر لایه‌ای از آوار به ضخامت حدود ۱-متر (۳٫۳-فوت) کشف شد[۱][۳] و در مجموعهٔ KAI با شمارهٔ KAI 279 ثبت شده است.

این کتیبه گاه جزو فرمان‌های صخره‌ای کوچک آشوکا و با عنوان «فرمان صخره‌ای کوچک شمارهٔ ۴» طبقه‌بندی می‌شود،[۴] در مقابل فرمان‌های صخره‌ای بزرگ آشوکا که بخش‌هایی یا تمامی فرمان‌های شمارهٔ ۱ تا ۱۴ او را دربر می‌گیرند.[۵]

فرمان قندهار یکی از تنها دو کتیبهٔ باستانی یافت‌شده در افغانستان است که دارای متن یونانی‌اند. دیگری فرمان یونانی قندهار آشوکا است که تماماً به زبان یونانی نوشته شده است.[۱] چهل‌زینه، محل کشف کتیبه، بخش غربی استحکامات طبیعی شهر باستانی اسکندریه رخج و نیز شهر کهنهٔ قندهار امروزی را تشکیل می‌دهد.[۶]

کتیبه همچنان در همان دامنهٔ کوهی که در آن کشف شد باقی مانده است. به گفتهٔ باستان‌شناس ایتالیایی اومبرتو شراتو، «سنگ در پای شرقی گردنهٔ کوچکی میان دو تپهٔ سنگی، پایین‌تر از قله‌ای قرار دارد که چهل‌زینهٔ مشهور بابر در آن تراشیده شده است».[۳]

نسخه‌ای قالب‌گیری‌شده از کتیبه در موزیم ملی افغانستان در کابل نگهداری می‌شود.[۷]

آشوکا که از حامیان بودیسم بود، در این فرمان مردم یونانی‌زبان افغانستان را به پذیرش پارسایی فرامی‌خواند و برای بیان مفهوم هندیِ دهرم از اصطلاح یونانی εὐσέβεια (اوسبیا، «پارسایی») استفاده می‌کند.[۸]

زمینه

جوامع یونانی در شمال‌غرب امپراتوری مائوریا، در محدودهٔ افغانستان امروزی، زندگی می‌کردند؛ به‌ویژه در مناطق نزدیک پادشاهی یونانی باختری در حوالی بدخشان و در رخج در جنوب افغانستان. حضور آنان نتیجهٔ فتوحات و اسکان یونانیان در پی لشکرکشی‌های اسکندر مقدونی در اواخر سدهٔ چهارم پیش از میلاد بود. بنابراین، حدود هفتاد سال پس از اسکندر و در دوران آشوکا، جمعیت یونانی این مناطق ظاهراً همچنان قابل توجه بود.[۱]

محتوا

مجموعهٔ چهل‌زینه که چشم‌اندازی گسترده بر قندهار دارد. فرمان دوزبانه در دامنهٔ همین کوه حک شده است.[۱] چهل‌زینه بر ورودی غربی شهر قندهار مشرف است.
کتیبهٔ صخره‌ای دوزبانهٔ قندهار در حاشیهٔ قلمرو هند و نزدیک مرز با پادشاهی یونانی باختری و آی‌خانم قرار داشت.

آشوکا در این کتیبه، ده سال پس از آغاز خشونت‌بار سلطنت خود، پایبندی‌اش به اصول اخلاقی را اعلام می‌کند و می‌گوید موجودات زنده، چه انسان و چه حیوان، نباید در قلمرو او کشته شوند. در بخش یونانی کتیبه، مفهوم دهرم با واژهٔ یونانی εὐσέβεια، یعنی «پارسایی»، بیان شده است.

کاربرد زبان آرامی بازتاب آن است که آرامی، یا همان آرامی شاهنشاهی، پیش‌تر زبان رسمی شاهنشاهی هخامنشی بود؛ شاهنشاهی‌ای که تا فتوحات اسکندر مقدونی بر این نواحی فرمان می‌راند. آرامیِ کتیبه کاملاً آرامی معیار نیست و ظاهراً عناصری از زبان‌های ایرانی را نیز در خود دارد.[۹]

به گفتهٔ د. د. کوسامبی، متن آرامی ترجمهٔ دقیق متن یونانی نیست و احتمالاً هر دو نسخه به‌طور مستقل از متنی اصلی به زبان ماگهی ترجمه شده‌اند؛ زبانی که در آن زمان زبان اداری رایج هند و زبان دیگر فرمان‌های هندی آشوکا بود، حتی در مناطقی با تفاوت زبانی بسیار مانند کالینگا.[۸] متن آرامی با الفبای آرامی نوشته شده است.

