تماشاخانه کیمیای آلمانی

تماشاخانهٔ کیمیای آلمانی (آلمانی: Deutsches Theatrum Chemicum) مجموعه‌ای از متون کیمیاگری است که بیشتر آنها به ترجمهٔ آلمانی‌اند. این مجموعه در سه جلد، به‌ترتیب در سال‌های ۱۷۲۸، ۱۷۳۰ و ۱۷۳۲، در نورنبرگ به کوشش فریدریش روت-شولتس (۱۶۸۷–۱۷۳۶)، ناشر، چاپگر و کتاب‌شناس آلمانی، منتشر شد.

تماشاخانهٔ کیمیای آلمانی ادامه‌دهندهٔ سنت مجموعه‌های پیشین آثار کیمیاگری، از جمله تماشاخانه کیمیا در سدهٔ هفدهم و خزانه شگفتی‌های کیمیا اثر ژان-ژاک مانژه (ژنو، ۱۷۰۲) بود؛ با این تفاوت که مجموعه‌های پیشین عمدتاً به زبان لاتین بودند، در حالی که اثر روت-شولتس به زبان آلمانی انتشار یافت. گزینش نوشته‌ها در این مجموعه نیز تفاوت چشمگیری با مجموعه‌های پیشین داشت.

هدف روت-شولتس بیش از هر چیز نشان‌دادن و به‌هم‌پیوستن ارتباط‌های فلسفی میان متون بود. او خود شیوهٔ تنظیم مجموعه را به صحنهٔ نمایش تشبیه می‌کرد که در آن، نوشته‌ها مانند بازیگران یکی پس از دیگری در برابر خواننده ظاهر می‌شوند. از همین رو، واژهٔ «تماشاخانه» در عنوان اثر تنها آرایه‌ای لفظی نیست، بلکه به شیوهٔ سامان‌دهی مطالب نیز اشاره دارد.

در میان نوشته‌های مجموعه، مطالب نامتعارف‌تری نیز دیده می‌شود؛ برای نمونه، یک نظر حقوقی دربارهٔ این پرسش که اگر ظروف نقرهٔ متعلق به زن از راه استحالهٔ کیمیایی به طلا تبدیل شوند، مالکیت طلای حاصل متعلق به کدام‌یک از زوجین خواهد بود. وجود چنین مطالبی نشان می‌دهد که روت-شولتس کتاب را برای طیف گسترده‌تری از خوانندگان، به‌ویژه طبقهٔ شهری و بورژوا، در نظر گرفته بود؛ در حالی که مجموعه‌های لاتینی پیشین بیشتر مخاطبان دانشور داشتند.

جان فرگوسن این مجموعه را به‌سبب مقدمه‌ها و اطلاعات زندگینامه‌ای آن ستوده است؛ زیرا همراه برخی نوشته‌ها اطلاعات و مطالبی چاپ شده‌اند که در منابع دیگر به‌آسانی در دسترس نیستند، از جمله پژوهش‌های گئورگ ولفگانگ ودل دربارهٔ باسیلیوس والنتینوس. مجموعه دارای تصویرهایی نیز هست که از جملهٔ آنها پرتره‌ای از خود روت-شولتس است.

روت-شولتس در جلد سوم می‌نویسد که آماده‌سازی جلد چهارم تقریباً به پایان رسیده بود؛ با این حال، این جلد هرگز منتشر نشد. چاپ دوم مجموعه در فاصلهٔ سال‌های ۱۷۶۷ تا ۱۷۷۲ در فرانکفورت و لایپزیگ انتشار یافت.

محتوا

عنوان کامل اثر چنین است:

آلمانی: Deutsches theatrum chemicum, auf welchem der berühmtesten Philosophen und Alchymisten Schrifften, die von dem Stein der Weisen, von Verwandlung der schlechten Metalle in bessere, von Kräutern, von Thieren, von Gesund- und Sauer-Brunnen, von warmen Bädern, von herrlichen Artzneyen und von andern grossen Geheimnüssen der Natur handeln, welche bisshero entweder niemahls gedruckt, oder doch sonsten sehr rar worden sind, vorgestellet werden durch Friederich Roth-Scholtzen

این عنوان را می‌توان چنین برگرداند: «تماشاخانهٔ کیمیای آلمانی، که در آن نوشته‌های نامدارترین فیلسوفان و کیمیاگران دربارهٔ سنگ فلاسفه، تبدیل فلزات پست به فلزات بهتر، گیاهان، جانوران، چشمه‌های شفابخش و آب‌های معدنی، گرمابه‌های گرم، داروهای ممتاز و دیگر رازهای بزرگ طبیعت ــ نوشته‌هایی که تاکنون یا هرگز چاپ نشده‌اند یا بسیار نایاب شده‌اند ــ به کوشش فریدریش روت-شولتس عرضه می‌شوند.»