این کتیبه در مقایسه با بیشتر فرمان‌های صخره‌ای بزرگ آشوکا کوتاه و کلی است. حتی دیگر کتیبهٔ یونانی آشوکا در قندهار، یعنی فرمان یونانی قندهار آشوکا، بخش‌های طولانی از فرمان‌های دوازدهم و سیزدهم را دربر دارد و احتمالاً در اصل بسیار طولانی‌تر بوده است.

اهمیت

انتشار این فرمان در قندهار معمولاً شاهدی بر آن دانسته می‌شود که آشوکا بر این بخش از افغانستان فرمان می‌راند؛ احتمالاً پس از آنکه سلوکوس یکم در پیمان صلح سال ۳۰۵ پیش از میلاد، این سرزمین را به چاندراگوپتا مائوریا واگذار کرد.[۱۰]

کتیبه همچنین نشان‌دهندهٔ حضور جمعیتی قابل توجه از یونانیان در منطقه و تداوم اهمیت زبان آرامی چند دهه پس از سقوط شاهنشاهی هخامنشی است.[۱][۱۱] در همان دوره، یونانیان در پادشاهی یونانی باختری تازه‌تأسیس در زمان دیودوت و به‌ویژه در شهر مرزی آی‌خانم در شمال افغانستان حضور قدرتمندی داشتند.

به گفتهٔ سیرکار، استفاده از یونانی نشان می‌دهد که این پیام برای یونانیان ساکن قندهار در نظر گرفته شده بود، در حالی که بخش آرامی خطاب به جمعیت‌های ایرانی، از جمله مردم کمبوجه، بوده است.[۴]

متن

نسخه‌های یونانی و آرامی تا حدی با یکدیگر تفاوت دارند و ظاهراً ترجمه‌های نسبتاً آزادی از یک متن اصلی به پراکریت بوده‌اند. در متن آرامی، اقتدار آشوکا آشکارا با عباراتی چون «سرور ما، شاه پریادارش» و «سرور ما، شاه» پذیرفته شده است؛ در حالی که نسخهٔ یونانی از تعبیر خنثی‌تر «شاه» استفاده می‌کند.[۴]

یونانی؛ آوانویسی

ΔΕΚΑ ΕΤΩΝ ΠΛΗΡΗ[ ... ]ΩΝ ΒΑΣΙΛΕΥΣ
ΠΙΟΔΑΣΣΗΣ ΕΥΣΕΒΕΙΑΝ ΕΔΕΙΞΕΝ ΤΟΙΣ ΑΝ-
ΘΡΩΠΟΙΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟΥΤΟΥ ΕΥΣΕΒΕΣΤΕΡΟΥΣ
ΤΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ ΕΠΟΙΗΣΕΝ ΚΑΙ ΠΑΝΤΑ
ΕΥΘΗΝΕΙ ΚΑΤΑ ΠΑΣΑΝ ΓΗΝ ΚΑΙ ΑΠΕΧΕΤΑΙ
ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΩΝ ΕΜΨΥΧΩΝ ΚΑΙ ΟΙ ΛΟΙΠΟΙ ΔΕ
ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΚΑΙ ΟΣΟΙ ΘΗΡΕΥΤΑΙ Η ΑΛΙΕΙΣ
ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΠΕΠΑΥΝΤΑΙ ΘΗΡΕΥΟΝΤΕΣ ΚΑΙ
ΕΙ ΤΙΝΕΣ ΑΚΡΑΤΕΙΣ ΠΕΠΑΥΝΤΑΙ ΤΗΣ ΑΚΡΑ-
ΣΙΑΣ ΚΑΤΑ ΔΥΝΑΜΙΝ ΚΑΙ ΕΝΗΚΟΟΙ ΠΑΤΡΙ
ΚΑΙ ΜΗΤΡΙ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΩΝ ΠΑΡΑ
ΤΑ ΠΡΟΤΕΡΟΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΛΟΙΠΟΥ ΛΩΙΟΝ
ΚΑΙ ΑΜΕΙΝΟΝ ΚΑΤΑ ΠΑΝΤΑ ΤΑΥΤΑ
ΠΟΙΟΥΝΤΕΣ ΔΙΑΞΟΥΣΙΝ

ترجمهٔ فارسی از متن یونانی

  1. پس از کامل شدن ده سال [از سلطنت]، شاه
  2. آشوکا آموزهٔ
  3. پارسایی (εὐσέβεια، اوسبیا) را به مردم شناساند؛ و از آن هنگام
  4. مردم را پارساتر کرد و همه‌چیز در
  5. سراسر سرزمین رونق یافت. شاه از کشتن
  6. جانداران پرهیز می‌کند و دیگر مردمان، و نیز
  7. شکارچیان و ماهیگیران شاه، از
  8. شکار دست کشیده‌اند. و اگر کسانی بی‌مهار بودند،
  9. تا آنجا که در توانشان بود از بی‌مهاری
  10. دست کشیده‌اند و از پدر و مادر و
  11. سالخوردگان بیش از گذشته فرمان می‌برند؛ و از این پس نیز
  12. با عمل کردن به همهٔ این اصول،
  13. زندگی بهتر و خوش‌تری خواهند داشت.[۱۲]

متن آرامی

آوانویسیآرامی

šnn y ptytw ‘byd zy mr’n pryd’rš mlk’ qšyṭ’ mhqšṭ
mn ’dyn z‘yr mr‘’ lklhm ’nšn wklhm ’dwšy’ hwbd
wbkl ’rq’ r’m šty w’p zy znh km’kl’ lmr’n mlk’ z‘yr
qṭln znh lmḥzh klhm ’nšn ’thhsynn ’zy nwny’ ’ḥdn
’lk ’nšn ptyzbt knm zy prbst hwyn ’lk ’thḥsynn mn
prbsty whwptysty l’mwhy wl’bwhy wlmzyšty’ ’nsn
’yk ’srhy ḥlqwt’ wl’ ’yty dyn’ lklhm ’nšy’ ḥsyn
znh hwtyr lklhm ’nšn w’wsp yhwtr.


𐡔𐡍𐡍 𐡉 𐡐𐡕𐡉𐡕𐡅 𐡏𐡁𐡉𐡃 𐡆𐡉 𐡌𐡓𐡀𐡍 𐡐𐡓𐡉𐡃𐡀𐡓𐡔 𐡌𐡋𐡊𐡀 𐡒𐡔𐡉𐡈𐡀 𐡌𐡄𐡒𐡔𐡈
𐡌𐡍 𐡀𐡃𐡉𐡍 𐡆𐡏𐡉𐡓 𐡌𐡓𐡏𐡀 𐡋𐡊𐡋𐡄𐡌 𐡀𐡍𐡔𐡍 𐡅𐡊𐡋𐡄𐡌 𐡀𐡃𐡅𐡔𐡉𐡀 𐡄𐡅𐡁𐡃
𐡅𐡁𐡊𐡋 𐡀𐡓𐡒𐡀 𐡓𐡀𐡌 𐡔𐡕𐡉 𐡅𐡀𐡐 𐡆𐡉 𐡆𐡍𐡄 𐡊𐡌𐡀𐡊𐡋𐡀 𐡋𐡌𐡓𐡀𐡍 𐡌𐡋𐡊𐡀 𐡆𐡏𐡉𐡓
𐡒𐡈𐡋𐡍 𐡆𐡍𐡄 𐡋𐡌𐡇𐡆𐡄 𐡊𐡋𐡄𐡌 𐡀𐡍𐡔𐡍 𐡀𐡕𐡄𐡇𐡎𐡉𐡍𐡍 𐡀𐡆𐡉 𐡍𐡅𐡍𐡉𐡀 𐡀𐡇𐡃𐡍
𐡀𐡋𐡊 𐡀𐡍𐡔𐡍 𐡐𐡕𐡉𐡆𐡁𐡕 𐡊𐡍𐡌 𐡆𐡉 𐡐𐡓𐡁𐡎𐡕 𐡄𐡅𐡉𐡍 𐡀𐡋𐡊 𐡀𐡕𐡄𐡇𐡎𐡉𐡍𐡍 𐡌𐡍
𐡐𐡓𐡁𐡎𐡕𐡉 𐡅𐡄𐡅𐡐𐡕𐡉𐡎𐡕𐡉 𐡋𐡀𐡌𐡅𐡄𐡉 𐡅𐡋𐡀𐡁𐡅𐡄𐡉 𐡅𐡋𐡌𐡆𐡉𐡔𐡕𐡉𐡀 𐡀𐡍𐡎𐡍
𐡀𐡉𐡊 𐡀𐡎𐡓𐡄𐡉 𐡇𐡋𐡒𐡅𐡕𐡀 𐡅𐡋𐡀 𐡀𐡉𐡕𐡉 𐡃𐡉𐡍𐡀 𐡋𐡊𐡋𐡄𐡌 𐡀𐡍𐡔𐡉𐡀 𐡇𐡎𐡉𐡍
𐡆𐡍𐡄 𐡄𐡅𐡕𐡉𐡓 𐡋𐡊𐡋𐡄𐡌 𐡀𐡍𐡔𐡍 𐡅𐡀𐡅𐡎𐡐 𐡉𐡄𐡅𐡕𐡓‎[۵]