جلد نخست

• یوهان فرانتس بودئوس، بررسی دربارهٔ کیمیاگری (آلمانی: Untersuchung von der Alchemie)، صص. ۱–۱۴۶.
• گئورگ فیلیپ ننتر، گزارشی دربارهٔ کیمیاگری (آلمانی: Bericht von der Alchemie)، صص. ۱۴۷–۲۱۸.
• ویلهلم فون شرودر، آموزش ساختن طلا (آلمانی: Unterricht zum Goldmachen)، صص. ۲۱۹–۲۸۸.
• هشدار و اندرزی صمیمانه به همهٔ دوستداران کیمیای هماهنگ با طبیعت (آلمانی: Treuhertzige Warnungs-Vermahnung an alle Liebhaber der Natur-gemesen Alchemie)، صص. ۲۸۹–۳۱۲.
• لئونارد مولنر، گزارشی بنیادین دربارهٔ پیدایش و زایش فلزات (آلمانی: Gründlicher Bericht von der Generation und Geburth der Metallen)، صص. ۳۱۳–۳۳۰.
• گزارشی دربارهٔ پیدایش و بازپیدایش فلزات (آلمانی: Bericht von Generation und Regeneration der Metallen)، صص. ۳۳۱–۳۵۸.
• یوسافات فریدریش هاوتنورتون یا یوهان هارپرشت، اصل سوم مواد معدنی دربارهٔ نمک فلسفی (آلمانی: Dritter Anfang der Mineralischen Dinge vom Philosophischen Saltz)، صص. ۳۳۹–۳۹۰.
• کریس دو پوریس، آب‌های پونتوسی یا جیوه‌ای حکیمان (آلمانی: Pontische oder Mercurial-Wasser der Weisen)، صص. ۳۹۱–۴۱۵.
• اوگنیوس فیلالتس (توماس وان)، فرات، یا آب‌های آغاز (آلمانی: Euphrates, oder die Wasser vom Anfang)، صص. ۴۱۵–۴۸۰.
• یوهان فریدریش شوایتسر (هلوتیوس)، گوسالهٔ زرین (آلمانی: Guldenes Kalb)، صص. ۴۸۱–۵۵۶.
• جان پورداج، نامهٔ فلسفی دربارهٔ سنگ حکمت (آلمانی: Philosophisches Sendschreiben von dem Stein der Weisheit)، صص. ۵۵۷–۵۹۶.
• یوهانس دِ مونته رافائیم، نام مستعار نویسنده‌ای ناشناس، پیشاهنگ سپیده‌ای که در آسمان فلسفی سر می‌زند (آلمانی: Vorbothe der am Philosophischen Himmel hervor brechenden Morgenröthe)، صص. ۵۹۷–۶۳۸.
• نمایه، صص. ۶۳۸–۶۵۱.
• باسیلیوس والنتینوس، ارابهٔ پیروزی آنتیموان (آلمانی: TriumphWagen des Antimonii)، همراه با یادداشت‌های تئودور کرکرینگ؛ همچنین مقدمه‌ای از روت-شولتس دربارهٔ گزارشی که گئورگ ولفگانگ ودل، استاد دانشگاه ینا، در سال ۱۷۰۴ دربارهٔ باسیلیوس والنتینوس نوشته بود، صص. ۶۵۴–۶۶۸.

جلد دوم

جلد دوم به فرانتس آنتون فون اشپورک، حامی هنر، تقدیم شده است.