ترجمهٔ فارسی از متن آرامی

  1. ده سال سپری شده بود. چنین شد که سرور ما، شاه پریادارش، برقرارکنندهٔ راستی شد.
  2. از آن پس بدی در میان همهٔ مردم کاهش یافت و همهٔ بدبختی‌ها را از میان برد؛ و در سراسر زمین آرامش و شادی برقرار است.
  3. افزون بر این، دربارهٔ خوراک نیز چنین است: برای سرور ما، شاه، تنها شمار اندکی
  4. [از جانوران] کشته می‌شوند. با دیدن این امر، همهٔ مردم کشتن جانوران را ترک کرده‌اند؛ حتی ماهیگیران نیز از صید منع شده‌اند.
  5. همچنین کسانی که بی‌مهار بودند، از بی‌مهاری دست کشیده‌اند.
  6. فرمانبرداری از مادر و پدر و سالخوردگان نیز مطابق وظایفی که سرنوشت بر هر کس مقرر کرده، برقرار است.
  7. و برای همهٔ مردمان پارسا داوری و مجازاتی وجود ندارد.
  8. این [یعنی اجرای قانون] برای همهٔ مردم سودمند بوده و در آینده نیز سودمندتر خواهد بود.[۱۳]

دیگر کتیبه‌های یونانی قندهار

تصویری از سال ۱۸۸۱ از ویرانه‌های قندهار کهنه و ارگ آن («زور شار») که دومین فرمان یونانی در آنجا کشف شد.[۱]
شهر باستانی قندهار کهنه (قرمز) و برون‌زدگی کوهستانی چهل‌زینه (آبی) در غرب قندهار.

دیگر کتیبهٔ مشهور یونانی، یعنی فرمان یونانی قندهار آشوکا، در سال ۱۹۶۳ در فاصلهٔ حدود ۱٫۵ کیلومتر (۰٫۹۳ مایل) جنوب کتیبهٔ دوزبانه، در شهر باستانی قندهار کهنه ــ که در پشتو «زور شار» و در فارسی دری «شهر کهنه» نامیده می‌شود ــ کشف شد.[۱۰]

گمان می‌رود قندهار کهنه در سدهٔ چهارم پیش از میلاد به دست اسکندر مقدونی بنیان گذاشته شده و نام یونانی Αλεξάνδρεια Aραχωσίας، یعنی اسکندریه رخج، بر آن نهاده شده باشد. این کتیبه نسخه‌ای یونانی از پایان فرمان دوازدهم، دربارهٔ اصول اخلاقی، و آغاز فرمان سیزدهم، دربارهٔ پشیمانی شاه پس از جنگ کالینگا، است. برخلاف کتیبهٔ دوزبانه، در این متن هیچ زبان دیگری در کنار یونانی به کار نرفته است.[۱۴]

کتیبه بر لوحی از سنگ آهک نوشته شده که احتمالاً بخشی از یک ساختمان بوده و اندازهٔ آن حدود ۴۵ در ۶۹٫۵۳ سانتیمتر (۱۷٫۷۲ در ۲۷٫۳۷ اینچ) است.[۶][۱۰] آغاز و پایان قطعه از میان رفته است؛ ازاین‌رو احتمال داده شده که متن اصلی بسیار طولانی‌تر بوده و شاید مانند برخی دیگر از نسخه‌های هندی، هر چهارده فرمان آشوکا را دربر می‌گرفته است.