• بندیکت نیکولاوس پترائوس، نقد نوشته‌های کیمیایی (آلمانی: Critique über die Alchymistischen Schriften)، صص. ۱–۸۶.
• بررسی این پرسش که آیا استحالهٔ فلزات امکان‌پذیر است؟ (آلمانی: Bedencken über die Frage, ob die Transmutatio Metallorum möglich sey?)، صص. ۸۷–۱۱۳.
• پاسخ یک دانشکدهٔ نامدار حقوق به این پرسش که آیا مرد مالک ظروف نقرهٔ همسرش می‌شود که به طلا تبدیل شده‌اند، یا دست‌کم حق انتفاع آنها را خواهد داشت؟ (آلمانی: Responsum einer berühmten Juristen-Facultät...)، صص. ۱۱۳–۱۱۸.
• یولیوس اشپربر، ایساگوگه، یا درآمدی بر شناخت راستین خدای سه‌یکتا و طبیعت؛ شامل مطالبی دربارهٔ مادهٔ سنگ فلاسفه، صص. ۱۱۹–۱۹۶.
• پانتالئون (فرانتس گاسمان)، گور گشودهٔ هرمس (لاتین: Tumulus Hermetis Apertus)، صص. ۱۹۷–۲۵۸.
• پانتالئون، آزمون کیمیایی (لاتین: Examen Alchymisticum)، صص. ۲۵۹–۳۱۲.
• پانتالئون، دوبرگ فلزی (لاتین: Bifolium Metallicum)، صص. ۳۱۳–۳۸۰.
• یوئل لانگلوت، نامه‌ای دربارهٔ کیمیا، همراه با تصویر حکاکی‌شدهٔ «آسیاب فلسفی»، صص. ۳۸۱–۴۰۶.
• یوهان هاینریش رودولف، آموزش ملغمه‌سازی (آلمانی: Unterricht von der Amalgamation)، صص. ۴۰۹–۴۳۰.
• یوهان هاینریش رودولف، معدن‌کاری خارق‌العاده از راه ملغمه‌سازی با جیوه (آلمانی: Extra-Ordinair Bergwerck, durch die Amalgamation mit Quecksilber)، صص. ۴۳۱–۴۹۸.
• یوهانس گارلاندیوس، یا هورتولانوس، چکیدهٔ کیمیا، یا شرح لوح زمرد هرمس سه‌باربزرگ، صص. ۴۹۹–۵۳۰.
• لوح زمرد هرمس، صص. ۵۳۱–۵۳۲.
• آرنالدوس دو ویلانوا، شرحی بر تفسیر هورتولانوس، صص. ۵۳۳–۵۵۰.
• نامه‌ای دربارهٔ برتری نوشته‌های کیمیایی پیر ژان فابر، صص. ۵۵۱–۵۶۶.
• بارتولومئوس کورندورفر، شرح سنگ‌های گران‌بها، صص. ۵۶۷–۶۱۹.
• یوهان یوآکیم بکر، اودیپ کیمیایی، یا گشایندهٔ معماهای کیمیایی (آلمانی: Oedipus Chymicus, oder Chymischer Rätseldeuter)، صص. ۶۱۹–۸۲۲.
• ژان دسپانیه، اثر نهانی فلسفهٔ هرمسی (آلمانی: Geheime Werck der hermetischen Philosophie)، صص. ۸۲۳–۹۱۲.

جلد سوم

بخش عمدهٔ جلد سوم از آثاری تشکیل شده است که به راجر بیکن نسبت داده شده‌اند؛ هرچند انتساب برخی از آنها نادرست است. روت-شولتس در مقدمهٔ این جلد دربارهٔ بیکن و جان دی نیز بحث می‌کند.

• نوشته‌های کیمیایی و فلسفی راجر بیکن، که برخی از آنها پیش‌تر هرگز به زبان آلمانی چاپ نشده و برای نخستین بار از انگلیسی ترجمه شده‌اند، با مقدمهٔ فریدریش روت-شولتس، صص. ۱–۲۲.
• راجر بیکن، ریشهٔ جهان (لاتین: Radix Mundi؛ آلمانی: Wurtzel der Welt)، ترجمهٔ آلمانی از نسخهٔ انگلیسی ویلیام سالمون، صص. ۲۳–۷۲.
• راجر بیکن، مغز کیمیا (لاتین: Medulla Alchemiæ)، دربارهٔ سنگ فلاسفه و مهم‌ترین صبغه‌های طلا، زاج و آنتیموان، صص. ۷۳–۱۰۲.
• راجر بیکن، رساله دربارهٔ طلا، یا گزارشی بنیادین دربارهٔ آماده‌سازی سنگ فلاسفه‌ای که از طلا ساخته می‌شود، صص. ۱۰۳–۱۲۸.
• راجر بیکن، آینهٔ کیمیا (آلمانی: Spiegel der Alchemie)، صص. ۱۰۵–۱۷۹.
• راجر بیکن، رساله دربارهٔ صبغه و روغن زاج؛ اثری که آن را رازی ارزشمند و دارویی برای انسان‌ها و فلزات معرفی می‌کند و خطاب به «برادر محبوبش ویلهلم» نوشته شده است، صص. ۱۸۰–۲۰۳.
• راجر بیکن، رساله دربارهٔ صبغه و روغن آنتیموان و آماده‌سازی درست آن برای درمان بیماری‌های انسان و بهبود فلزات ناقص، صص. ۲۰۵–۲۲۶.
• نامهٔ امپراتور اسکندر، فرمانروای یونان و مقدونیه و امپراتور ایرانیان، که در آن سنگ فلاسفه با تشبیه و تمثیل شرح داده شده است، صص. ۲۲۷–۲۴۴.
• راجر بیکن، نامه دربارهٔ کارکردهای نهانی هنر و طبیعت و بی‌اعتباری جادوی دروغین، صص. ۲۴۶–۲۸۶.
• دربارهٔ کارهای نهانی هنر و طبیعت و بی‌اعتباری جادو (لاتین: Epistola de Secretis operibus artis & naturæ, & de nullitate Magiæ)، نسخه‌ای که جان دی بر پایهٔ چند دست‌نویس مقابله و تصحیح کرده بود، صص. ۲۸۷–۳۴۸.
• پاسخ به برادران نامدار چلیپای گلگون (لاتین: Responsum ad Fratres Roseae Crucis)، صص. ۳۴۹–۳۵۶.
• شکوه جهان، یا لوح بهشت (لاتین: Gloria Mundi؛ آلمانی: Paradeiß-Tafel)، «شرح دانشی بسیار کهن که آدم مستقیماً از خدا آموخت و نوح، ابراهیم و سلیمان آن را همچون یکی از والاترین عطایای خدا به کار بردند»، صص. ۳۵۷–۵۱۰.
• رساله‌ای دیگر با محتوایی همانند رسالهٔ پیشین، صص. ۵۱۱–۵۳۷.
• آلثوفیلوس، تأمل فلسفی دربارهٔ دگرگونی فلزات، ترجمه‌شده از لاتین به آلمانی، صص. ۵۳۷–۵۶۰.
• پیشگفتار هشداردهنده علیه فریبکاران که نویسنده‌ای ناشناس در چاپ‌های هامبورگ سال‌های ۱۶۷۰ و ۱۶۹۱ بر نوشته‌های کیمیایی یوهانس تیسیننسیس، آنتونیوس دِ آبّاتیا و ادوارد کلی افزوده بود، صص. ۵۶۱–۶۰۶.
• یوهانس تیسیننسیس، کشیشی بوهمی، نوشته‌های کیمیایی، یا فرایند سنگ فلاسفه، صص. ۶۰۷–۶۵۰.
• آنتونیوس دِ آبّاتیا، کشیشی آشنا با «هنر فلسفی»، نامه‌ای دربارهٔ سنگ فلاسفه و دگرگونی فلزات، ترجمه‌شده از لاتین به آلمانی، صص. ۶۵۱–۶۸۰.
• دو نامهٔ آنتونیوس دِ آبّاتیا (لاتین: Reverendissimi Archipresbyteri Magistri Anthonii de Abbatia Epistolæ duæ)، صص. ۶۸۱–۷۳۲.
• ادوارد کلی، کتاب سنگ فلاسفه، خطاب به رودلف دوم در سال ۱۵۹۶؛ نوشته‌شده به لاتین و سپس ترجمه‌شده به آلمانی، صص. ۷۳۳–۷۹۸.
• قطعاتی از ادوارد کلی برگرفته از نامه‌های او (لاتین: Fragmenta quædam Edov. Kellæi ex ipsius Epistolis excerpta)، صص. ۷۹۹–۸۰۰.
• ادوارد کلی، راه تر، یا گفتاری دربارهٔ حلال گیاهی زحل (لاتین: Via Humida, sive Discursus de Menstruo Vegetabili Saturni)، صص. ۸۰۱–۸۵۴.
• توماس وان، تالار نور، یا خانهٔ نور (لاتین: Aula Lucis؛ آلمانی: Das Hauß des Lichts)، نوشته‌شده به زبان انگلیسی و ترجمه‌شده به آلمانی در سال ۱۶۹۰ به دست یوهان لانگن، صص. ۸۵۵–۸۹۲.

جستارهای وابسته

• تماشاخانه کیمیا
• کیمیای راستین و هنر فلزکاری

منابع

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Deutsches Theatrum Chemicum». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۶.