زبان یونانی این کتیبه از سطح ادبی و فلسفی بالایی برخوردار است و شناخت عمیقی از زبان سیاسی جهان هلنیستی در سدهٔ سوم پیش از میلاد نشان می‌دهد. این امر به حضور جامعه‌ای یونانی و از نظر فرهنگی پیشرفته در قندهار آن دوره اشاره دارد.[۶]

دو کتیبهٔ یونانی دیگر نیز از قندهار شناخته شده است: یکی وقف‌نامه‌ای از مردی یونانی که خود را «پسر آریستوناکس» معرفی می‌کند و متعلق به سدهٔ سوم پیش از میلاد است؛ دیگری شعری مرثیه‌ای از سوفیتوس، پسر ناراتوس، متعلق به سدهٔ دوم پیش از میلاد.[۱۵]

جستارهای وابسته

  • فهرست فرمان‌های آشوکا
  • احکام آشوکا
  • بودیسم یونانی
  • کتیبهٔ یونانی–آرامی ژولیوس اورلیوس زنوبیوس در ستون‌بندی بزرگ پالمیرا

کتاب‌شناسی

  • Filiozat, J. (1961–1962). "Graeco-Aramaic inscription of Ashoka near Kandahar". Epigraphia Indica. 34: 1–10.

منابع

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 Dupree, L. (2014). Afghanistan. Princeton University Press. p. 286. ISBN 9781400858910. Retrieved 2016-11-27.
  2. ↑ Valeri P. Yailenko Les maximes delphiques d'Aï Khanoum et la formation de la doctrine du dharma d'Asoka (به فرانسوی). Dialogues d'histoire ancienne vol.16 n°1, 1990, pp. 243.
  3. 1 2 Scerrato, Umberto (1958). "An inscription of Aśoka discovered in Afghanistan The bilingual Greek-Aramaic of Kandahar". East and West. 9 (1/2): 4–6. JSTOR 29753969. The block, brought to light during some excavation works, is an oblong mass of limestone covered by a compact dark-grey coating of basalt. It lay, below a layer of rubble about one metre high, a few yards up the road that passes through the ruins of the city. It is situated NE-SW and measures approximately m. 2.50x1. In the centre of the much inclined side, looking towards the road there is a kind of trapezoidal tablet, a few centimetres deep, the edges being roughly carved.
  4. 1 2 3 Sircar, D. C. (1979). Asokan studies. p. 113.
  5. 1 2 For exact translation of the Aramaic see "Asoka and the decline of the Maurya" Romilla Thapar, Oxford University Press, p.260 بایگانی‌شده در ۱۷ مه ۲۰۱۷ توسط Wayback Machine
  6. 1 2 3 Une nouvelle inscription grecque d'Açoka, Schlumberger, Daniel, Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres Année 1964 Volume 108 Numéro 1 pp. 126-140
  7. ↑ "Kabul Museum" (PDF). Archived from the original (PDF) on 2016-11-28. Retrieved 2016-11-27.
  8. 1 2 Notes on the Kandahar Edict of Asoka, D. D. Kosambi, Journal of the Economic and Social History of the Orient, Vol. 2, No. 2 (May, 1959), pp. 204-206
  9. ↑ History of Civilizations of Central Asia: The development of sedentary and nomadic civilizations: 700 B.C. to A.D. 250, Ahmad Hasan Dani, Motilal Banarsidass Publ., 1999, p.398
  10. 1 2 3 Dupree, L. (2014). Afghanistan. Princeton University Press. p. 287. ISBN 9781400858910. Retrieved 2016-11-27.
  11. ↑ Indian Hist (Opt). McGraw-Hill Education (India) Pvt Limited. 2006. p. 1:183. ISBN 9780070635777. Retrieved 2016-11-27.
  12. ↑ Trans. by G.P. Carratelli "Kandahar inscription". Archived from the original on 2012-02-01. Retrieved 2012-02-01., see also here
  13. ↑ Sircar, D. C. (1979). Asokan studies. p. 115.
  14. ↑ Rome, the Greek World, and the East: Volume 1: The Roman Republic and the Augustan Revolution, Fergus Millar, Univ of North Carolina Press, 2003, p.45
  15. ↑ The Oxford Handbook of Ancient Greek Religion, Esther Eidinow, Julia Kindt, Oxford University Press, 2015,
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.